وفای به عهد از مهمترین ارزشهای اخلاقی در آموزههای اسلامی است که نقشی اساسی در شکلگیری اعتماد و استحکام روابط اجتماعی دارد. در سیره پیامبر اکرم(ص)، پایبندی به عهد و پیمان تنها یک توصیه اخلاقی نبود، بلکه اصلی ثابت در رفتار فردی، اجتماعی و حتی مناسبات ایشان با مخالفان بهشمار میرفت؛ بهگونهای که آن حضرت حتی در شرایط دشوار نیز از پیمانشکنی پرهیز میکرد.
بازخوانی سیره نبوی در زمینه وفای به عهد، بهویژه در شرایطی که جامعه امروز با چالشهایی همچون کاهش اعتماد اجتماعی و بیتوجهی به وعدهها مواجه است، میتواند راهگشا باشد. خبرنگار ایکنا از همدان در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین رضا غلامی روشن، کارشناس و پژوهشگر علوم دینی و مدرس دانشگاه فرهنگیان، به بررسی جایگاه وفای به عهد در سیره پیامبر اکرم(ص) و درسهای این سیره برای جامعه امروز پرداخته است که در ادامه با هم میخوانیم؛
وفای به عهد، یکی از برجستهترین خصلتهای اخلاقی پیامبر گرامی اسلام(ص) است؛ تا جاییکه پیش از بعثت نیز ایشان به «محمد امین» شهره بودند. این ویژگی ارزشمند، نه تنها در گفتار، که در تمام ساحتهای زندگی عملی آن حضرت تجلی داشت و میتواند برای جامعه امروز که با چالشهای بیاعتمادی و پیمانشکنی دستبهگریبان است، چراغ راهی روشن باشد.
مهمترین و مشهورترین نمونه وفای به عهد در سیره پیامبر(ص)، صلح حدیبیه است. در این پیماننامه، ایشان با وجود نارضایتی برخی از یاران، شروطی را پذیرفت که ظاهراً به ضرر مسلمانان بود، از جمله بازگرداندن هرکس که از قریش به مسلمانان پناهنده میشد. هنگامیکه ابوجندل خود را با غل و زنجیر به مسلمانان رساند، پیامبر اکرم(ص) باوجود التماسهای او و ناراحتی صحابه، فرمود: «ای ابوجندل! شکیبا باش و پاداش خود را از خدا بخواه؛ ما با آنان پیمان بستهایم و پیمانشکنی نمیکنیم.» این صحنه، عینیترین تجلی وفاداری به تعهد حتی در سختترین شرایط است.
نمونه دیگر، حلفالفضول (پیمان فضیلتخواهان) است که پیامبر در جوانی در آن شرکت کرد و هدف آن حمایت از مظلوم و دفاع از حق بود. سالها بعد، پس از بعثت، درباره آن فرمود: «در خانه عبدالله بن جدعان در پیمانی شرکت کردم که اگر امروز هم مرا به آن دعوت کنند، اجابت میکنم.» این یعنی وفای به عهد، محدود به زمان و مکان خاصی نیست و اصول اخلاقی همیشگیاند.
همچنین در زندگی فردی، نقل شده که پیامبر شتری از کاروانی خرید و قرار شد پول آن را بعداً بپردازد. کاروانیان نگران شدند، اما یکی از زنان کاروان به همسفرانش اطمینان داد و گفت: «به خدا سوگند، این صاحبچهرهی نورانی، هرگز پیمانشکنی نمیکند.» این نشاندهندهٔ شهره بودن ایشان به این فضیلت، حتی در میان افراد غیرمسلمان است.
پیامبر اکرم(ص) در مدینه، با تدوین منشور مدینه، روابط میان مهاجران، انصار و یهودیان را بر پایه احترام به عهدها و پیمانها استوار کرد و تأکید داشت که بقای جامعه در گرو التزام همگانی به وعدههاست. همچنین در تعامل با مخالفان و حتی مشرکان، هیچگاه عهدنامهای را نشکست و همگان را به پایبندی به پیمانها سفارش میکرد و میفرمود: «هرکس که نزدش عهدی است، به آن وفا کند.»
امروزه در عرصههای گوناگون زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، شاهدیم که بسیاری از مشکلات ناشی از بیاعتمادی و نقضِ وعدههاست. انسانها در روابط فردی، قراردادهای کاری، تعاملات تجاری و حتی مناسبات سیاسی، کمتر به وعدههای خود پایبندند و همین امر، بهتدریج سرمایهی گرانبهای «اعتماد اجتماعی» را تخریب کرده است.
در چنین شرایطی، بازخوانی سیرهی پیامبر اکرم(ص) در وفای به عهد، نه یک توصیه اخلاقی صرف، بلکه یک ضرورت اجتنابناپذیر اجتماعی است. اگر افراد جامعه، از مدیران و مسئولان گرفته تا شهروندان عادی، سیرهی عملی آن حضرت را سرلوحهی کار خود قرار دهند و حتی در کوچکترین وعدهها نیز پایبند باشند، تدریجاً اعتماد بازمیگردد، روابط انسانی استحکام مییابد و جامعه به سمت ثبات و پیشرفت حرکت میکند.
انتهای پیام