در ابتدای این جلسه، سیدابوالفضل خوشمنش، مؤلف این کتاب و دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران، به تشریح چرایی نگارش کتاب پرداخت و گفت: به روشنی یادم هست اوایل دهه ۶۰، علاقه به این موضوع در ذهنم شکل گرفت. در شهر قم، از ارتباط با مهاجران و طلاب عربزبان و کشورهای مختلف، بهخصوص در محافل و مساجد و حسینیهها، انگیزه نگارش کتاب برایم پدید آمد.
خوشمنش با اشاره به تجربههای شخصی خود در تشخیص لهجهها و گویشهای مختلف عربی، افزود: من در سنین نوجوانی و جوانی، لهجهها و گویشهای مختلف را به همراه لباسها و ملیتها از هم تشخیص میدادم؛ از عربی عراقی و خوزستانی گرفته تا بحرینی، حجازی و کویتی.
وی همچنین دوران تحصیل در دانشگاه امام صادق (ع) را نقطه عطفی در مسیر مطالعات زبانشناسی خود دانست و بیان کرد: در این دانشگاه، زبانهای عربی، فرانسه، انگلیسی و زبانهای دیگر مانند روسی، آلمانی، عبری و حتی یونانی با حضور استادان برجسته تدریس میشد. بزرگان علمی همچون آیتالله حاج شیخ محمدرضا مهدویکنی نقش مهمی در تشویق دانشجویان به مطالعات بینالمللی و زبانشناسی داشتند.
مولف این کتاب در ادامه، تلاشهای مستمر خود برای جمعآوری یادداشتها و پژوهشهای سه دهه اخیر را تشریح کرد و گفت: این کتاب پس از ۳۲ سال جد و جهد علمی به انتشار رسید و تجربیات من از سفر به کشورهای مختلف جهان، به ویژه آفریقایی، و مشاهده آثار استعمار فرهنگی و زبانی، نقش مهمی در محتوای آن داشته است.
خوشمنش افزود: کتاب او به بررسی نقش واژهها در فرایندهای استعماری و تاثیر آنها بر تفکر و فرهنگ ملتها میپردازد و تأکید کرد که این اثر تلاشی برای درک بهتر زبان و اندیشه قرآنی است.
خوشمنش در ادامه جلسه معرفی کتاب گفت: در این اثر، نقش مهم قرآن کریم در تعریف مفاهیم عرشی، آسمانی و زمینی بررسی شده است. این کتاب نشان میدهد که قرآن بسیاری از مفاهیم، عناوین و واژگان را تثبیت کرده است و ما مسلمانان اغلب از این غفلت داریم.
وی با اشاره به تجربههای خود در سفر به کشورهای آفریقایی و آمریکایی که پیشتر تحت استعمار بودند، توضیح داد: در این سرزمینها، واژگان کتاب مقدس به زبانهای فرانسه، انگلیسی و اسپانیایی، توسط جمعیتی بیش از سه یا چهار میلیارد نفر مورد استفاده قرار گرفته است. این واژگان بسیاری از مسائل دینی و نظام غیب و ماورالطبیعه را منتقل کردهاند و بعدها قرآن نیز در ترجمهها از همان واژهها بهره برده است.
خوشمنش با ارائه نمونههای کاربردی گفت: برای مثال، واژههایی مانند نماز، زکات و غسل هنگام ترجمه به زبانهای دیگر، ریشههای اصلی خود را از دست میدهند و گاهی به مفاهیمی نامربوط تقلیل مییابند. قرآن کریم، کتابی که خداوند خود آن را «عالم الغیب و الشهاده» معرفی کرده، با گفتمان عربی مستحکم، این مفاهیم را در اختیار بشر قرار داده است.
وی همچنین به نمونههای درونقرآنی اشاره کرد و افزود: بررسی این واژگان و ارتباط آنها با منابع قدیم، از جمله آثار خلیل بن احمد و ابنی، به درک بهتر زبان قرآن و اهمیت حفظ نظام واژگانی آن کمک میکند.
در ادامه این نشست، علی شریفی، مدیر گروه پژوهشی مطالعات بین رشتهای قرآن کریم دانشگاه علامه طباطبایی به عنوان ناقد به بیان نکاتی درباره جایگاه علمی اثر پرداخت و گفت: آقای خوشمنش در این کتاب زحمات زیادی کشیدهاند و کاری سخت و ارزشمند انجام دادهاند. این اثر در مرز میان مطالعات زبانشناسی و مطالعات قرآنی قرار دارد و نمونهای از پژوهش میانرشتهای است که در جهان علمی حدود ۱۵۰ سال است که به صورت گسترده مورد توجه قرار گرفته است.
شریفی با توضیح اینکه کتاب فوق با بهرهگیری از دانش زبانشناسی، به بررسی ریشهشناسی واژگان و ریشهشناسی (اتیمولوژی) آنها در قرآن پرداخته، افزود: در جهان غرب، زبانشناسی به دو رویکرد عمده تقسیم میشود؛ ساختارگرا و مردمشناسانه. در نگاه مردمشناسانه، هر زبان تحت تأثیر جهانبینی خاص خود قرار دارد و مفاهیم، همچون عقل، در فرهنگهای مختلف معناهای متفاوتی دارند. قرآن کریم نیز این مفاهیم را با گفتمان عربی مستحکم خود منتقل کرده است.
وی با اشاره به کار دقیق خوشمنش در تحلیل واژگان گفت: ایشان با بررسی تطبیقی ریشهها، تطابق واژهها با ریشهها، تغییرات آوایی و مسیر تحولات واژگان، توانسته محورهای متداول و الگوهای واژگانی قرآن را شناسایی کند. این نوع پژوهش نیازمند دانش زبانشناسی عمیق و تخصص در علوم قرآنی است و کار هر کسی نیست.
شریفی همچنین به مهارتهای زبانی و تجربیات بینالمللی خوشمنش اشاره کرد و افزود: ایشان علاوه بر تسلط بر زبان عربی، دانش قابل توجهی در زبانهای فرانسه، انگلیسی و آلمانی دارند و با معاجم قدیمی و منابع بینالمللی کار کردهاند. چنین پژوهشی، با همکاری متخصصان واژهشناس و علوم قرآنی، نمونهای از کار گروهی و میانرشتهای است که تا حد زیادی زمینمانده بود و اکنون به بار نشسته است.
وی در پایان تأکید کرد: کتاب خوشمنش، فراتر از یک اثر صرفاً زبانی، یک نمونه برجسته از تلفیق مطالعات قرآنی و زبانشناسی است که میتواند راهنمای پژوهشگران و دانشجویان علاقهمند به مطالعات میانرشتهای باشد.
انتهای پیام