ازدواج آسان/ ۳
«ازدواج آسان» عبارتی است که در ظاهر ساده می‌نماید، اما در عمل به امری دشوار و پرچالش تبدیل شده است. در نگاه نخست، سخت‌ترین بخش ازدواج باید انتخاب همسر باشد؛ زیرا این انتخاب، سرنوشت دو انسان و آینده یک خانواده را رقم می‌زند و نیازمند شناخت، بلوغ فکری و تصمیم‌گیری درست است. اما در واقعیت، بسیاری از جوانان ایرانی پیش از رسیدن به این مرحله، با مشکلات اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و با چالش‌های جدی مواجه می‌شوند.
امروزه هزینه‌های سرسام‌آور مسکن، اشتغال، تورم روزافزون و ناتوانی در تأمین مقدمات اولیه زندگی، ازدواج را برای بسیاری از جوانان به آرزویی دور تبدیل کرده است. این در حالی است که ازدواج در آموزه‌های دینی، امری مقدس و واجب شمرده شده و تأکید فراوانی بر تسهیل آن شده است. بنابراین، بررسی عواملی که این امر ساده و مقدس را به معضلی پیچیده تبدیل کرده است، ضرورتی انکارناپذیر است.
در همین راستا و با هدف بررسی چالش‌های ازدواج آسان این موضوع مهم را مورد توجه قرار دادیم تا از منظرهای گوناگون این موضوع را در گفت‌وگو با اساتید حوزه و دانشگاه و کارشناسان به بحث و بررسی بگذاریم؛ از این رو با زینب باقیات اصفهانی، پژوهشگر اجتماعی و عضو هیئت علمی دانشگاه به گفت‌وگو نشسته‌ایم، تا از منظر اجتماعی و جامعه‌شناختی به موانع و چالش‌های ازدواج آسان بپردازیم.
ایکنا ـ تفاوت «ازدواج آسان» با «ازدواج ارزان» چیست؟
تفاوت این دو مفهوم، تفاوت میان «رویکرد جامع نگرشی و فرایندی» با یک «محاسبه تقلیل‌گرایانه مالی» است، به این معنا که ازدواج ارزان، صرفاً به بُعد مادی، کاهش هزینه‌های ریالی، حذف تشریفات و خلاصه کردن مراسم به یک عقد ساده می‌پردازد، پوسته و قالب را می‌بیند، اما کاری به کیفیت و جان رابطه ندارد، اما ازدواج آسان با رویکرد کیفی، مهارتی و معنوی به معنی تسهیل فرایند ورود جوان به زندگی مشترک از طریق زدودن موانع ذهنی، وسواس‌های اعتباری، سنت‌های دست‌وپاگیر، چشم‌وهم‌چشمی‌ها و توقعات نامتعارف است. بنابراین در ازدواج آسان، محور اصلی «سهولت در پذیرش مسئولیت، انعطاف‌پذیری خانواده‌ها، سلامت روان و درک متقابل» است.
ازدواج ارزان از «کاهش خرج» سخن می‌گوید، در حالی که ازدواج آسان به دنبال «آرامش روانی، درک واقع‌بینانه از زندگی، آمادگی شخصیتی و توکل به فضل الهی» است تا جوان بتواند بدون اضطراب‌های تشریفاتی، تصمیمی به‌هنگام و محکم گیرد. مثلاً، در ازدواج ارزان، «پول عروسی ندهید تا بتوانید اجاره خانه را بدهید.» و ازدواج آسان این است که «به‌جای اینکه منتظر خرید خانه کامل باشید، با خانواده‌ها به توافق برسید که شش ماه اول را با حمایت یک‌نفره یا استیجاری ساده آغاز کنید و همزمان برای ثبات شغلی و مسکن تلاش کنید، البته با امید و توکل، نه با ترس».
ایکنا ـ آیا تأکید بیش از حد بر کاهش هزینه‌ها، ممکن است مسائل مهم‌تری مانند مسکن، اشتغال، امنیت اقتصادی و آموزش زوجین را به حاشیه ببرد و مشکلات اساسی‌تری ایجاد کند؟
بله؛ هرگاه یک پدیده چندبُعدی را تک‌عاملی ببینیم، دچار خطای راهبردی می‌شویم. تقلیل دادن تمام مطالبات و الزامات ازدواج به «کاهش هزینه تالار و آتلیه»، خطری جدی دارد؛ یکی از مسائل مهم غفلت از مهارت‌آموزی و سواد زندگی است، چراکه مهم‌ترین عامل تنش در سال‌های نخست زندگی، نبود مهارت‌های ارتباطی، ضعف در حل تعارض و ناتوانی در مدیریت مرز‌ها با خانواده‌هاست، نه صرفاً نوع جشن عروسی. بنابراین تمرکز صرف بر کاهش هزینه‌ها، نباید ما را از ضرورت دوره‌های جامع مشاوره و آموزش پیش از ازدواج غافل کند.
شانه خالی کردن ساختار‌های حمایتی از وظایف بنیادین نیز مسئله دیگری است که باید مورد توجه قرار گیرد، چراکه حل معضل مسکن و تثبیت امنیت شغلی از تکالیف اصلی برنامه‌ریزان کلان است. همچنین تمرکز افراطی بر صرفه‌جویی نباید بهانه‌ای برای نادیده‌گرفتن این زیرساخت‌ها شود.
ایجاد احساس محرومیت و سرخوردگی پنهان نیز از عواملی است که ممکن است در تأکید بیش از حد بر کاهش هزینه‌ها در زوجین ایجاد شود. اگر ساده‌زیستی با اغنای درونی، رضایت قلبی و آگاهی همراه نباشد و فقط با فشار شعاری تحمیل شود، ممکن است در ناخودآگاه زوجین حس «عقده و ناکامی» ایجاد کند و در نخستین بحران‌های زناشویی به شکل سرکوفت و ناسازگاری سر باز کند. بنابراین، سادگی باید در کنار تلاش برای استقلال نسبی، آموزش مهارت‌های زیستی و حمایت‌های زیرساختی قرار گیرد.
ایکنا ـ آیا می‌توان از جوانی که درآمد، شغل یا مسکن مناسب ندارد، خواست صرفاً با حذف مراسم، ازدواج آسانی داشته باشد؟
پاسخ به این سؤال نیازمند تفکیک میان «فقدان مطلق پشتوانه و انگیزه» با «کمال‌گرایی افراطی و توهم داشتن همه‌چیز از نقطه صفر» است؛ اگر جوانی هیچ‌گونه منبع درآمدی ندارد، انگیزه تلاش در او شکل نگرفته و مهارتی برای اداره معیشت نیاموخته است، وادار کردن او به ازدواج صرفاً بی‌تشریفات، نوعی بی‌مسئولیتی است؛ چراکه شریعت و عقلانیت هر دو بر «کسب روزی حلال و تدبیر معاش» تأکید دارند. اما در نگاه جامعه‌شناسی ایرانی–اسلامی، درآمد «مناسب» نباید با درآمد «عالی و تضمین‌شده تا پایان عمر» اشتباه گرفته شود. نگرش مدرن با حسابگری افراطی به جوان القا می‌کند؛ «تا خانه شخصی و شغل رسمی نداری، حق ازدواج نداری». این نگاه، سن ازدواج را تا میانسالی بالا برده و نشاط زیستی را نابود می‌کند.
سنت حکیمانه فرهنگ ما بر این مبناست که جوان با جوهر کار، سلامت اخلاقی، حداقل امکان تلاش و پشتوانه، باور به برکت و «توکل به رزاقیت الهی» می‌تواند زندگی را ساده آغاز کند و رشد اقتصادی و شخصیتی را «در بستر زندگی مشترک» تجربه کند. بنابراین، نسخه درست این است که توقع استقلال و همت از جوان، تعدیل توقعات و همراهی از سوی خانواده‌ها و دمیدن روح امید و توکل به‌جای ترس‌های موهوم داشته باشیم.
ایکنا ـ آیا ترویج «ازدواج آسان» بدون حل مشکلاتی مانند مسکن، اشتغال و ناامنی اقتصادی می‌تواند مؤثر باشد؟ برای آسان‌تر شدن واقعی ازدواج چه تغییراتی در سطح جامعه و سیاست‌گذاری لازم است؟
ترویج اخلاقی و فرهنگی به‌تنهایی لازم است، اما کافی نیست. تسهیل واقعی ازدواج به یک الگوی دوسویه فرهنگی - روانشناختی و ساختاری - حمایتی نیاز دارد، درواقع در سطح سیاست‌گذاری و حاکمیتی باید تسهیلات واقعی مسکن، تثبیت و تنوع بخشی به اشتغال، پوشش بیمه‌ای و مشاوره پیش از ازدواج توجه کرد.
درواقع، منظور از تسهیلات واقعی مسکن این است که صرف وعده و تبلیغ کافی نیست؛ باید مسکن‌های استیجاری ارزان‌قیمت ساخته شود تا زوج جوان مجبور نباشد، سال‌ها منتظر خرید خانه بماند. خوابگاه‌های متأهلی دانشگاهی هم به دانشجویان متأهل کمک می‌کند تا در دوران تحصیل با هزینه کمتر زندگی مشترک را شروع کنند. وام‌های مسکن نیز باید بازپرداختی متناسب با توان واقعی جوانان داشته باشند، نه اقساط سنگینی که چند برابر درآمد ماهانه باشد و زندگی را فلج کند. بدون این‌ها، «آسان‌گیری» در ازدواج به معنای پذیرش فشار اقتصادی طاقت‌فرسا است.
مشکل اصلی دیگر این است که بسیاری از جوانان یا بیکار هستند یا شغل‌های موقت و بی‌ثبات دارند. حمایت از مهارت‌آموزی فنی‌وحرفه‌ای باعث می‌شود، جوانان مهارت‌های قابل عرضه در بازار کار را یاد بگیرند و سریع‌تر جذب شوند. کارآفرینی‌های خرد و پایدار هم به‌جای استخدام‌های محدود اداری، فرصت‌های بیشتری ایجاد می‌کند و فرد را از انتظار برای یک پست دولتی بی‌نتیجه رها می‌کند. وقتی شغل پایدار نباشد، هیچ جوانی نمی‌تواند با اطمینان تشکیل خانواده دهد.
همچنین بیمه باید بخشی از هزینه‌های درمان، فرزندآوری و مشاوره را پوشش دهد تا زوج جوان از همان ابتدا زیر بار هزینه‌های سنگین سلامت و روان کمر خم نکند. مشاوره‌های پیش از ازدواج نیز باید رایگان یا ارزان و در دسترس باشند؛ چون بسیاری از اختلافات و طلاق‌ها ریشه در انتظارات نادرست، عدم مهارت ارتباطی و مشکلات حل‌نشده روانشناختی دارند. اگر این مشاوره‌ها جدی گرفته شود، ازدواج‌ها سالم‌تر و پایدارتر می‌شوند.
در سطح جامعه و افکار عمومی نیز باید و نبایدهایی لازم است تا مورد توجه قرار گیرند، یکی از این موارد احیای سرمایه اجتماعی و تعاون خویشاوندی است، در گذشته، خانواده‌ها و خویشاوندان در شروع زندگی زوج جوان کمک می‌کردند؛ از پول و مسکن تا حمایت عاطفی و تربیت فرزند. امروز بسیاری از زوج‌ها تنها و بی‌پشتوانه رها می‌شوند و همین تنهایی، فشار روانی و اقتصادی را چند برابر می‌کند. احیای این سنت اصیل به این معناست که خانواده و فامیل دوباره نقش حامی را ایفا کنند، نه اینکه همه بار بر دوش زوج جوان بیفتد.
نکته مهم دیگر، شکستن هنجارهای وارداتی مصرف‌گرایی است، فضای رسانه‌ای و تبلیغاتی امروز اغلب تصویری تجمل‌گرا و نمایشی از ازدواج و زندگی مشترک ارائه می‌دهد؛ از مراسم‌های پرهزینه تا انتظار خانه و ماشین و وسایل لوکس از همان روز اول. این هنجارها که بیشتر وارداتی و مصرف‌گرایانه هستند، فشار روانی و مالی زیادی ایجاد می‌کنند و «ازدواج آسان» را غیرممکن می‌کنند. اصلاح این فضا می‌تواند کمک‌کننده باشد، یعنی رسانه‌ها به‌جای نمایش تجمل، زیبایی‌های قناعت خردمندانه، رشد تدریجی و ساختن زندگی مشترک در کنار همسر را نشان دهند. این تغییر فرهنگی وقتی اثرگذار است که با حمایت‌های عملی همراه باشد، وگرنه به نصیحت اخلاقی بی‌اثر تبدیل خواهد شد.
ایکنا ـ مهم‌ترین چالش‌های اجتماعی و فرهنگی پیش‌روی ازدواج آسان در جامعه امروز چیست و کدام یک نقش پررنگ‌تری دارد؟
برخلاف تصور رایج که همه چیز را صرفاً در تورم خلاصه می‌کند، مشاهدات بالینی و پژوهش‌های میدانی نشان می‌دهد که چالش‌های نگرشی و مهارتی همپای مسائل اقتصادی و چه بسا عمیق‌تر از آن عمل می‌کنند؛
یکی از این موارد، کمال‌گرایی منفی و وسواس در انتخاب است، منظور این است که بسیاری از جوانان دنبال همسری می‌گردند که هیچ عیبی نداشته باشد، وضعیت اقتصادی‌‌او از قبل تثبیت شده باشد و همه ویژگی‌هایش صد درصد با خواسته‌های آن‌ها تطابق داشته باشد. این نگاه آرمانی باعث می‌شود هیچ گزینه‌ای کافی به نظر نرسد و فرد سال‌ها در مرحله انتخاب بماند. در واقع، کمال‌گرایی منفی نه به انتخاب بهتر، بلکه به تعویق و سرگردانی منجر می‌شود و ازدواج را از یک تصمیم طبیعی به یک پروژه دشوار و بی‌پایان تبدیل می‌کند.
نکته مهم دیگر فوبیای تعهد و ترس‌های فراگیر است، به این معنی که ترس از خیانت، طلاق و بی‌پولی آینده، سه ترسی هستند که به‌ویژه در فضای مجازی تقویت می‌شوند؛ چون بازنمایی‌های آسیب‌زا و اغراق‌شده از روابط، اعتماد را از بین می‌برند. این ترس‌ها باعث می‌شوند فرد حتی وقتی شرایط، نسبتاً مناسب است، نتواند تصمیم گیرد و دائم منتظر «اطمینان کامل» بماند و نتیجه این است که تصمیم‌گیری فلج می‌شود و ازدواج به تعویق می‌افتد.
بسیاری از جوانان با مهارت‌های گفت‌وگو، تاب‌آوری و مدیریت بحران آشنا نیستند. ازدواج به طور طبیعی، با تعارض و اختلاف همراه است، اما کسی که مهارت حل تعارض ندارد، کوچک‌ترین اختلاف را به بحران تبدیل می‌کند. این ضعف باعث می‌شود، فرد از ازدواج بترسد یا اگر ازدواج کند، زندگی مشترک زودتر به بن‌بست برسد. بنابراین یکی از موانع اصلی، نه اقتصادی بلکه مهارتی و روانشناختی است.
فردگرایی مفرط نیز حائز اهمیت است، منظور این است که برخی از جوانان ترجیح می‌دهند، روابط شناور و بی‌تعهد داشته باشند تا مسئولیت یک پیوند پایدار را بپذیرند. لذت آنی و آزادی بی‌قید، جذاب‌تر از تعهد بلندمدت به نظر می‌رسد. این نگاه باعث می‌شود ازدواج به‌عنوان یک محدودیت و تکلیف دیده شود، نه یک انتخاب جذاب و معنادار. در نتیجه، حتی افراد با وضع مالی مناسب هم از ازدواج فرار می‌کنند.
غلبه فرهنگ «دیده شدن» نیز بر اصالت و آرامش درون‌فردی اثرگذار بوده و باعث می‌شود ازدواج به یک نمایش اجتماعی تبدیل شود؛ از مراسم پرهزینه تا مقایسه مداوم با دیگران. این تشریفات نمایشی، هم هزینه‌ها را بالا می‌برد و هم فشار روانی ایجاد می‌کند. در چنین فضایی، «ازدواج آسان» به معنای عقب ماندن از دیگران تلقی می‌شود و بسیاری ترجیح می‌دهند اصلاً ازدواج نکنند تا اینکه زیر بار این انتظارات سنگین بروند.
ایکنا ـ کدام نقش پررنگ‌تری دارد؟
مسائل اقتصادی «علت تسریع‌کننده یا توجیه‌گر» هستند، اما «چالش‌های شناختی، کمال‌گرایی و فقدان توکل و مهارت» عامل بنیادین بی‌میلی و تأخیر در ازدواج به شمار می‌رود. چه بسیار افرادی که تمکن مالی دارند، اما به‌دلیل ضعف نگرشی، سوءظن و ترس از دست دادن آزادی‌های فردی، سال‌ها از پیوند زناشویی می‌گریزند.
ایکنا ـ چرا با وجود تأکید بر ساده‌گرفتن ازدواج، بسیاری از جوانان همچنان شروع زندگی مشترک را دشوار می‌دانند؟
ریشه اصلی این احساس، در لایه‌های عمیق روانشناختی و نگرشی جای دارد، به عبارت دیگر، ما به جوان گفته‌ایم «ساده بگیرد»، اما هرگز بستر ذهنی و هیجانی او را برای پذیرش این سادگی مهیا نکرده‌ایم. این دشواری از چند منشأ همزمان سرچشمه می‌گیرد؛ شکاف میان «توصیه» و «واقعیت میدانی» یکی از این موارد است، یعنی از یک سو به جوان گفته می‌شود ساده بگیرد؛ اما از سوی دیگر در مناسبت‌های اجتماعی و خانوادگی، افراد براساس دارایی‌ها، برند‌ها و زرق‌وبرق مراسمشان قضاوت و ارزش‌گذاری می‌شوند. این تناقض، جامعه ازدواج را در ذهن جوان کنایه‌دار و ریسک‌آفرین جلوه می‌دهد.
جوان احساس می‌کند با ازدواج وارد میدانی از منازعات بی‌پایان میان «خانواده خود» و «خانواده همسر» می‌شود. چون هنوز هنر استقلال عاطفیِ همراه با احترام به والدین را نیاموخته است، ازدواج برای او شکل خطر گم شدن من شخصی‌اش را القا می‌کند.
ترس از پذیرش مسئولیت، غالباً پنهان و حتی ناخودآگاه است. جوان از بلعیده شدن هویت فردی خودش، از «از دست دادن آزادگی» و از «مجبور بودن پاسخگویی مداوم» می‌هراسد. او ازدواج را نه به‌عنوان «شریک‌سازی زندگی»، بلکه به‌عنوان تحمیل یک بار سنگین و پایان‌ناپذیر مسئولیت می‌بیند؛ باری که در ذهن او، تمام تصمیم‌ها، زمان، امید‌ها و حتی احساس‌هایش را ضبط خواهد کرد.
جوان به این باور تأکید می‌کند که؛ «اگر ازدواج ناموفق شود، چه‌طور برگردم؟» این ترس، در ذهن او بازگشت به نقطه صفر را تصویر می‌کند؛ یعنی فقدان اعتبار، شکستن دل خانواده‌ها و سنگینی پیامدهای بلندمدت. این ترس، حتی کسانی را که قوت مالی دارند، از سپردن آن تصمیم باز می‌دارد.
تجارب ناخوش اطرافیان، بازنمایی‌های مکرر خیانت، طلاق و تعارض‌های ساختگی در فضای مجازی، در ذهن جوان یک باور اساسی «اعتماد‌گریز» ساخته است. گاه جوان دارای امنیت مالی، به‌دلیل این ناامنی، ازدواج را نه یک پیمان امن، بلکه یک قمار خطرناک غیرقابل ضمان می‌بیند. به‌عبارت دیگر، این ترس مستقل از ثروت است و هر امنیت مادی را تحت‌الشعاع خود زیر سؤال می‌برد؛ چراکه درباره خود پیوند عاطفی و نه دارایی‌ها سخن دارد.
همچنین انسان مدرن می‌خواهد، تمام متغیر‌های ۱۰ سال آینده را بیمه، محاسبه و تضمین کند. اما ازدواج، ماهیتاً پیمان «ریسک‌پذیری معقول، همت و توکل به رحمت الهی» است. وقتی این توکل از ذهن مدرن رخت بربسته است، بار مسئولیت ناشناخته، به‌شدت غیرقابل تحمل می‌شود. هر «شرط نادیده» تهدید جلوه می‌کند.
ایکنا ـ نقش خانواده‌ها در دشوار یا آسان شدن ازدواج جوانان چیست و آیا توقعات خانواده‌ها در سال‌های اخیر تغییر کرده است؟
خانواده در بافت جامعه ایرانی مهم‌ترین رکن تسهیل‌کننده یا بازدارنده است؛ از یک سو، بسیاری از والدین به دلیل مشاهده شرایط عمومی، در ظاهر می‌گویند «ما فقط خوشبختی بچه‌ها را می‌خواهیم و سخت نمی‌گیریم». اما از سوی دیگر، در میدان عمل، به‌دلیل اضطراب شدید نسبت به آینده فرزندشان، سخت‌گیری‌های تازه‌ای را در قالب «تضمین‌های سفت‌وسخت مالی، تحقیق‌های بدبینانه و وسواس در جزئیات مهریه و جهیزیه» اعمال می‌کنند.
برخی خانواده‌ها با مقایسه شرایط فرزند خود با دیگران، مراسم ازدواج را به میدان «حیثیت و تفاخر خانوادگی» تبدیل می‌کنند و هزینه روانی و مالی آن را بر دوش دو جوان می‌گذارند. در حالی که خانواده‌ها باید از نقش «قاضی و ناظر سخت‌گیر» به نقش «پشتیبان عاطفی، مشاور امین و تسهیل‌گر صبور» تغییر موضع دهند و ارزش را به اخلاق، عرضه کاری و اصالت بدهند، نه به داشته‌های مادی زودگذر.
ایکنا ـ شبکه‌های اجتماعی و رواج تصاویر مراسم‌ها و سبک زندگی‌های پرهزینه تا چه اندازه به افزایش تجملات و انتظارات در ازدواج دامن زده‌اند؟
تأثیر شبکه‌های اجتماعی عمیق، ساختارشکن و نگران‌کننده بوده است؛ جایگزینی «واقعیت زندگی» با «ویترین نمایشی» معضلی مهم و اساسی است، صفحات بلاگری و اینفلوئنسری با نمایش برش‌های گزینش‌شده، روتوش‌شده و تجملاتی از جشن‌ها، هدایا، سفر‌های ماه عسل و جهیزیه‌های لوکس، یک «استاندارد کاذب و دست‌نیافتنی» خلق کرده‌اند.
جوان با مشاهده این تصاویر، دارایی‌های نرمال و زندگی واقعی خود را حقیر می‌بیند و دچار یأس، نارضایتی پیشینی و افسردگی مقایسه‌ای می‌شود. ازدواج که در اصل پیمانی مقدس برای آرامش دل و تشکیل سنگر خانواده است، به پروژه‌ای تبلیغاتی برای جلب لایک و تحسین دیگران تقلیل یافته است. همچنین بازتاب مکرر روایت‌های خیانت، تعارض‌های ساختگی و طلاق‌های جنجالی در فضای مجازی، اضطراب جوانان نسبت به وفاداری و پایداری رابطه را به‌شدت بالا برده است.
انتهای پیام 