در ابتدای این نشست لاله افتخاری، استاد دانشگاه شاهد با اشاره به جایگاه علم در قرآن کریم اظهار کرد: قرآن تجلیل ویژهای از مقام علم و دانشمندان دارد و خود را جامع تمامی علوم و معارف معرفی میکند؛ بهگونهای که هر آنچه بشر نیاز دارد در آن قابل دستیابی است و تاریخ نیز این حقیقت را نشان داده است.
وی افزود: اهتمام پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) از امیرالمؤمنین(ع) تا عصر حکومت مهدوی بیانگر آن است که نقشه راه تمدن اسلامی و قرآنی بر محور علم الهی ترسیم شده است.
افتخاری با طرح این پرسش که آیا پس از بیش از ۴۰ سال از پیروزی انقلاب اسلامی، قرآن در مراکز آموزشی و پژوهشی جایگاه واقعی خود را یافته است، گفت: با وجود رهبری دینی و ظرفیتهای موجود، قرآن همچنان در حوزه آموزش و پژوهش مهجور مانده است و هنوز به متن برنامههای علمی تبدیل نشده است.
وی ادامه داد: برای دستیابی به آموزش قرآنی سه رکن اساسی «معلم، متعلم و محتوا» باید اصلاح شود؛ در نگاه دینی معلم خداوند است، متعلم انسانهای مکلف هستند و مدرسه عالم هستی است. بنابراین محتوا در تمام علوم باید رنگ و جهت قرآنی داشته باشد.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: همه دانشها باید بر مدار «قصد قرب الهی» تعریف شوند و اگر این پیوند برقرار نشود، حتی علوم انسانی نیز اسلامی نخواهد شد. علوم انسانی زمانی قرآنبنیان است که بر پایه وحی و هدایت الهی شکل بگیرد.
افتخاری با اشاره به پیشینه تمدنی این مسئله بیان کرد: بررسی تاریخ اسلام نشان میدهد در قرون مختلف، مراکز علمی و تمدنی مسلمانان با تکیه بر قرآن شکل گرفتهاند و دانشمندان در کنار علوم تجربی، به علوم الهی نیز اهتمام داشتند.
وی با تعریف علوم انسانی گفت: علوم انسانی به مجموعه دانشهایی اطلاق میشود که درباره انسان، حیات مادی، ذهن، روح و حالات روانی او سخن میگوید و اگر این حوزه به هدایت وحی متصل نشود، از هدف اصلی خود فاصله خواهد گرفت.
استاد دانشگاه شاهد اظهار کرد: امام خمینی(ره) علوم را از حیث مقصد به دو دسته «مادی» و «الهی» تقسیم میکنند و میفرمایند اگر قرآن نبود، باب معرفتالله برای همیشه بسته میماند؛ بنابراین قرآن در حقیقت درهای علوم مختلف را به روی بشر میگشاید و همه معارف باید بر اساس آموزههای آن سامان یابد.
وی افزود: رهبر معظم انقلاب نیز بر «دانش توحیدی» تأکید دارند؛ دانشی که مسیر حرکت انسان در جهان را بر مبنای «انا لله و انا الیه راجعون» تعریف میکند و دنیا را گذرگاه میداند نه مقصد نهایی.
افتخاری با اشاره به وضعیت دانش معاصر گفت: دانش امروز عمدتاً با رویکردی سکولار تعریف میشود، در حالی که در تمدن توحیدی باید هر دو بعد مادی و معنوی انسان مورد توجه قرار گیرد. در نگاه غربی علم و فناوری هدف تلقی میشود، اما در نگاه دینی اینها ابزارند و هدف اصلی «حیات طیبه» است که قرآن به آن دعوت میکند.
وی ادامه داد: حتی علومی مانند فیزیک و شیمی نیز در حقیقت شناخت فعل خداوند هستند و عالم هستی کتاب خداشناسی به شمار میرود؛ از این رو همه علوم میتوانند در چارچوب معرفت الهی معنا پیدا کنند.
این استاد دانشگاه با اشاره به دیدگاههای مختلف درباره دستیابی به علوم قرآنبنیان، بیان کرد: برخی قائل به «قرآنبسندگی» هستند و معتقدند قرآن به تنهایی برای همه امور کافی است، در حالی که خود قرآن مفسرانی را معرفی کرده و بدون تبیین پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) فهم کامل آن ممکن نیست.
وی افزود: در آموزههای نبوی و علوی، هم «وحی قرآنی» و هم «وحی بیانی» مورد توجه است؛ روایات تفسیری اهلبیت(ع) مکمل قرآناند و در کنار آن عقل ـ به عنوان پیامبر درون ـ نیز باید برای فهم عمیقتر به کار گرفته شود.
افتخاری بیان کرد: دیدگاه جامع آن است که قرآن همچون قانون اساسی کلیات را بیان میکند و شرح و تفصیل آن از طریق روایات و عقل به دست میآید؛ در این صورت میتوان به بهره حداکثری از قرآن دست یافت و علوم انسانی قرآنبنیان را شکل داد.
افتخاری، به تبیین جایگاه مراکز علمی و آموزشی در تحقق این هدف پرداخت و اظهار کرد: با توجه به سه رکن معلم، متعلم و محتوا، خود مراکز آموزشی نقشآفرین اصلی هستند؛ اما آموزش تنها به مدرسه و دانشگاه محدود نمیشود.
وی افزود: جهان هستی خود عرصه آموزش است و انسان در این دنیا مراحل مختلف یادگیری را طی میکند؛ از خانواده آغاز میشود و سپس مسجد، شهر، نماز جمعه، ماههای عبادی و حتی حج، همگی در فرآیند تربیت نقش دارند.
افتخاری با اشاره به سنتهای اجتماعی گذشته گفت: در گذشته میان زندگی روزمره و آموزش دینی رابطهای معنادار وجود داشت؛ برای نمونه بازاریان پیش از آغاز کسبوکار به مسجد بازار میرفتند، احکام معاملات را میآموختند و سپس کار خود را با نام خدا آغاز میکردند. این نشان میدهد دین و زندگی از یکدیگر جدا نبودند.
وی ادامه داد: انسان در دنیا گامبهگام میآموزد و همانگونه که در تربیت فردی مراحل تدریجی وجود دارد، احکام الهی نیز تدریجی تشریع شده تا آرامش قلبی و آمادگی عملی انسان فراهم شود.
این استاد دانشگاه با اشاره به تاریخ مراکز علمی اسلامی بیان کرد: آموزش در اسلام هم گفتاری و هم عملی بوده و در سیره پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) بهوضوح دیده میشود. برای مثال از امام صادق(ع) نقل شده است که هزاران شاگرد متخصص در حوزههای مختلف تربیت کردند؛ موضوعی که نشاندهنده توجه همزمان به معارف اعتقادی و نیازهای علمی جامعه است.
وی بیان کرد: مساجد از مهمترین مراکز آموزشی بودند و این پیوند میان دین، دانش و نیازهای بشر نشان میدهد علوم انسانی قرآنبنیان زمانی شکل میگیرد که آموزش با زیست واقعی جامعه همراه باشد.
استاد دانشگاه شاهد با اشاره به فاصله میان علم دینی و علم رایج اظهار کرد: سالها از طرح پیوند حوزه و دانشگاه سخن گفتهایم، اما در عمل این ارتباط شکل نگرفته و الگوهای آموزشی ما همچنان با الگوی اسلامی فاصله دارد.
وی با طرح پرسشی درباره معیارهای جذب هیئت علمی افزود: آیا در انتخاب استاد نگاه اسلامی معیار است یا تعداد مقالات نمایهشده؟ وقتی شاخص اصلی صرفاً مقالههای علمی باشد، طبیعی است که جهتگیری علمی نیز از اهداف قرآنی فاصله بگیرد.
افتخاری ادامه داد: امروز نه در جذب استاد و دانشجو، نه در کتابها و نه در شیوههای آموزشی معیارهای اسلامی بهطور کامل لحاظ نمیشود و همین مسئله نشان میدهد برنامهریزی منسجم برای تحقق علوم انسانی قرآنبنیان وجود ندارد.
وی تأکید کرد: با وجود تلاشهای صورتگرفته در نهادهای فرهنگی و قرآنی، ظرفیتهای فراوانی در کشور وجود دارد که اگر مورد توجه قرار نگیرد، دیگران از آن بهره خواهند برد.
این استاد دانشگاه با اشاره به ضرورت تحول آموزشی گفت: دانشگاهها باید بازنگری و بهروزرسانی شوند و شیوههای آموزشی متناسب با سنتهای آموزشی صدر اسلام و الگوهای تمدنی آینده طراحی شود.
افتخاری بیان کرد: برای دستیابی به نظام آموزشی کارآمد، باید از روشهای ارزشگذاری و ارزشیابی الهامگرفته از قرآن استفاده کرد؛ همانگونه که در سیره پیامبر(ص) و حکومت علوی توجه جدی به ارزشها و تربیت انسان وجود داشت.
وی در پایان سخنان خود تأکید کرد: تحقق تحول آموزشی تنها با بهرهگیری از تجربههای موفق گذشته و انطباق آنها با نیازهای امروز امکانپذیر است و در غیر این صورت، دستیابی به جامعه قرآنی و نیروی انسانی کارآمد محقق نخواهد شد.
رضا سلامتپناه، سرپرست سابق دبیرخانه شورای توسعه فرهنگ قرآنی، در ادامه این نشست به تبیین سابقه این مفهوم پرداخت و اظهار کرد: اصطلاح «علوم انسانی قرآنبنیان» در سال ۱۳۸۸ و پس از دیدار جمعی از فعالان قرآنی با رهبر معظم انقلاب شکل گرفت؛ در آن جلسه تأکید شد که باید ریشههای علوم انسانی در قرآن جستوجو شود.
وی افزود: پس از آن نشست، در دبیرخانه شورای توسعه فرهنگ قرآنی درباره این مفهوم بحث شد و به جای تعبیر «قرآنمحور»، واژه «قرآنبنیان» پیشنهاد شد که به تدریج در فضای علمی کشور جا افتاد و مراکزی نیز با این عنوان تأسیس شدند.
سلامتپناه با اشاره به ایجاد مراکز مرتبط در دانشگاهها گفت: طی سالهای اخیر در دانشگاه علامه طباطبایی مرکزی با عنوان «علوم انسانی قرآنبنیان» ایجاد شد و همچنین در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و دفتر تبلیغات اسلامی نیز مجموعههایی در این حوزه شکل گرفته است، هرچند ارزیابی دقیق خروجیهای آنها نیازمند بررسی جدی است.
وی با تأکید بر رویکرد مدیریتی به موضوع ادامه داد: دانشگاه دو کارویژه اصلی دارد؛ نخست تولید دانش و دوم تربیت نیروی متخصص. بنابراین دانشگاه قرآنبنیان دانشگاهی است که دانش مبتنی بر قرآن تولید کند و متخصصان این حوزه را در شاخههای مختلف پرورش دهد.
سلامتپناه بیان کرد: علوم انسانی قرآنبنیان باید بر مبانی معرفتشناختی و هستیشناختی اسلامی استوار باشد و هم در نظریهپردازی و هم در روششناسی، تولید دانش را در پرتو هدایت قرآنی سامان دهد.
وی تأکید کرد: چنین دانشگاهی دارای حیثیت تمدنی و مرجعیت معرفتی قرآن خواهد بود و میتواند مبنای شکلگیری دانشگاه تراز تمدن اسلامی قرار گیرد.
سرپرست سابق دبیرخانه شورای توسعه فرهنگ قرآنی، به مصادیق و الزامات «دانش قرآنبنیان» پرداخت و اظهار کرد: یکی از مهمترین حوزههای این دانش، نظامسازی قرآنی است؛ یعنی تولید نظامهای اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی بر اساس اصول و معارف قرآن. این دانش باید در پرتو ولایت قرآنی و با اتکاء بر مرجعیت معرفتی قرآن تولید شود.
وی افزود: علاوه بر تولید دانش، تربیت نیروی متخصص یکی دیگر از کارویژههای اصلی دانشگاه قرآنبنیان است. برنامه آموزشی دانشگاه باید کاملاً منطبق با دلالتهای قرآنی باشد و متخصصانی تربیت کند که بتوانند دانش قرآنبنیان را در حوزههای مختلف به کار گیرند.
سلامتپناه با اشاره به تلاشهای دکتر خوشمنش در سالهای ۹۰ تا ۹۷ گفت: این فعالیتها منجر به تدوین برنامه درسی شد که اساس آن بر مطالعه کامل قرآن و مرور مفاهیم قرآنی و آشنایی با روشهای تدبر و کشف معارف قرآن قرار داشت.
به گفته وی، این برنامه یکی از پیشروترین نمونهها در سپهر آموزش عالی کشور در حوزه آموزش قرآنی محسوب میشد.
وی ادامه داد: با این حال، وضعیت فعلی مراکز قرآنبنیان و برنامههای آموزشی دانشگاهها مشخص نیست و به نظر میرسد بسیاری از مدیران موجود قرآنی در تطبیق مفاهیم بلند دانش قرآنبنیان با عملکرد فعلی موفق نبودهاند. فهم نادرست از جایگاه دانش قرآنبنیان یکی از دلایل ناکامی در توسعه این حوزه است.
سرپرست سابق دبیرخانه شورای توسعه فرهنگ قرآنی، در ادامه به ضرورت تغییر نگرش در دانشگاهها اشاره و اظهار کرد: دانشگاهها زمانی میتوانند قرآنبنیان شوند که آرمانهای قرآنی در همه ابعاد دانشگاهی جاری شود و نگاه استادان و دانشجویان نسبت به قرآن تغییر کند.
وی افزود: این تغییر نگرش هم جنبه شناختی دارد و هم امر دانشی را شامل میشود؛ از جمله افزایش ارتباط دانشجو با قرآن و رفع موانع مقدماتی برای فهم مسیر متدیک که منجر به تولید دانش قرآنی میشود.
سلامتپناه با انتقاد از فعالیتهای نمایشی گفت: بسیاری از مراکز آموزشی و اساتید به کارهای مقدماتی مانند همایشها و مصاحبهها اکتفا میکنند، در حالی که حوزه نیازمند نوشتارهای علمی، تبیین روششناسی و اصول استنباط گزارههای دانشی از قرآن است.
وی ادامه داد: بررسی نشریات تخصصی نشان میدهد درصد بسیار کمی از مقالات دارای کارکرد اجتماعی و علمی واقعی هستند و بسیاری از فعالیتها جنبه نمایشی دارند. بنابراین، برای تحقق علوم انسانی قرآنبنیان باید مبانی نظری شامل معرفتشناسی، هستیشناسی، غایتشناسی و انسانشناسی قرآنی بهطور جدی مورد توجه قرار گیرد.
سلامتپناه تأکید کرد: تنها با تمرکز بر تولید دانش قرآنی و بهرهگیری از مدلهای علمی و روششناسی مناسب، دانشگاهها میتوانند نقش واقعی خود در توسعه علوم انسانی قرآنبنیان را ایفا کنند و محافل علمی و دانشگاهی به جای فعالیتهای سطحی، به تولید محتوای مؤثر بپردازند.
سرپرست سابق دبیرخانه شورای توسعه فرهنگ قرآنی به ضرورت تغییر نگرش در دانشگاهها اشاره کرد و افزود: دانشگاهها زمانی میتوانند قرآنبنیان شوند که آرمانهای قرآنی در همه ابعاد دانشگاهی جاری شود و نگاه استادان و دانشجویان نسبت به قرآن تغییر کند.
وی افزود: این تغییر نگرش هم جنبه شناختی دارد و هم امر دانشی را شامل میشود؛ از جمله افزایش ارتباط دانشجو با قرآن و رفع موانع مقدماتی برای فهم مسیر متدیک که منجر به تولید دانش قرآنی میشود.
سرپرست سابق دبیرخانه شورای توسعه فرهنگ قرآنی، به مهمترین آسیبهای این حوزه اشاره کرد و اظهار کرد: یکی از مشکلات جدی سطحینگری در مباحث علوم انسانی قرآنبنیان است که مانع از تحقق اهداف بلند این حوزه شده است.
وی افزود: دخالت افراد غیرمتخصص و عمومی در امور نظامسازی قرآنی و همچنین نگاه مطلقگرایانه در برخی مباحث باعث شده دانشگاهها و مراکز آموزشی قرآنبنیان، بهویژه در نظام آموزش عالی، نتوانند جایگاه واقعی خود را پیدا کنند.
سلامتپناه تأکید کرد: در خوشبینانهترین حالت، نظام آموزش عالی قرآنبنیان فعلی با تولید علوم انسانی قرآنبنیان فاصله زیادی دارد و نیازمند بازنگری جدی در ساختار، محتوا و روشهای آموزشی است تا اهداف تمدنی و معرفتی قرآن محقق شود.
وی در پایان بیان کرد: تنها با تمرکز بر تخصص، روششناسی علمی و تربیت نیروی متخصص، میتوان این فاصله را کاهش داد و دانشگاه قرآنبنیان را به الگویی واقعی در نظام آموزش عالی کشور تبدیل کرد.
یادآور میشود، سی و سومین نمایشگاه بینالمللی قرآن کریم با شعار ایران در پناه قرآن در ۱۱ بخش نمایشگاهی و سه بخش فروشگاهی در ۷۰ زیرمجموعه و ۱۴ محور موضوعی، از اول تا ۱۵ اسفند در شبستان اصلی مصلای امام خمینی(ره) تهران در حال برگزاری است.
انتهای پیام