از آنجایی که حلقههای میانی براساس فلسفه کارکردی خود، ماهیتی «عملیاتی، خرد و میدانی» ندارند، اما بازیگران عملیاتی میدان را حول اهدافی ویژه انسجام میبخشند، ضرورت به کارگیری آنها را در عرصه قرآنی که دستیابی به بسیاری از اهداف آن، نیازمند حرکتهای عمومی، مردمی و کلان است، دوچندان میکند که مرکز پژوهشهای مجلس در این باره گزارشی با عنوان «ارزیابی عملکرد دستگاههای حوزه قرآنی کشور در زمینه حمایت از حلقههای میانی» منتشر کرده است.
در این راستا احمد جمالیگندمانی، مدیر امور مطالعات نظری مرکز رصد دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی و کارشناس مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با خبرنگار ایکنا به ابعاد بیشتری از این پژوهش و دلایل تدوین و انتشار آن پرداخته است که در ادامه میخوانیم:
پس از صدور بیانیه گام دوم انقلاب در تاریخ 22 بهمن 1397 از سوی مقام معظم رهبری و تأکید ایشان بر «به اوج رسانیدن مشارکت مردمی در حل مسائل» و «مردمی کردن اقتصاد و تصدیگری نکردن دولت»، ایشان در دیدار با دانشجویان در تاریخ اول خرداد 1398 مسیر تحقق این بیانیه را تشریح، و الگوی «حلقه میانی» را بهعنوان فرایند تحقق اهداف و نیل به چشمانداز بیانیه (خودسازی، جامعهپردازی و تمدنسازی) مطرح کردند.
چالشهای ارزیابی عملکرد دستگاههای حوزه قرآن در زمینه حمایت از حلقههای میانی
«عدم تبیین مفهومی حلقه میانی توسط سیاستگذاران و ابهام مفهومی آن در سطوح اجرایی»، «آسیب غلبه رویکرد تصدیگری بر رویکرد حمایتگری در نسبت با حلقههای میانی»، «عدم آگاهیبخشی لازم به نهادهای مردمی نسبت به ظرفیت حلقههای میانی»، «عدم نقشدهی لازم به حلقههای میانی در برنامههای ملی»، «تغییر رویکردهای حمایتی با تعویض مدیران»، «کمتوجهی به پرورش نیروی انسانی در حوزه حلقههای میانی»، «تعارض فرهنگ نتیجهخواهی زودبازده در دستگاهها با ماهیت دیربازده حرکتهای مردمی» و «عدم طراحی شاخصهایی برای ارزیابی عملکرد حلقههای میانی توسط دستگاههای سیاستگذار»
همچنین همسو با این رهنمود، بند «د» ماده 75 قانون برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (مصوب 18 تیر 1403 مجلس شورای اسلامی) نیز برای اولینبار به موضوع حلقههای میانی پرداخته و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را مکلف کرده که ظرف مدت یک سال پس از لازمالاجرا شدن این قانون، با هماهنگی قرارگاه فرهنگی و اجتماعی حضرت بقیةالله (عج) و با همکاری سازمان بسیج مستضعفین، آییننامه اجرایی حمایت و پشتیبانی از مردمیسازی فرهنگ و جریان حلقههای میانی مروج گفتمان انقلاب اسلامی را در حوزههای مختلفی، ازجمله در حوزه «نهضتهای قرآنی» تهیه کرده و به تصویب هیئتوزیران برساند.
لذا با توجه به گذشت زمانی قابل توجه از مطرح شدن الگوی حلقههای میانی از سوی رهبری و تبدیل حمایت از این نوع فعالیتها به قانون و ضرورت هموارسازی اجرای بهینه آن، مسئله اصلی این گزارش ارزیابی عملکرد دستگاههای حوزه قرآن در زمینه حمایت از حلقههای میانی است تا چالشهای سیاستگذاری، قانونگذاری و برنامهریزی فعلی در این حوزه استخراج و بر پایه این ارزیابی، پیشنهادهایی برای بهینه نمودن عملکرد بند «د» ماده 75 قانون برنامه هفتم پیشرفت ارائه شود.
درباره مفهوم «حلقه میانی» تعاریف و برداشتهای گوناگونی ارائه شده است. مؤلفههای اصلی و مهمترین ویژگیهای مفهوم حلقه میانی را میتوان در موارد ذیل خلاصه کرد:
- کارویژه «ایجاد جریان عمومی»
به تعبیر رهبری حلقههای میانی باید «بتواند این کاروان عظیم جامعه را و مهمتر از همه، جوانهای جامعه را بهپیش ببرد» بنابراین یکی از ویژگیهای حلقههای میانی این است که بتواند حرکت عمومی بهخصوص در میان جوانان ایجاد کند.
- خصیصه «مردمی بودن (رسمی، دولتی و حاکمیتی نبودن)»
مقام معظم رهبری در سال 1398 بیان میدارند که «این تمرکز، این ایجاد برنامه کار، پیدا کردن و ارائه راهکار، برنامهریزی، بهعهده چه کسی است؟ این بهعهده جریانهای حلقههای میانی است. این، نه بهعهده رهبری است، نه بهعهده دولت است، نه بهعهده دستگاههای دیگر است؛ [بلکه] بهعهده مجموعههایی از خود ملت است که خوشبختانه امروز ما این را کم هم نداریم»
رهبری «فعال و مؤثر»
در بیان مقام معظم رهبری (مدظله)، در فرایندی کاملاً طبیعی، مردمی و از پایین به بالا، زمام کار حلقههای میانی در دست کسانی خواهد بود که فعالتر و مؤثرتر باشند.
- عملکرد «شبکهای»
یکی از ملاکهای حلقههای میانی بهمنظور ایجاد جریان عمومی، ارتباط مستمر حلقهها با هم و ایجاد ارتباط شبکهای بین کنشگران خرد میدانی و در نهایت ایجاد زیستبومی زنده در یک یا چند حوزه است. بدینمعنا حلقه میانی سازوکاری است که از طریق شبکهسازی موجب تسهیلگری، هماهنگی، بسیج و انسجام جماعتهای منفک از هم میشود و آنها را به کنشگری بزرگتر و فعالتر در عرصه فایدهرسانی تبدیل میکند.
لذا براساس آنچه بیان شد، حلقه میانی عبارت است از هر فرد، نهاد، گروه یا تشکیلاتی مردمی که با طراحی سازوکارهایی نظاممند (مانند دورههای تربیت مربی) در یک یا چند موضوع مشخص، شبکهای میان دو یا چند کنشگر سطوح حاکمیت - مردم و مردم - مردم ایجاد کند و از این طریق به بسیج نیروهای متفرق و ایجاد انسجام و هماهنگی میان آنها و ایجاد جریانی بزرگتر از تکتک آنها بپردازد و در نهایت افراد استفاده کننده از خدمات را در آن موضوع به کنشگران و خدمتدهندگان مستقل و جریانساز تبدیل کند.
اهم موانع و آسیبهای عملکرد مطلوب دستگاههای قرآنی کشور در زمینه حمایت از حلقههای میانی این حوزه عبارتند از:
1. عدم تبیین مفهومی «حلقه میانی» از سوی سیاستگذاران و ابهام مفهومی آن در اسناد تقنینی
2. آسیب «غلبه رویکرد تصدیگری بر رویکرد حمایتگری و پشتیبانی» در نسبت به حلقههای میانی
3. عدم آگاهیبخشی لازم به نهادهای مردمی نسبت به ظرفیت الگوی حلقه میانی از سوی سیاستگذاران
4. عدم نقشدهی لازم به حلقههای میانی در برنامههای ملی
5. تغییر رویکردهای حمایتی با تعویض مدیران، در غیاب چارچوبهای سیاستی کلان و میانی
6. کمتوجهی به پرورش نیروی انسانی توانمند در حوزه حلقههای میانی عرصه قرآنی کشور
7. تعارض فرهنگ نتیجهخواهی زودبازده در دستگاهها با ماهیت دیربازده حرکتهای مردمی و عمومی
8. عدم طراحی شاخصهایی برای ارزیابی عملکرد حلقههای میانی توسط دستگاههای سیاستگذار
در این مطالعه در راستای سیاستگذاری و حمایت از جریان حلقههای میانی مروج گفتمان انقلاب اسلامی در حوزه «نهضتهای قرآنی» (مصرح در بند «د» ماده 75 قانون برنامه هفتم پیشرفت)، پیشنهادهای ذیل ارائه میشود:
1. اصلاح تعریف «حلقههای میانی» در ماده 1 آییننامه اجرایی بند «د» ماده 75 قانون برنامه هفتم، با توجه به کارکرد این حلقهها در پیوند سطوح «مردم-مردم»
2. توزیع اعتبارات قرآنی بند «ب» ماده 76 قانون برنامه هفتم در قوانین بودجه سنواتی با رویکرد حمایت از حلقههای میانی
3. تدوین برنامه عملیاتی همافزایی اتحادیههای استانی مؤسسات و تشکلهای قرآنی با حلقههای میانی قرآنی
4. افزایش نقش حلقههای میانی در برگزاری رویدادهای سالیانه حوزه قرآن در کشور
5. بازنگری اسناد راهبردی توسعه فرهنگ قرآنی در راستای نقشآفرینی حداکثری حلقههای میانی
6. معرفی و ترویج الگوهای برجسته حلقههای میانی قرآنی
7. برگزاری دورههای توانمندسازی نیروی انسانی در زمینه حلقههای میانی قرآنی
انتهای پیام