تلاش برای پرکردن خلأ رویکرد شیعی در ترجمه جدید اوکراینی از قرآن

به گزارش ایکنا به نقل از The Global Quran، اوکراین، از کشورهای اروپای شرقی است که اسلام پس از مسیحیت، بیشترین پیروان را در این کشور دارد. 

ورود اسلام به اوکراین به نیمه‌ اول قرن دهم میلادی بازمی‌گردد که تاجران مسلمان به این کشور تردد می‌کردند. اسلام از جنوب و کشورهای عربی و ترکیه، و از شرق و قفقاز وارد این کشور شد.

مسلمانان به صورت اکثریت در شبه جزیره کریمه این کشور زندگی می‌کنند. مرکز تحقیقاتی پیو، جمعیت مسلمان در اوکراین را ۳۹۳ هزار نفر اعلام کرده است، با این حال مرکز اداره امور مسلمانان اوکراین جمعیت مسلمانان را در حدود ۲ میلیون نفر تخمین زده است.

بنا بر بالاترین آمار، حدود صد هزار نفر از جمعیت اوکراین، شیعیان هستند. شیعیان این کشور غالباً مهاجرانی از کشورها آذربایجان، ایران، قزاقستان و ازبکستان هستند. 

پس از فروپاشی شوروی و استقلال اوکراین، شیعیان در این کشور، فعالیت‌های تبلیغی خود را آغاز کردند و برخی از اوکراینی‌ها نیز پیرو مذهب اهل بیت(ع) شدند. شیعیان این کشور، سال‌ها است که مراسم عاشورا را برگزار می‌کنند.

با افزایش جمعیت شیعیان این کشور، نیاز به ترجمه متون اسلامی و شیعی به زبان اوکراینی بیش از پیش احساس شد. قرآن کریم در صدر متون اسلامی قرار دارد که چندین بار به این زبان ترجمه شده است.

پیشینه ترجمه‌های اوکراینی از قرآن 

اولین ترجمه کتاب مقدس مسلمانان، به زبان اوکراینی در سال ۱۹۱۳ توسط مترجم اهل لویو، اولکساندر لیسینسکی (آبرانچاک) انجام شد. ترجمه اصلی توسط او. لیسینسکی با حروف لاتین و با ماشین تحریر تایپ شده و شامل ۱۱۴۷ صفحه است. نویسنده هرگز نتوانست این متن را منتشر کند و اکنون تنها نسخه آن در بخش نسخ خطی کتابخانه علمی ملی لویو اوکراین به نام وی. استفانیک به همراه سایر اسناد انجمن علمی به نام تی. شوچنکو نگهداری می‌شود.

در دهه ۱۹۲۰، شرق‌شناس مشهور اوکراینی، آگاتانگل کریمسکی، برخی از قسمت‌های قرآن را به زبان اوکراینی ترجمه کرد. اما با وجود علاقه زیاد وی به اسلام و دانش کامل از زبان عربی، این دانشمند هدف خود را ترجمه کامل قرآن قرار نداد. در اوایل دهه 1990، ترجمه‌ای منظوم از عربی از قدیمی‌ترین سوره‌های مکی توسط یارما پولوتنیوک، شرق‌شناس اوکراینی اهل لویو، انجام شد. این ترجمه در مجله ادبیات خارجی «وسسویت» منتشر شد.

والری ریبالکین، شرق‌شناس و محقق مشهور اوکراینی در حوزه اسلام، سهم بسزایی در ترجمه قرآن به زبان اوکراینی داشت. او بخش‌هایی از قرآن را ترجمه کرد که هم به صورت کتاب جداگانه و هم در مجله «جهان شرق» منتشر شد. همه این ترجمه‌ها، با وجود پایه علمی محکم و ارزش هنری بالا، ناقص بودند و در نسخه‌های کوچک در مجلات تخصصی منتشر می‌شدند، بنابراین قرآن هنوز به طور کامل برای خواننده عادی اوکراینی قابل دسترسی نبود.

در سال 2010، سرانجام اولین نسخه کامل ترجمه معانی قرآن به زبان اوکراینی منتشر شد که مترجم آن والری بصیروف، شاعر، نویسنده، مترجم و روزنامه‌نگار مشهور اوکراینی- روسی است. والری باسیروف در کریمه زندگی می‌کرد. در سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۳، سه چاپ دیگر از ترجمه قرآن که توسط و. بصیروف ترجمه شده بود، منتشر شد.

در سال ۲۰۱۳، دومین نسخه کامل از ترجمه قرآن به زبان اوکراینی منتشر شد. «میخائیل یعقوب‌ویچ»، مترجم، کارشناس تاریخ و محقق آکادمی «اوستروژسکی» اوکراین قرآن کریم را به طور کامل زبان اوکراینی ظرف مدت ۵ سال ترجمه کرد. این ترجمه در سال 2014 منتشر شد.

همچنین چند ترجمه با رویکرد شیعی به زبان اوکراینی وجود دارد. داستان جدیدترین ترجمه قرآن منتشر شده به زبان اوکراینی، ریشه در فعالیت‌های جامعه شیعه دوازده امامی اوکراین، به ویژه «مرکز فرهنگ اسلامی اهل بیت در اوکراین و اروپای شرقی» دارد. سازمان‌های محلی شیعه که عمدتاً شامل اعضای جامعه آذربایجانی و ایرانی‌تبار در اوکراین هستند، به ویژه در کیف، خارکف و دنیپرو فعال هستند و عمدتاً در شرق کشور زندگی می‌کنند (اگرچه بسیاری از خارجی‌ها پس از حمله روسیه در سال ۲۰۲۲ کشور را ترک کرده‌اند).

اگرچه این سازمان‌ها عمدتاً از زبان‌های محلی یا روسی به عنوان زبان ارتباطات بین فرهنگی استفاده می‌کنند، اما در اواخر دهه ۲۰۱۰، این شبکه مذهبی تلاش‌هایی را برای ترجمه برخی از اساسی‌ترین متون مذهبی اسلامی به زبان اوکراینی نیز انجام داد.

کامل‌ترین ترجمه شیعی قرآن به زبان اوکراینی

این متون با هدف تبلیغی و در درجه اول به منظور پرکردن خلا متون اسلامی با رویکرد شیعی به زبان اوکراینی ترجمه شد. پروژه ترجمه قرآن سرانجام در سال ۲۰۲۱ به ثمر نشست، زمانی که اولین نسخه از این ترجمه به زبان اوکراینی در کیف و خارکف منتشر شد. این در واقع چهارمین ترجمه کامل به زبان اوکراینی بود.

این ترجمه با عنوان روسی (Koran: Pereklad smysliv Ukrainskoyu movoyu) به شیوه‌ای جالب آغاز می‌شود: پس از ارائه تاریخچه‌ای کوتاه از ترجمه قرآن کریم به زبان اوکراینی، نشان می‌دهد که این کار یک تلاش تیمی است که توسط چهار مترجم انجام شده است. مسئول این پروژه و رهبر گروه ترجمه، نامیک باباخانوف، واعظ اوکراینی با اصالت آذربایجانی و دارای دو مدرک در رشته مطالعات اسلامی از دانشگاه بین‌المللی اسلامی المصطفی(ص)(ایران) و دانشگاه اسلامی باکو است. باباخانوف که علاوه بر زبان مادری آذربایجانی خود، عربی، فارسی، ترکی، روسی و اوکراینی را نیز می‌داند اعلام کرد که او این ترجمه را به همراه گروهی از مترجمان و ویراستاران انجام داده است.

طبق اطلاعات ارائه شده در مقدمه، این ترجمه بر اساس اصل متن عربی و همچنین ترجمه‌های متعدد به فارسی، ترکی و روسی است. با این حال، از آنجایی که این ترجمه هیچ پاورقی یا تفسیری ندارد، رسیدن به نتیجه‌گیری قطعی در مورد استفاده از منابع تفسیری دشوار است. در این ترجمه، تمایل آشکاری به تکیه بر منابع شیعی وجود دارد: نه تنها در اتکای آشکار آن به ترجمه‌های مشهور شیعی قرآن همچون الهی قمشه‌ای و مکارم شیرازی، بلکه در شیوه‌ای که بسم‌الله را تقریباً در همه سوره‌ها، به استثنای فاتحه (که در آن به عنوان یک آیه مستقل در نظر گرفته شده است) و سوره نبأ مطابق با حدیثی از امام جعفر صادق(ع) به عنوان بخشی از آیه اول می‌شمارد.

 این حتی برای ترجمه‌های شیعی نیز غیرمعمول است، زیرا اکثر آنها معمولاً بسم‌الله را قبل از آیه اول می‌دانند تا بخشی از آن، همانطور که اکثریت قریب به اتفاق ترجمه‌های دیگر، چه توسط مسلمانان و چه غیرمسلمانان، انجام می‌دهند.

در مورد متن اصلی ترجمه به نظر می‌رسد که این اثر، بازتولید کم‌وبیش وفاداری به زبان اوکراینی از ترجمه روسی قرآن توسط ماگومد-نوری عثمانوف (۱۹۲۴-۲۰۱۵) است. انتخاب این اثر تصادفی به نظر نمی‌رسد: اولاً، عثمانوف علاوه بر منابع سنی، به سنت تفسیری شیعه نیز استناد کرده است که حتی شامل نظرات آیت‌الله خمینی در تفسیر است. ثانیاً، ویرایشی از ترجمه عثمانوف در سال ۲۰۰۰ در ایران منتشر شد. این بدان معناست که اثر او توسط جامعه شیعه روس زبان، به عنوان مثال نسبت به ترجمه‌های شرق‌شناسان روسی (مانند ترجمه کراچکوفسکی) یا تفاسیر سنی-سلفی اخیر (مانند تفسیر قلی‌یف) با استقبال بیشتری روبرو شده است.

با این حال، به دلایل آشکار اعتقادی، چند آیه دستخوش تغییراتی شدند: گویاترین مورد، آیه ۶ از سوره مائده است که شامل یک تفاوت تفسیری عمده در مورد مسئله وضو در روایات شیعه و سنی است. در حالی که عثمانوف آیه را به گونه‌ای ترجمه می‌کند که شستن پاها را مانند شستن دست‌ها تجویز می‌کند، در ترجمه باباخانوف و تیمش مطابق با عقاید شیعی، وضو را فقط با مسح کشیدن پا درست می‌داند. همچنین تفاوت‌های دیگری در ترجمه اوکراینی با ترجمه عثمانوف در ترجمه واژگان قرآن وجود دارد.

ترجمه نامیک باباخانوف یکی از سه ترجمه شیعی است که اخیراً به زبان‌های اسلاوی منتشر شده است. طبق اطلاعات ارائه شده توسط اعضای جامعه شیعه در خارکف، پروژه‌ای برای ترجمه آثار ناظم زینالوف (مبلغ شیعی اهل دربند تاتارستان) به زبان اوکراینی نیز در حال انجام است.