بازخوانی یک گفت‌و‌گو در سالروز وفات علامه شیخ شوشتری

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) ازخوزستان، 29 اردیبهشت‌ماه، مصادف است با سالروز رحلت شیخ محمدتقی شوشتری، علامه‌ای که بیشتر به مطالعه و تحقیق می‌پرداخت و آثار متعددی از وی بر جای مانده است.

ایکنای خوزستان چندی پیش، مصاحبه تفصیلی با حجت الاسلام و المسلمین سید «ابوالحسن حسن‌زاده» امام جمعه موقت اهواز، با هدف تبیین جایگاه علمی علامه شیخ شوشتری انجام داده بود که در این مجال به بازخوانی بخشی از این مصاحبه خواهیم پرداخت.

حسن زاده در این گفت و گو اظهار کرد: از جمله محققان اخباری که دارای مبانی فکری صحیح هستند و نقد و بررسی می‌کردند می توان به علامه شیخ شوشتری اشاره کرد. وی از نظر علمی دارای ابعاد علمی و شخصیت کاملی بود و مبانی و پایه‌های فکری خاصی داشت. بر پایه‌های علمی که خودش پایه‌گذار بوده تحقیقات بسیاری ارزشمندی داشته است.

شخصیتی با ابعاد مختلف علمی

وی، علامه شوشتری را یکی از چهر‌ه‌های شاخص و درخشان خوزستان در دوره‌های اخیر عنوان کرد و گفت: این علامه بزرگوار از افتخارات استان خوزستان است. شخصیت وی از ابعاد مختلفی مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ از جمله علمی، اخلاقی، زهد، اجتماعی و تقوا. از جهت دیگر از نظر اصالت خانوادگی مورد توجه است. جد این خانواده به علامه شیخ جعفر شوشتری که در زمینه مقتل‌خوانی مطرح بوده است، می‌رسد. نام این خانواده با گذشت زمان دستخوش تغییرات نشده است.

امام جمعه موقت اهواز ادامه داد: علامه شیخ محمد تقی شیخ شوشتری از نظر علمی نیز شاخص بوده است. البته وی بر مبانی و پایه‌های فکری که خود پایه‌گذار بوده تأکید بسیار داشته است. مبنای علامه شیخ شوشتری بیشتر به اخباری‌ها نزدیک بوده است. البته اخباری‌هایی که فعالیت آنها بر اساس تحقیق و بررسی بوده است.

حسن‌زاده عنوان کرد: گروهی از اخباری‌ها بودند که خدمات ارزنده‌ای داشتند. از جمله شیخ حرعاملی که کتاب وسایل الشیعه را در 19 جلد به تحریر درآورده است. وی از جمله اخباری‌هایی است که تالیفش به عنوان مهمترین کتاب حوزه علمیه و مجتهدین مورد توجه قرار گرفته و با وجود تلاش‌هایی که توسط محققین صورت گرفته هنوز کتابی جایگزین این کتاب ارزشمند نشده است.

مدرس حوزه علمیه اهواز تصریح کرد: از چهره‌های اخباری‌هایی که دارای مبانی فکری صحیح هستند و نقد و بررسی می‌کردند می توان به علامه شیخ شوشتری اشاره کرد. وی از نظر علمی دارای ابعاد علمی و شخصیت کاملی بود و مبانی و پایه‌های فکری خاصی داشت. از این حیث فرد کامل و کارآمدی بوده است. وی برپایه‌های علمی که خودش پایه‌گذار بوده تحقیقات بسیار ارزشمندی داشته است.

وی افزود: علامه شیخ شوشتری در علم رجال کتاب معروف قاموس‌الرجال را تالیف کرده ست.(علم رجال علمی است که سلسله اسناد و احادیث را بررسی می‌کند. مثلا روایاتی که از ائمه به جا مانده است را مورد بررسی قرار می‌دهد.) شیخ شوشتری نیز از جمله افرادی بود که در قرن معاصر در این رشته فعالیت کرده و صاحب نظر بوده و به تحقیق پرداخته است.

معرفی شیخ شوشتری به عنوان عالم علم رجال

حسن‌زاده ادامه داد: علامه شیخ شوشتری ابتدا حاشیه‌ای بر کتاب شیخ مامقانی نوشته است، بعدها کتابی به صورت مستقل تألیف کرده ‌است و به نام قاموس‌الرجال نام‌گذاری کرد. این کتاب از جمله کتب منبع علم رجال است که شخصیت علمی شیخ در این کتاب ارایه شده است. در همه مجامع شیعه، شیخ شوشتری به عنوان عالم علم رجال معرفی و شناخته شده است.

امام جمعه موقت اهواز گفت: علامه در قاموس‌الرجال تتبع و بررسی کامل کرده است. وقت خود را تلف نمی‌کرد و در همه لحظات به تحقیق و تتبع می‌پرداخت. شجاعت در ابراز عقایدش در قاموس الرجال مطرح است. در ابراز نظریه علمی نیز شجاعت داشت، یعنی اگر نظرش مخالف نظر دیگری بود، آن را به صراحت ارایه و مطرح می‌کرد که این شجاعت در کتاب اخبارالدخیله نمود بیشتری داشته است.

به گفته حسن‌زاده، یکی از موارد نقد شیخ در مورد رجال بوده و در این زمینه تتبع داشته است. شیخ ابتدا بر کتاب رجال مامقانی حاشیه نوشت و بعد تصمیم گرفت که کتاب جدیدی بنویسد. شیخ کتاب مامقانی را مورد نقد قرار داده است و با صراحت مطلب مورد نظر خود و ابراز و ارائه می‌کرد.

احاطه کامل شیخ شوشتری بر علم قدما

امام جمعه موقت اهواز به احاطه کامل علامه شیخ محمد تقی شوشتری بر علم قدما اشاره کرد و گفت: در این زمینه می‌توان به کتاب «الاخبارالدخیله» اشاره کرد. اخبارالدخیله یعنی روایاتی که وارد دیگر روایات‌ شده‌اند و روایات جعلی محسوب می‌شوند و کلام معصوم نیستند. این مسأله بحث خاصی است که هم رسول اکرم(ص) وهم اهل بیت(ع) به آن هشدار داده‌اند. این کتاب با جرات و شجاعت نوشته شده است. در این کتاب یا احادیثی که اصل هستند و یا کلمه جعلی وارد آن‌ها شده و تحریف شده‌اند، ثبت شده‌اند. این کتاب در زمان نگارش به عنوان کتاب سال معرفی شد.

حسن‌زاده گفت: کتاب اخبارالدخیله اولین کتابی است که درباره اخبار جعلی تألیف شده است.گرچه بعد از آن دانشمندان و بزرگان دینی در کتب و تالیفات خود به روایت‌ و احادیثی اشاره کرده‌اند ولی کتابی که به صورت یکپارچه تألیف شده است تالیف و گردآوری نشده بود. در اخبارالدخیله روایاتی که مورد تحریف و جعل واقع شده‌اند نیز آمده‌اند. حتی احادیثی که بخشی از آنها جعلی و یا جا به جا شده‌اند نیز مورد اشاره واقع شده‌اند. گاهی اوقات یک روایت مطابق با قرآن رد می‌شود که علامه شیخ شوشتری به این مسأله پرداخته است.

امام جمعه موقت اهواز، کتاب دیگرعلامه شیخ شوشتری را «شرحی بر نهج‌البلاغه» عنوان کرد و افزود: این کتاب ویژگی بارز و متمایزی نسبت به دیگر شرح‌های نهج‌البلاغه دارد. این کتاب بر اساس موضوعات نهج‌البلاغه تفسیر شده است. گرچه شرح‌های متعددی بر این کتاب گردآوری شده است، اما شرح کتاب علامه شیخ شوشتری موضوعی است. مثلا موضوع ولایت را مطرح کرده و تمامی مواردی که مرتبط با این موضوع هستند را یک جا بیان کرده است.

حسن‌زاده افزود: علامه شیخ شوشتری، کتب متفرقه‌ای مانند «آیات و بینات فی‌ حقیقه بعض‌المنامات»، «بدایع»، «الاوائل» را نیز تالیف کرده است. علامه شیخ شوشتری، سلیقه خوبی در مطرح کردن موضوعات علمی داشت. از این ذوق نیز در تألیف کتب استفاده می‌کردند.

مدرس حوزه علمیه و دانشگاه اهواز افزود: کتاب الاوائل، یعنی اولین‌ها؛ اولین کسی که وارد بهشت می‌شود، اولین کسی که فلان حرف را زد و دیگر اولین‌ها در این کتاب گردآوری شده‌اند. در مورد شخصیت علمی شیخ می‌توان گفت که وی مطالعه کامل و احاطه کاملی داشته است. همچنین آن‌چه که به نظرش صحیح بود را مطرح می‌کرد و ابایی از بیان نظرش نداشت. از تضارب آرا و تعامل اندیشه‌ها ابایی نداشت.

به گفته حسن‌زاده، علامه شیخ شوشتری، قلم شیوایی داشت. قلمی صریح و تند که حتی نظر دیگران را به طور صریح و آشکار نقد می‌کرد. شیخ به دلیل این‌که از وقت خود بیشتر برای تألیف کتب و آثارش استفاده می‌کرد، حضور کمی در اجتماع و ارتباط با مردم داشت. برای تألیف آثار اهتمام ویژه‌ای داشت و کمتر مراجعات مردمی به منزل داشت. نسبت به تألیفات خود توجه ویژه‌ای داشت. وقت خاصی برای تألیفات اختصاص می‌داد. به همین دلیل وقت زیادی را به تدریس اختصاص نمی‌داد.

شخصیت علمی شیخ شوشتری را در تألیفاتش جستجو کرد

حسن‌زاده ادامه داد: شخصیت علمی شیخ شوشتری را باید در تألیفاتش جستجو کرد نه در تدریس و شاگردپروری. بُعد دیگر شخصیت شیخ، از منظر اخلاقی، تقوا و زهد است که باید مورد دقت و بررسی قرار گیرد. علامه به عنوان اسطوره بین مردم مطرح بود. وی زندگی بسیار زاهدانه و ساده‌ای داشت و دنیاگرایی برایش مطرح نبود.

مدرس حوزه علمیه و دانشگاه اهواز افزود: در سال‌های گذشته سه عالم بزرگوار (شیخ شوشتری، موسوی جزایری و آل‌طیب) در شوشتر اداره امور اجتماعی، مراجعات مردمی و اداره حوزه علمیه را به عهده داشتند. اداره حوزه علمیه و مسائل اجتماعی با آیت‌الله آل‌‌طیب بود. وی در بعد شاگردپروری موفق بود و شاگردان ارزشمندی به یادگار از او ماند. شیخ شوشتری نیز در مدیریت حوزه علمیه زیاد دخالت نمی‌کرد. شیخ ارتباط خوبی با عموم مردم داشت و حتی با افرادی که از نظر مالی و اجتماعی در طبقه پایینی بودند نیز ارتباط داشت. انصافاً شخصیت اخلاقی بزرگی داشت که بین مردم به عنوان اسطوره معرفی شده بود و مردم کرامات زیادی به وی نسبت داده‌اند. این شخصیت اخلاقی و زهد شیخ مثال‌زدنی بود.

حسن‌زاده ادامه داد: پدر بزرگوار علامه شیخ شوشتری که عالم و مجتهد زمان خود بود، در زمان رضاشاه مبارز بود و به قدری در مبارزه با رضاشاه اهتمام داشت که به بروجرد تبعید شد اما شیخ در مسائل اجتماعی وارد نشد و اداره مسائل اجتماعی مردم شوشتر با آیت‌الله آل‌طیب بود. آن‌چه که مورد توجه شیخ شوشتری بود، تحقیق و تدبر بود.

تفسیر ناتمام شیخ شوشتری

وی درباره تفسیر قرآن شیخ اظهار کرد: شیخ قصد تفسیر قرآن را داشت. کارش را نیز شروع کرد ولی نتوانست به پایان برساند. شیخ شوشتری تألیفاتش را خود به دقت استخراج می‌کرد. علاوه بر تفسیر قرآن کریم قصد داشت شرح وقایع عاشورا را نیز تالیف کند. ابتدا در نظر داشت حاشیه‌ای بر کتاب «نفس‌المهموم شیخ عباس قمی» بنویسند و بعد جداگانه چاپ کنند که این مهم محقق نشد. اما نکته قابل توجه این‌که شیخ هرچه در کتاب حاج شیخ عباس‌قمی هست را مورد قبول دارد.

یادآور می شود، علامه شیخ محمد تقی شیخ شوشتری، فرزند شیخ محمدکاظم، فرزند شیخ محمدعلی، فرزند آیت اللـه شیخ جعفر شوشتری، در سال 1320هـ.ق(1281 خورشیدی) در نجف اشرف متولد شد و در سن 7سالگی به همراه خانواده به شوشتر بازگشت. مقدمات و سطح را نزد اساتیدی چون مرحوم سید حسین نوری، سید محمد علی امام و سید علی اصغر حکیم گذراندند. پس از آن نیز با استفاده از کلاس درس اساتیدی چون آیت الله محمدتقی شیخ الاسلام و آیت الله سید مهدی آل طیب و پدر خود، به درجه اجتهاد رسید. در سال 1314شمسی، برای مخالفت با کشف حجاب، جلای وطن کرده به عتبات مهاجرت کرد و درحوزه های علمیه نجف و کربلا به کسب علوم ومعارف اسلامی ادامه داد.

علامه در شرح زندگی خود می گویند: «محل تولد بنده نجف است، والدین مادرم اهل کرمان بودند در نجف ساکن و مجاور شده بودند و مادر بنده در نجف متولد شد. پدرم نزد آقا سید محمد کاظم یزدی و آخوند ملا کاظم  خراسانی، مشغول تحصیل بود و سپس به شوشتر آمدند. مدت کمی از زندگی ما در شوشتر نگذشته بود که والده بنده فوت شد و بعد از مرگ والده نزد چندتن از آقایان مثل آقا سید حسین نوری و آقا سید مهدی آل طیب و…مشغول درس خواندن شدم. زمانی که دوران بی حجابی در ایران آغاز شد روزی که داشتند زنها را با طبل و علم کشف حجاب می کردند بنده به عراق رفتم و حدود شش سال در آنجا ماندم، درعتبات که بودم قاموس الرجال در دو جلد نوشتم، بعد چهار جلد شد، بعد مرتباً بر مطالبش اضافه کردم»

وی در ادامه شرح حال خود می گوید: «درعتبات که بودیم کفران نعمت زیاد می شد، در مساجد و جاهای  دیگر  نان و چیزهای دیگر می ریختند، من هم گاهی از آن نان به منزل می بردم و دیگر نان نمی خریدیم و با پول نان کتاب می خریدم.»

علامه شیخ در سال 1320شمسی پس از سپری شدن دوران حکومت رضا شاه، به شوشتر بازگشت و ضمن تدریس علوم اسلامی به تحقیقات خود نیز ادامه داده و طی 96 سال عمر پر برکت خویش آثار متعددی به جهان علم و ادب عرضه داشتند.
سرانجام  صبحگاه روز 29 اردیبهشت سال 1374 دعوت حق را لبیک گفت.

هم اکنون منزل شخصی علامه وقف کتابخانه آستان قدس رضوی است و آثار گرانبهایش نیز در این کتابخانه و لوازم شخصی ایشان در اتاق شخصیش به همان صورت نگهداری می شود و مرقد مطهرش هر روز پذیرای تعداد زیادی از زائرین مشتاق و دوستداران ایشان است.

از جمله تالیفات شیخ محمد تقی شوشتــــری می توان به قاموس الرجال؛ مهمترین تألیف علامه شیخ اشاره کرد که در 14 جلد نوشته شده و وی را به «صاحب قاموس الرجال» می خوانند. النجعة فی شرح اللعمه، بهج الصباغه فی شرح نهج البلاغه، آیات البینات فی حقیه بعض المنامات، الاربعون حدیثا، رساله در محاکمه بین شیخ صدوق و شیخ مفید در یک مسأله کلامی، الرساله المبصره فی احوال البصیریه، قضاء امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)، الاوائل، البدایع، اخبار الدخیله و مقدمه توحید مفضّل از دیگر آثار مطرح شیخ شوشتری هستند.