فطره در لغت چند معنا دارد كه مهمترين آنها خلقت و اسلام است و در اصطلاح عبارت است از زكاتی كه هر مسلمان برای خود و هر كس كه نانخور او محسوب شود، به مستحق میپردازد؛ كسى كه موقع غروب شب عيد فطر، بالغ و عاقل است و بيهوش و فقير و برده نيست، بايد براى خودش و كسانى كه نانخور او هستند، هر نفر يك صاع از غذاهاى معمول در شهرش مانند گندم، جو ، خرما، كشمش، برنج يا ذرّت به مستحق بدهد و اگر بجاى آن پول هم بدهد، كافى است و احتياط لازم آن است كه از غذاهائى كه در شهرش معمول نيست، ندهد؛ هر چند گندم يا جو، يا خرما يا كشمش باشد.
كسى كه مخارج سال خود و خانوادهاش را ندارد و كسبى هم ندارد كه بتواند مخارج سال خود و عيالش را بگذراند، فقير است و دادن زكات فطره بر او واجب نيست. زمان ادای آن مغرب روز آخر ماه رمضان تا ظهر روز عيد فطر میباشد. اگر شخص نماز عيد فطر میخواند، بنابر احتياط واجب بايد پيش از نماز زكات را بدهد يا كنار بگذارد و اگر نماز عيد نمیخواند، تا ظهر روز عيد فطر مهلت دارد و اگر آن را در اين مدت به مستحق ندهد و كنار هم نگذاشته باشد، گناهكار محسوب میشود و احتياط واجب آن است كه در آينده - بدون اينكه نيت ادا و قضا كند - فطره را بدهد.
با توجه به اينكه پرداخت اين نوع حق مالی باعث سلامت جسم و روح میشود، آن را زكات بدن يا فطره مینامند و شايد وجه تناسب آن با معنای اسلام اين باشد كه زكات فطره مقتضای اسلام است، لذا كسی كه پيش از غروب شب عيد فطر مسلمان شود، تكليف از او ساقط نمیشود. زكات بر دو نوع است؛ زكات مال و زكات فطره. زكات مال به گندم، جو، خرما، كشمش، طلا، نقره، شتر، گاو و گوسفند تعلق میگيرد، اما زكات فطره شامل قوت غالب شخص میشود.
انسان بايد زكات فطره را به قصد قربت ـ يعنى براى تذلل در پيشگاه خداوند عالم ـ بدهد و موقعى كه آن را میدهد نیّت دادن فطره نمايد. زكات فطره را بنابر احتياط واجب، بايد فقط به فقرا داد و منظور فقراى شيعه است كه داراى شرايط مستحقين زكات مال هستند، و چنانچه در شهر از فقراى شيعه كسى نباشد، میتوان آن را به فقراى ديگر مسلمانان داد، ولى در هر صورت نبايد به ناصبى داده شود. فقيرى كه فطره به او میدهند، لازم نيست عادل باشد، ولى احتياط واجب آن است كه به شرابخوار، بىنماز و كسى كه آشكارا معصيت میكند، فطره ندهند. همچنين به كسى كه فطره را در معصيت مصرف میكند، نبايد فطره داد. نكته مهم اينكه سادات نمیتوانند از غيرسيد زكات فطره قبول كنند يا به تعبير ديگر كسانی كه خودشان سيد نيستند، نمیتوانند زكاتشان را به سيد بپردازند. بنابراين تنها سادات هستند كه میتوانند زكات فطره را به سادات فقير بپردازند.
همانطور كه عنوان شد، زكات فطره برای هر نفر تقريبا سه كيلو از خوراك بيشتر مردم كه گندم، جو، خرما، كشمش، برنج، ذرت و مانند اينها است، در نظر گرفته شده است. زكات فطره به اتفاق شيعه و سنی واجب است و در متون دينی برای آن فلسفه و فوايد متعددی برشمرده است. قبول و تكميل كننده روزه، تضمين كننده سلامتی جسم، پاك كننده روح از رذائل اخلاقی، حفظ انسان از مرگ و تكميل كننده زكات مال از مهمترين آنها به شمار میرود.
بر اين اساس فتوای آيتاللهالعظمی ناصر مكارم شيرازی، ميزان زكات فطره، اگر قوت غالب گندم باشد، مومنين میبايست به ازای هر نفر مبلغ 3 هزار تومان معادل 3 كيلو گندم به عنوان زكات فطره پرداخت نمايند؛ البته زكات فطره ساكنين تهران به دليل شرايط اقتصادی اين منطقه و گرانتر بودن گندم، مبلغ 3500 تومان میباشد. همچنين درباره ميزان زكات فطره افرادی كه قوت غالب آنان برنج است، زكات فطره اين دسته از مؤمنين و روزهداران، به ازای هر نفر مبلغ 15 هزار تومان معادل 3 كيلو برنج متوسط است.