«اقراء» روشی تربیتی و تعلیمی در تعالی قاری است

به گزارش خبرنگار ایکنا، مراسم رونمایی از دو کتاب «سنت اقراء و نظام اجازات»و «دانش و هنر معلمی» تألیف محمد کاکاوند قاری ومدرس قرآن دوشنبه 21 اردیبهشت‌ماه در سالن کنفرانس شهید حجت‌الاسلام سیدمهدی تقوی ایکنا برگزار شد.

 

در بخش اول این مراسم کاکاوند طی سخنانی گفت: ابتدا مطالب خود را با توضیح در مورد کتاب «سنت اقراء و نظام اجازات» آغاز می‌کنم که ارتباطی مستقیم با قرآن دارد و نظام و چارچوب جامعی است که اتفاقاً دانش و هنر معلمی را نیز پوشش می‌دهد.

 

وی ادامه داد: شخصاً نخستین بار سال 89 با مفهوم اقراء آشنا شدم و به درک عملی این سنت موفق شدم و قضیه نیز از این قرار بود که آن سال فرصتی پیش آمد که من چند روز به سبب آشنایی با مترجمِ استاد محمد هلباوی؛ یکی از قُراء مطرح مصری، داشتم موفق به درک محضر وی شدم و در این مدت صحبت‌های متعددی در زمینه‌های مختلف میان من و مرحوم هلباوی صورت گرفت و از جمله اینکه توانستم نزد ایشان تلاوت کنم که البته بیشترین مباحث طرح شده میان ما حول مباحث موسیقایی و تنغیمی بود. در آن مدت چند روز، از رهگذر این ملاقات‌ به مباحث مربوط به سنت اقراء نیز رسیدیم. سپس وارد دانشگاه شده و با مواجهه با علوم قرآنی و مطالعات متفرقه شخصی و چند دوره‌ حضور در اقراء به نتایجی در مورد آن دست پیدا کردم.

 

 

کاکاوند تصریح کرد: از جمله نتایجی که به دست آوردم، آن بود که ما در زمینه اقراء با کمبود منبع مواجه هستیم و اینکه اساساً خیلی از ما نمی‌دانیم اقراء چیست و شاید همه ما بر این باور باشیم که این مبحث از جمله مقولات منسوخ شده در علوم قرآنی است، در حالی که اینگونه نیست و از خلال تجارب شخصی که در جلسات آموزشی قرآن داشتم، همه آنها موجب شد تا سنگ‌بنای اولیه کتاب «سنت اقراء و نظام اجازات» گذاشته شود و این مقوله برای من آنقدر جذاب بود که تصمیم به مطالعه بیشتر و عمیق‌تر در آن گرفتم. اغلب کتاب‌های مربوط به موضوع اقراء به زبان عربی است و من با استفاده از شیوه‌های مختلف به دنبال آن بودم که ابتدا بفهمم این کتاب‌ها چه می‌گویند تا بعد براساس مطالب جمع‌آوری شده، اقدام به نگارش این کتاب کنم.

 

وی با اشاره به اینکه کتاب «سنت اقراء و نظام اجازات» در 11 فصل تألیف شده است، گفت: از جمله بخش‌های گوناگون این کتاب می‌توانم به تعریف معانی، مبانی و سند، روابط میان استاد و شاگرد، آداب ارزیابی بپردازم و اینکه یکی از بخش‌های اصلی این اثر، کتابشناسی است، چرا که ممکن است خیلی از ما ندانیم نظر علمای شیعه در مورد این سنت چیست و اغلب منابع موجود که ما با آنها مواجهیم متعلق به اهل سنت باشد در حالی که با یک بررسی اجمالی می‌توان به روشنی دریافت که اتفاقاً علمای شیعه نیز در این مورد تأکیدات زیادی داشته‌اند.

 

این مربی قرآن افزود: شخصاً در تألیف این کتاب اهدافی را هم دنبال می‌کردم که از جمله آنها تبیین مبانی نظری سنت اقراء بود و اینکه اساساً این مقوله به چه معناست و همچنین به سراغ کارکردهای تاریخی این سنت به عنوان یک شیوه روش‌شناختی در راستای موضوعاتی همچون حفظ قرآن نیز رفتم و همچنین شرایط حاکم بر آن  را آسیب‌شناسی کرده تا به نوعی پاسخگوی پرسش‌ها و نکات ابهام‌آمیز در این زمینه باشم.

 

 

وی که کارشناس ارشد تکنولوژی آموزشی نیز هست، تأکید کرد: از آنجا که ماهیت این کتاب، آموزشی است و جامعه هدف آن نیز استادان، قاریان، پژوهشگران علوم قرآن و نوعاً همه افرادی  هستند که فعالیت در زمینه آموزش قرآن دارند لذا بخش زیادی از این کتاب برای فهم بیشتر خوانندگان، در قالب پرسش‌های تستی و تشریحی طراحی شده است که دربردارنده هزار سؤال(500 سؤال تستی و 500 سؤال تشریحی) است تا به همه ابهامات و پرسش‌های متداول در این زمینه پاسخ داده شود.

 

کاکاوند ادامه داد: در برنامه‌ریزی نظام آموزشی قرآن بعضاً شاهد انجام کارهایی هستیم که معمولاً چارچوب آن را از سنت اقراء به عنوان سنت برجای مانده از پیامبر(ص) خارج می‌کند که البته پُرواضح است که نتیجه مطلوبی نیز در بر‌ندارد و در بخش تبیین مبانی نظری در این کتاب هم از جنبه مطالبی که جمع‌آوری کرده و هم با شور و مشورت با اساتید و شیوخ اجازات؛ البته تا آنجایی که در توانم بود و به آنها دسترسی داشتم، سعی کردم نقاط ضعف و قوت این سنت را بیان کنم و البته در بخش تجارب عملی نیز با توجه به پیاده‌سازی شیوه‌هایی که در جلسات آموزشی خود داشتم، گزارشی از آنچه به عنوان دستاوردهای مثبت و منفی به آنها رسیدم را در این کتاب مطرح کردم.

 

مؤلف کتاب «سنت اقراء و نظام اجازات» گفت: اقراء یک قالب روش‌مند و نظامند و البته هدفمند و جامع است و اینگونه نیست که تنها آن را در مبحث قرائات منبعث از سنت پیامبر(ص) جستجو کنیم بلکه یک روش تربیتی و تعلیمی است و مربی با توسل به آن نه‌تنها اصول قرائت را به قرآن‌آموز، تعلیم می‌دهد بلکه تعالی قرآنی آنها را نیز موجب می‌شود؛ چیزی که اغلب در نظام آموزشی با ضعف‌های فاحش در این زمینه روبرو هستیم و مثلاً شاهد هستیم که در جلسات آموزشی قرآن تنها توسط مُتعلمین خوانده شده ولی عرضه نمی‌شود در حالی‌که یکی از قواعد مهم در سنت اقراء، قاعده تبعیت است و قرآن‌آموز باید تابعیتی بی‌چون و چرا از معلم خود داشته باشد. درک محضر استاد و معلم در این فرایند بسیار مهم است و شخصاً نمی‌توانم به این امر قائل باشم که بتوان حتی قرائت قرآن را با استفاده از نرم‌افزارهای آموزشی و بدون تلمذ در محضر معلم قرآن به درستی یاد گرفت که در این صورت قرآن‌آموز تنها توانسته قرآن را شنیده و تقلیدی طوطی‌وار بدون تعالی و رشد، از آن داشته باشد.

 

 

وی در انتهای بخش نخست این مراسم اظهار داشت: از جمله دیگر قواعد سنت اقرأ باید به قاعده صبر و دوری از تعجیل و شتابزدگی، آسانی و اینکه نباید موضوع آموزش قرآن را برای مُتعلم پیچیده و دور از دسترس منتقل کرد، توجه داشت و باید به این مهم واقف بود که اقراء یکی از مصادیق بارز تدریس قرآن است و باید در آن از قواعد دیگری همچون تکرار نیز پیروی کنیم. تمامی این قواعد که منشأ قرآنی دارند بعدها به نحوی دیگر در اصول علمی و هنر معلمی از سوی کارشناسان غربی مطرح می‌شود که اتفاقاً طرح این مباحث محتوای کتاب «دانش و هنر معلمی» را شامل می‌شود.

 

کاکاوند در بخش مربوط به معرفی کتاب «دانش و هنر معلمی» از دیگر تألیفات خود گفت: این کتاب با اهدافی به نگارش درآمد که از جمله مهمترین آنها این بود که این اثر تبدیل به یک منبع قابل استفاده برای افرادی شود که در زمینه تربیت معلم و تربیت مدرس فعال بوده و یا مشغول به تحصیل هستند چراکه کتاب‌هایی که تاکنون در این زمینه نوشته شده‌اند؛ چندان کارآمد نبوده و من با استفاده از تجربیات شخصی که به واسطه تدریس در 50 دوره تربیت معلم که داشتم، سعی در آشنایی مخاطبان با این مقولات داشتم.

 

وی ادامه داد: این کتاب هم مانند کتاب «سنت اقراء و نظام اجازات» در دو بخش نظری و تجربی دسته‌بندی و ارائه شده است که اسفندماه سال گذشته به چاپ رسید  و شخصاً در آن سه مسئله در امر آموزش را که عبارتند از قالب، فرم و محتواست را مورد مداقه قرار دادم. ما در زمینه قالب مشکلات اساسی در امر آموزش داریم، در مبحث محتوا نیز غالباً  با اوج و افول روبرو بوده و فرم و شیوه ارائه محتوای آموزشی نیز با معضلاتی روبروست.

 

این مربی قرآن تصریح کرد: در زمینه قالب شخصاً به امری که تأکید دارم و آن را در جلسات آموزشی خود نیز مورد توجه قرار می‌دهم اینکه رویه آموزشی باید از یک نظام و چارچوب معین و هدفمند برخوردار باشد که در بسط این موضوع نظریات آموزشی دانشمندان غربی را ذکر کردم و البته پیوندی میان آن با قالب‌های آموزشی قرآن نیز برقرار ساختم. به طور مثال در این مبحث با نظریه‌ای تحت عنوان نظریه آزمون و خطا روبرو هستیم؛ به این معنی که معلم و مُتعلم باید از همه نظر آمادگی لازم را داشته باشد از جمله آمادگی عاطقی، روحی و جسمی و... و معلم حتی این فرصت را نیز به شاگرد خود بدهد که بتواند اشتباه کند و از رهگذر خطاهایی که می‌کند به یک بقین و باور درست برسد و یا مثلاً باید از قاعده کل به جزء در قالب ارائه محتوا تبعیت کنیم و با ذکر مثال‌های ملموس که قرآن‌آموز آنها را تجربه کرده و حس خوشایندی نسبت به آنها دارد، موارد آموزشی را به او منتقل کرد که اتفاقاً این قاعده در مباحث تجویدی بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

 

این قاری ممتاز قرآن با اشاره به اهمیت فرم و روش در امر آموزش به ویژه تعلیم قرآن گفت: ما معمولاً در امر آموزش قرائت قرآن با محتوای آموزشی قابل قبولی روبرو هستیم ولی مثلاً در بحث صوت و لحن شاهد پراکندگی و عدم انسجام در این مقوله بوده و با وجود اینکه مطالب زیاد است اما یا اغلب ناشناخته است و یا به سبب از هم گسیختگی قابل استناد و استفاده نیست.

 

کاکاوند با اشاره به بخش تجربی کتاب «دانش و هنر معلمی» گفت: با استفاده از تجربیات شخصی در عرصه عمل و کارگاه‌هایی که برگزار کردم و گفت‌و‌گوهایی که داشتم و بازخوردهایی که از پیاده‌سازی شیوه‌های عملی داشتم این بخش به رشته تحریر درآمد و اهدافی همچون بیان صلاحیت‌های شناختی، عملکردی، اخلاق حرفه‌ای معلم را توضیح دادم. بسیاری از افراد شناخت درستی از معلم ندارند و تنها او را منبعی برای بیان برخی دانسته‌ها و آگاهی‌ها می‌دانند یعنی ارتباطی یک‌سویه در حالیکه آموزش به این شکل نیست و در این فرایند، ارتباط دوسویه اما با محوریت معلم است و از مقولاتی که در آن براساس نظریات نظریه‌پردازان غربی بیان شده است می‌توانم به شیوه‌های الگویی، شنیداری، تأثیر فردی، کارگاهی، معکوس و... اشاره کنم که اتفاقاً در سنت اقراء نیز ردپایی از پیاده‌سازی این شیوه‌ها نیز به چشم می‌خورد. 

 

 

وی با اشاره به مبحث مهم مدیریت کلاس و اهمیت آن در مثبت بودن امر آموزش، افزود: از جمله مباحثی که در بخش تجربی به آن پرداخته شده است چک‌لیستی است که معلم باید با در نظر گرفتن آزمون و خطایی که در روند آموزش به آن پایبند است آن را سرلوحه کار خود قرار دهد و روند آموزش خود را هفته به هفته و نو به نو مورد ارزیابی و پایش قرار دهد و البته از جمله دیگر مسائل مطرح شده در این بخش مقوله تمرین است که به ویژه در آموزش قرآن مورد غفلت واقع شده و در مجموع در سایر کتاب‌هایی که اغلب داعیه ارائه دستور کار در امر آموزش را دارند، شاهد هستیم که تا مرحله تشخیص معضلات و چالش‌هایی آموزشی پیش می‌روند  اما کمتر کسی راه علاج آن را ارائه می‌کند.

 

این گزارش حاکی است، در ادامه این مراسم رونمایی، سیدمحسن موسوی‌بلده و مهدی نادی؛ دو تن از کارشناسان پیشکسوت قرآنی، نظرات خود را در مورد این دو کتاب بیان کردند.