صفحه نخست

فعالیت قرآنی

سیاست و اقتصاد

بین الملل

معارف

اجتماعی

فرهنگی

شعب استانی

چندرسانه ای

عکس

آذربایجان شرقی

آذربایجان غربی

اردبیل

اصفهان

البرز

ایلام

خراسان جنوبی

بوشهر

چهارمحال و بختیاری

خراسان رضوی

خراسان شمالی

سمنان

خوزستان

زنجان

سیستان و بلوچستان

فارس

قزوین

قم

کردستان

کرمان

کرمانشاه

کهگیلویه و بویر احمد

گلستان

گیلان

لرستان

مازندران

مرکزی

هرمزگان

همدان

یزد

بازار

صفحات داخلی

کد خبر: ۴۳۷۲۸۲۹
تاریخ انتشار : ۰۸ شهريور ۱۴۰۵ - ۰۵:۵۶
یادداشت

به قلم حجت‌الاسلام والمسلمین امیرعلی حسنلو استاد سطوح عالی حوزه و مدیر گروه تاریخ و سیره مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه‌های علمیه

تاریخ تمدن اسلامی در دو برهه حساس و تعیین‌کننده با نقاط عطفی رو‌به‌رو شد که سرنوشت معرفتی، اجتماعی و سیاسی امت اسلامی را دگرگون ساخت:

۱- دوره تأسیس و تکوین: با رسالت حضرت خاتم‌الانبیاء، محمد مصطفی(ص) که مأموریت انتقال جامعه از «جاهلیت ساختاری، قبیله‌ای و معرفتی» به «نظام مدنی مبتنی بر توحید و عقلانیت» را بر عهده داشت.

۲- دوره گذار، تثبیت و بازسازی معرفتی: در عصر امام جعفر صادق(ع)(نیمه نخست سده دوم هجری) که مصادف با فروپاشی خلافت اموی، ظهور عباسیان، آشوب‌های خونین سیاسی وقیام‌های مختلف و تهاجم بی‌سابقه مکاتب فکری و الحادی بیگانه بود.

مطالعه تطبیقی و تحلیلی سیره این دو شخصیت تاریخ‌ساز، فراتر از نگاه صِرف نقلی، متضمن کشف «قواعد حاکم بر اصلاح امور و گذار از بحران‌ها» است. در دورانی که جوامع با بحران‌های چند بعدی(معرفتی، اقتصادی، سیاسی، نهادی و سرمایهٔ اجتماعی) دست ‌به ‌گریبان می‌شوند، بازخوانی این دو الگوی راهبردی، درس‌ها و سازوکار‌های بنیادینی را برای خروج از بن‌بست‌ها و مهندسی مجدد جامعه در اختیار مصلحان و نخبگان قرار می‌دهد.

درس‌های اصلاحی و راهبرد‌های پیامبر اعظم(ص) در تأسیس و مدیریت بحران

سیره نبوی در مدینه و مکه صرفاً یک کنش تبلیغی نبود، بلکه مدلی جامع از جامعه‌پردازی در اوج تهدید‌ها و تضاد‌های هویتی به شمار می‌رفت.

۱- اصلاح الگو‌ها: تغییر زیرساخت‌های معرفتی و گفتمانی؛ پیش از هرگونه اصلاح اقتصادی یا سیاسی، پیامبر(ص) به «انقلاب در مفاهیم» دست زد:

۲- جایگزینی «کرامت و تقوا» با «عصبیت قبیله‌ای»: در جامعه‌ای که ارزش فرد به تبار و تیغ بود، پیامبر با محوریت آیه «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» تعریف جدیدی از انسان و شایستگی ارائه داد.

۳- تقدس‌زدایی از خرافات و عقلانی‌سازی زیست: در ماجرای کسوف هم‌زمان با فوت فرزندش ابراهیم، پیامبر با قاطعیت در برابر توجیهات خرافی ایستاد و فرمود: «خورشید و ماه برای مرگ یا زندگی کسی نمی‌گیرند» تا نشان دهد بحران‌های عاطفی و سیاسی نباید به توجیهات غیرعقلانی آلوده شوند.

۴- حقوق‌مداری و میثاق‌گرایی در تکثر اجتماعی(پیمان مدینه)

نخستین بحران پیامبر در ورود به یثرب، ناهمگونی بافت جمعیتی(اوس، خزرج، قبایل یهود و نومسلمانان مهاجر) بود.

منشور مدینه: پیامبر(ص) با تدوین این منشور، مفهومی نوین از «امت واحده» را پایه‌ریزی کرد که در آن حتی غیرمسلمانان بر اساس اصل شهروندی و پیمان مشترک، دارای حقوق و تکالیف برابر امنیتی و دفاعی شدند.

درس اصلاحی: عبور از بحران‌های چندپارچگی قومی و اجتماعی تنها با قرارداد اجتماعی شفاف، قانون‌مداری و رعایت حقوق متقابل همه گروه‌ها میسر است.

۵- سرمایه‌سازی اجتماعی و ترمیم شکاف‌ها(عقد مؤاخات)

بحران مهاجرت و فقر گسترده مهاجران مکه، ساختار اقتصادی یثرب را در آستانهٔ سقوط قرار می‌داد.

پیوند برادری: پیامبر با پیوند زدن یک مهاجر با یک انصاری، نه فقط بار مالی را توزیع کرد، بلکه کینه‌های دیرینه میان قبایل را به پیوند‌های عمیق عاطفی-ایمانی تبدیل نمود.

درس اصلاحی: بحران‌های اقتصادی و معیشتی بدون «ترمیم سرمایه اجتماعی و حس همبستگی ملی» به شورش و فروپاشی می‌انجامد.

۶- دیپلماسی واقع‌گرایانه و انعطاف راهبردی(صلح حدیبیه)

صلح حدیبیه نمونه اعلای ترجیح منافع کلان بر تعصبات تاکتیکی است:

پذیرش شروط به‌ظاهر سخت‌گیرانه قریش برای دستیابی به هدف بنیادینِ «رسمیت‌یافتن دیپلماتیک و ایجاد فضای امن برای گفت‌و‌گو»

با مهار زبان شمشیر، زمینه برای فتح قلوب و پیروزی‌های بعدی(فتح بدون خونریزی مکه) فراهم شد.

درس اصلاحی: مصلح نباید اسیر شعار‌های تندروانه و هیجانات بدنه خود شود؛ گاهی عقب‌نشینی تاکتیکی برای پیشروی راهبردی الزامی است.

۷- مردم‌سالاری مشورتی و شایسته‌سالاری مدیریتی

مشورت با یاران در جنگ‌های احد، خندق و بدر، با اینکه پیامبر متصل به وحی بود، جایگاه «عقل جمعی» را تثبیت کرد.

واگذاری فرماندهی و مدیریت‌ها بر اساس تخصص و شایستگی، نه سن و جایگاه قبیله‌ای(نظیر انتصاب اسامة بن زید جوان به فرماندهی سپاه یا عتاب بن اسید برای امارت مکه).

درس‌های اصلاحی و راهبرد‌های امام صادق(ع) در دوره گذار و هجوم امواج فکری

عصر امام صادق(ع) از۸۳ تا ۱۴۸ هـ. ق؛ دوران گذار قدرت میان دو سلسله نامشروع و خونریز اموی و عباسی و انفجار ترجمه آثار یونانی، مانوی، زرتشتی، هندی و ظهور مکاتب انحرافی(غلات، خوارج، مرجئه، معتزله و ملحدان) بود؛ استراتژی امام، نجات تمدن اسلامی از انحطاط درونی بود.

۱- تقدم اصلاحات معرفتی بر تحرکات نافرجام سیاسی

زمانی که بنی‌عباس با شعار فریبنده «الرضا من آل محمد» و ابومسلم خراسانی شمشیر‌ها را برکشیده بودند، امام صادق(ع) دعوت به قیام مسلحانه ناپخته را رد کردند.

تحلیل امام: جامعه‌ای که هنوز از نظر اندیشه، اخلاق و فقه به بلوغ نرسیده، هر حکومتی را بازتولیدکنندهٔ استبداد قبلی خواهد کرد.

نامه‌های ابومسلم سوزانده شد تا نشان داده شود که «اصلاح ساختاری باید از ریشه و آگاهی عمومی آغاز شود، نه با کودتا و موج‌سواری بر خشم مردم».

۲- مرجعیت‌سازی علمی و تأسیس نهاد دانشگاهی

امام صادق(ع) از خلأ قدرت برای تأسیس یک نهاد آموزشی بزرگ با بیش از 4 هزار دانشجو بهره برد:

تنوع رشته‌ها: از فقه و تفسیر و کلام تا شیمی(توسط جابر بن حیان)، طب، نجوم و ادبیات.

فراگیری روش و دانشگاه امام صادق(ع) و تساهل مذهبی: شاگردیِ پیشوایان اهل سنت مانند ابوحنیفه و مالک بن انس در محضر امام، نشان‌دهنده مرجعیت علمی فراجناحی ایشان بود. جملات تاریخی مالک(«ما رأت عینٌ… أفضل من جعفر بن محمد») گواه این جایگاه است.

درس اصلاحی: جوامع بحران‌زده زمانی نجات می‌یابند که تولید فکر، پژوهش اصیل و نهاد‌های علمی از منازعات سیاسی جدا شده و به محور توسعه بدل شوند.

۳- فرهنگ گفت‌و‌گو، مناظره علمی و مدارا با دگراندیشان

عصر امام، جولانگاه مادی‌گرایان و ملحدانی، چون «ابن ابی العوجاء»، «ابن مقفع» و «دیصانی» بود.

شیوه برخورد امام: به جای طرد، تکفیر، یا استفاده از خشونت، ساعت‌ها در کنار کعبه به استدلال‌های ملحدان با آرامش و منطق استوار گوش می‌داد و سپس به نقد برهان‌های آنان می‌پرداخت.

ابن ابی العوجاء خود اعتراف می‌کرد: «او سخنان ما را بدون خشم می‌شنود و با کمترین کلمات و عمیق‌ترین استدلال‌ها پاسخ می‌دهد».

درس اصلاحی: مقابله با تهاجم فرهنگی و بحران‌های هویتی، نه با سانسور و خشونت، بلکه با «تقویت عقلانیت انتقادی، آزادی بیان علمی و ارتقای سطح برهان» ممکن است.

۴- نهادسازی در سایه: سازمان وکالت و استقلال مالی

امام صادق(ع) با ساماندهی «شبکه وکلا» در سراسر قلمرو اسلامی:

ارتباط تشکیلاتی میان شیعیان و بدنه جامعه را بدون حساسیت‌برانگیزی سیاسی حفظ کرد.

با سازماندهی امور مالیاتی و خیریه، یک سیستم تأمین اجتماعی مستقل از دربار خلیفه برای حمایت از نیازمندان و نخبگان پدید آورد.

درس اصلاحی: استقلال نهاد‌های مدنی و اقتصادی از دولت‌های ناکارآمد، شرط بقا و بالندگی یک جامعه در بحران‌های فروپاشی است.

جدول تطبیقی الگوی زیستی و مدیریتی پیامبر(ص) و امام صادق(ع)

شاخصه راهبردی رویکرد پیامبر اعظم(ص) رویکرد امام صادق(ع) پیام برای عصر حاضر
مواجهه با تکثر اجتماعی منشور مدینه و به‌رسمیت شناختن هویت‌های متکثر تربیت شاگردان از تمام مذاهب و ادیان، مناظره باز لزوم پلورالیسم قاعده‌مند و کرامت همگانی
مواجهه با بحران اقتصادی عقد اخوت و توسعه زیرساخت‌های انفاق و وقف تأسیس شبکه مالی مستقل و نهاد وکالت تقویت نهادهای خیریه مردمی و عدالت توزیعی
مواجهه با تهدیدات سیاسی صلح حدیبیه، مدارا و عفو عمومی در فتح مکه دوری از موج‌های انحرافی و تمرکز بر کادرسازی ترجیح عقلانیت و ثبات بر هیجان‌زدگی
توسعه علمی و دانشی آزادی اسیران در ازای سوادآموزی به مسلمین تأسیس شبکه ۴۰۰۰ نفری از شاگردان در رشته‌های متنوع علم و فناوری به مثابه پیش‌ران اصلی تمدن
فرهنگ نقد و مدارا گوش دادن به نظرات مخالفین و اعراب بادیه‌نشین آزادی بحث‌های الحادی و پاسخ‌گویی بدون تکفیر برچیدن فرهنگ تکفیر، خشونت کلامی و حذف

 

نقشه راه اصلاحات و گذر از بحران‌ها براساس تلفیق دو سیره

برای هر مصلح، مدیر و جامعه‌ای که با بحران‌های ساختاری دست‌وپنجه نرم می‌کند، این دو مکتب یک الگوی ۵ مرحله‌ای ارائه می‌دهند:

 ۱- اولویت‌بخشی به عقلانیت و اخلاق بر هیاهوی زمانه

 ۲- تدوین قرارداد اجتماعی عادلانه و رفع تبعیض 

 ۳- سرمایه‌گذاری بی‌وقفه در آموزش، پژوهش و فناوری

 ۴- جایگزینی خشونت با مناظره و دیپلماسی منعطف

 ۵- نهادسازی پایدار و تقویت جامعه مدنی

پرهیز از اقدامات صوری؛ آغاز تحول بنیادین معرفتی

اصلاح جامعه تا زمانی که در ذهن و زبان نخبگان و توده‌ها دگرگون نشود، پایدار نخواهد ماند. همان‌گونه که امام صادق(ع) به جای تسخیر دارالخلافه، دارالعلم برپا کرد، پروژه‌های اصلاحی باید روی نهاد‌های آموزشی، پژوهشی و رفع جهل ساختاری متمرکز شوند.

مدارا و رواداری در ساختار اجتماعی

تمام سیره رسول خدا(ص) لبریز از مدارا در تمام دوران نبوت است؛ مشی و منش حضرت از آغاز اینگونه بود، هیچ جامعه‌ای با برچسب‌زنی، طرد و حذف منتقدان از بحران خارج نشده است. حلم نبوی در برابر مخالفان و کرسی‌های آزاداندیشی امام صادق(ع) با ملحدان، راهکار مقابله با گسست‌های اجتماعی و دوقطبی‌سازی‌های مخرب است.

شایسته‌سالاری در برابر باند وطایفه و حزب گرایی و رانت

رسول‌الله(ص) ارزش‌های اشرافی قریش را در هم شکست و امام صادق(ع) ملاک برتری را تقوا و علم قرار داد. خروج از بحران‌های اقتصادی و مدیریتی مستلزم برچیدن ساختار‌های رانتی و سپردن امور به متخصصان، بدون در نظر گرفتن پیوند‌های جناحی است.

صلح‌طلبی فعال و مصلحت‌سنجی خردمندانه

سیره نبوی در حدیبیه و سیره صادقی در تعامل با جریانات زمانه نشان می‌دهد که سرسختی بی‌جا و قداست بخشیدن به ابزارها، جوامع را به ورطه نابودی می‌برد. مصلحت کلان امت و حفظ کرامت و معیشت انسان‌ها بر هر ایده‌های سلیقه‌ای ارجحیت دارد.

سخن پایانی و نتیجه

سیره پیامبر اسلام(ص) و امام جعفر صادق(ع) دو نیم مکمل از یک پروژه عظیم تمدنی هستند: یکی «معماری و تأسیس نظام اجتماعی» و دیگری «احیا، صیانت و بازسازی مغزافزار تمدن در عصر انحراف».
درس پایانی این دو سرمشق برای عبور از هر بحرانی چنین است: «هیچ ساختاری بدون بازسازی اخلاقی و معرفتی پایدار نمی‌ماند؛ هیچ دانشی بدون آزادی اندیشه و گفت‌و‌گو رشد نمی‌کند و هیچ اصلاحی بدون مدارا، شایسته‌سالاری و عدالت اجتماعی به پیروزی نخواهد رسید.»

انتهای پیام