امروزه بانكداری، از اركان مهم يك نظام اقتصادی به شمار میرود. بانكها از آن جهت كه با سرمايه و اموال گروهی از مردم تأسيس و اداره میشوند و با مشاركت مالی مردم توسعه میيابند، به نوعی مصداق بيتالمال مسلمين به شمار میآيند. صيانت و حفاظت از سرمايههای مردم، پيشبرد رشد و توسعه اقتصادی، فقرزدايی از جامعه اسلامی و اجرای عدالت، نه تنها از منظر قرآن و روايات، بلكه عقلاً نيز لازم و واجب خواهد بود.
در چنين شرايطی، مديريت ريسك به يكی از اجزای حياتی فعاليتهای مالی و اعتباری مبدل خواهد شد. در بين انواع ريسكهايی كه بانكها و نهادهای مالی با آن مواجه هستند، ريسك اعتباری اهميت بسزايی دارد. ريسك اعتباری يا ريسك نكول، ريسك ناشی از عدم بازپرداخت وام يا بدهی در سررسيد مقرر است. كمیسازی و اندازهگيری ريسك اعتباری به منظور مديريت مناسب آن، اعتبارسنجی مشتريان را قبل از اعطای تسهيلات به امری ضروری مبدل كرده است.
ريسكهای موجود در بانكداری اسلامی به دليل وجود محدوديتهای ذاتی مرتبط با شرع بسی بيشتر و پراهميتتر از بانكداری متعارف است. لزوم بازنگری در اصول حاكم بر بانكداری متعارف به منظور انطباق با موازين شرعی و اينكه در اعتبارسنجی مشتريان چه فاكتورها و شاخصهايی را مورد توجه قرار دهيم، خود موضوع مهمی تلقی میشود. در قرآن كريم آيات مختلفی درباره آداب و احكام كسب و كار و حواشی مربوط به آن مطرح شده است، اما قطعاً فرمول علمی در اين خصوص مطرح نشده است؛چرا كه قرآن كتابی جهت هدايت است، نه صرفاً يك كتاب علمی كه به طور خاص نسبت به هر موضوع وارد جزئيات شود.
تنها ريسكهای مفيد، مولد و قابل كنترل، ريسكهايی هستند كه تحمل آن بر اساس آموزههای اسلامی بلااشكال بوده؛ بنابراين پذيرش ريسكهايی كه از چنين مشخصاتی برخوردار نيستند، از ديدگاه آموزههای دينی جايز نيست. قرآن كريم در چند آيه به صورت مستقيم يا غيرمستقيم بر وجود وضعيت عدم اطمينان در كوششها و تصميمهای انسان صحه گذاشته و تصميمگيری وی را در اين وضعيت جايز میشمرد.
به طور مثال در آيات 39 و 40 سوره نجم میخوانيم «وَأَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى؛ و اينكه براى انسان بهرهاى جز كوشش وی نيست» (نجم/39) و «وَأَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرَى؛ و اينكه كوشش وی در آينده ديده مىشود.» (نجم/40). آيه ديگری كه شايد مقصود ما بيشتر در آن ظهور پيدا میكند و چه بسا با مفهوم مالی و سرمايهگذاری همگرايی بيشتری داشته باشد، آيه 188سوره اعراف است. خداوند متعال دراين آيه به پيامبر اكرم(ص) میفرمايد « قُل لاَّ أَمْلِكُ لِنَفْسِی نَفْعًا وَلاَ ضَرًّا إِلاَّ مَا شَاء اللّهُ وَلَوْ كُنتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَمَا مَسَّنِیَ السُّوءُ إِنْ أَنَاْ إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِّقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ؛ بگو و اگر از غيب باخبر بودم، سود فراوانى براى خود فراهم مىكردم و هيچ بدى و زيانى به من نمىرسيد» (اعراف/40). واژه غيب در اين آيه كريمه دلالت بر عدم آگاهی و اطمينان نسبت به وضعيت آينده دارد، به اين معنا كه هر آنچه از افزايش سود يا كاهش زيان بيان میشود، همگی براساس پيشبينی و پيشگويی مبتنی بر معلومات اجمالی تصميم گيرنده است.
آيه پيش، بيانگر فرضيه عدم اطمينان در حوزه سرمايهگذاری است. به روشنی از وضعيت وجود ريسك در تصميمهای مالی و لزوم تصميمگيری در اين فضا سخن میگويد. گذشته از آيات، در برخی روايات نيز مشاهده میكنيم كه به مسئله ريسك و اهميت آن پرداخته شده است. امام رضا(ع) نقل میكنند كه مردی نزد امام صادق(ع) آمد و به عنوان نصيحت گفت: «ای ابوعبدالله چرا سرمايههايت را پخش كردهای، اگر آنها را يكجا سرمايهگذاری میكردی هم كمهزينهتر بود و هم سودآورتر. امام فرمود: سرمايهها را توزيع كردم تا اگر به يكی آسيبی رسد، ديگری از آسيب محفوظ بماند و به اين ترتيب، مجموع سرمايه حفظ میشود.
حضرت علی(ع) به مالك اشتر چنين میفرمايد: «سپس سفارش مرا درباره بازرگانان و صاحبان صنايع بپذير و درباره آنان به نيكوكاری سفارش كن، چه بازرگانانی كه در شهر ساكن هستند يا آنانكه همواره در سير و كوچ كردن هستند و بازرگانانی كه با نيروی جسمانی كار میكنند، چرا كه منابع اصلی منفعت و پديدآورندگان وسايل زندگی و آسايش و آورندگان وسايل زندگی از نقاط دوردست و دشوار، بيابانها، درياها، دشتها و كوهستانها و جاهای سختی كه مردم در آن اجتماع نمیكنند يا برای رفتن به آنجاها شجاعت ندارند، هستند.»
قدر مسلم اينكه، از مضمون كلام امير مؤمنان(ع) چنين بر میآيد كه چون بازرگانان در راه كسب مال مخاطرههای فراوانی را به جان میخرند، مستحق پاداش هستند كه اين پاداش در رعايت حال آنان به وسيله حاكم تجلی میيابد. اين الگوی رفتاری و آموزههای دينی نشان میدهد كه دين مبين اسلام بر ريسكهای عقلانی در اقتصاد صحه گذاشته و برخی از پارامترهای عقلانی بودن ريسك اقتصادی را در شاخصهايی چون منفعت و سودآوری، وثيقه، لياقت و صلاحيت عملی، قرارداد، رفتار اعتباری، آگاهی و دانش و نمای آينده میبيند.
يادداشت از رضا عدالتیپور