به گزارش ایکنا به نقل از میدل‌ایست‌آی، «فرشینه بایو» یا «پرده بایو» یکی از مشهورترین آثار تصویری قرون وسطی و روایتی گلدوزی‌شده از وقایع منتهی به فتح انگلستان توسط نورمن‌ها در سال ۱۰۶۶ میلادی است.
این اثر حدود ۷۰ متر طول دارد و در قالب مجموعه‌ای از صحنه‌های پیوسته، شخصیت‌ها، نبردها، رویدادهای سیاسی و بخش‌هایی از زندگی روزمره آن دوره را به تصویر می‌کشد.
با این حال، پرده بایو تنها یک روایت تاریخی از فتح انگلستان نیست، بلکه جزئیات موجود در تصاویر آن، از پوشش و معماری گرفته تا نمادها و عناصر تزئینی، بازتابی از ارتباطات گسترده میان اروپای قرون وسطی و جهان خارج از آن، از جمله جهان اسلام، نیز به شمار می‌رود.
از موجودات اسطوره‌ای گرفته تا شیوه‌های گلدوزی و رنگرزی، پرده بایو به‌عنوان اثر شگرف تبلیغات سیاسی نورمن‌ها، وام‌دار هنر و صنایع‌دستی اسلامی است.
«دیانا دارک» کارشناس فرهنگی غرب آسیا در مطلبی در وبگاه انگلیسی میدل‌ایست‌آی نوشته که «نجیب‌زادگی هارولد از طریق تصویرسازی هنری او به‌عنوان حاکمی که به شکار با شاهین می‌پردازد تثبیت شده است؛ نمادی شاخص از اقتدار که ریشه در هنر سلطنتی ساسانی دارد.»
پرده بایو میراث پنهانی از شبکه‌های تجاری را بازتاب می‌دهد که بسیار فراتر از اروپا و تا جهان اسلام امتداد داشتند و نشان‌دهنده انتقال و مهاجرت نقوش هنری پیچیده اسلامی هستند.
انتخاب‌های زیبایی‌شناختی اسلامی در حاشیه‌های یک روایت تاریخی انگلیسی دوخته شدند و هویت بصری خاندان سلطنتی نورمن را به‌شدت تحت تأثیر قرار دادند.
روشن‌ترین شواهد را می‌توان در حاشیه‌های بالا و پایین این اثر دید که صدها حیوان در آنها به تصویر کشیده شده‌اند. هیچ‌یک از این حیوانات تصادفی نیستند. همه آنها به‌طور مشخص و بر اساس معانی خاصی انتخاب شده‌اند و بسیاری از آنها ریشه در منابع شرقی دارند.
کتابخانه‌ها و کارگاه‌های کتاب‌آرایی صومعه‌های قرون وسطی، آرشیوهای بصری از طرح‌های خارجی نگهداری می‌کردند تا نقوش بسیار پیچیده پارچه‌های ابریشمی اسلامی و ساسانی حفظ شوند و در نسل‌های بعد نیز امکان بازتولید آنها وجود داشته باشد.
خود پارچه‌های ابریشمی نیز کالاهایی تجملاتی و فوق‌العاده گران‌قیمت بودند. بنابراین راهبان و استادان تذهیب، این نقوش را تجزیه و تحلیل، دسته‌بندی و از طریق ایجاد کتاب‌های الگو، آنها را ثبت و نگهداری می‌کردند.
هنگامی که یک پارچه اسلامی با ارزش و جایگاه بالا به یک صومعه می‌رسید که معمولاً به‌عنوان هدیه‌ای دیپلماتیک، پوششی برای آثار مقدس یا جامه‌ای سلطنتی بود، یک هنرمند زبده، نقش آن را با دقت در کتاب‌های الگوی صومعه ترسیم می‌کرد.
این کتاب‌ها دفترچه‌های مرجع تخصصی و قابل‌حملی بودند که به‌طور کامل از طرح‌ها، پیکره حیوانات، الگوهای حاشیه‌های پیچان و سبک‌های مختلف حروف تشکیل شده بودند.
نقوش پیچیده شرقی، مانند شیرهای روبهروی یکدیگر از پارچه جدا شده و بازتولید می‌شدند. این کتاب‌ها دقیقاً مانند کاتالوگ‌های صنعتی الگو عمل و راهبان با استفاده از روش‌های دقیق انتقال مکانیکی، تقارن هندسی موجود در ابریشم بافته‌شده را مستقیماً روی پوست صاف حفظ می‌کردند.
شیرهای سبک‌پردازی‌شده و شیردالها
پارچه‌های تجملاتی معمولاً هرگز خزانه صومعه را ترک نمی‌کردند. کاتبی که مأمور تذهیب یک کتاب انجیل جدید بود، کافی بود به خزانه کلیسا برود، یک پارچه ابریشمی وارداتی عباسی یا فاطمی را روی میز پهن کند و طرح حاشیه آن را مستقیماً روی حاشیه‌های کتاب مقدسی که در حال نگارش آن بود، منتقل کند.
به مرور زمان، آن کتاب انجیل جدید عملاً به سندی دائمی و مقدس برای ثبت نقش آن پارچه ابریشمی تبدیل می‌شد؛ سندی که کاتبان دیگر نیز بعدها از روی آن نسخه‌برداری می‌کردند.
از طریق همین روش‌های گردآوری کتاب‌های الگو، مراکز کتاب‌آرایی انگلوساکسون و نورمن توانستند یک کتابخانه بصری میان‌فرهنگی ایجاد کنند.
این امر به یک گلدوز در انگلستان قرن یازدهم اجازه می‌داد به‌سادگی الگوی یک شیر ایرانی را که چند دهه یا حتی چند قرن پیش‌تر در کارگاهی در سوریه بافته شده بود، مشاهده و روی پارچه بدوزد.
در صحنه‌های دوم و سوم پرده بایو، هنگامی که ادوارد، پادشاه انگلستان، هارولد را به سفر می‌فرستد، در حاشیه‌های اثر، جفت‌هایی از شیرهای سبک‌پردازی‌شده و شیردالها دیده می‌شوند که به شکل متقارن و روبهروی یکدیگر قرار گرفته‌اند.
این ترکیب یادآور نشان‌های رایج در پارچه‌های ابریشمی تجملاتی ایرانی و عباسی است. برای یک بیننده قرون وسطایی در اروپای مسیحی، این طرح‌های شرقی نشانه ثروت، اعتبار و جایگاه اجتماعی بسیار بالا بودند.
نجیب‌زادگی هارولد نیز از طریق تصویرسازی هنری او به‌عنوان حاکمی که با شاهین شکار می‌کند، تثبیت شده است؛ شاهین نمادی شاخص از اقتدار بود که از هنر سلطنتی ساسانی سرچشمه گرفت و بعدها، مدت‌ها پیش از آنکه هنرمندان غربی آن را اقتباس کنند، مورد استفاده حاکمان اولیه اسلامی قرار گرفت.
موجودات ترکیبی شگفت‌انگیزی مانند قنطورس‌ها، ابوالهول‌ها و پلنگ‌های بالدار نیز دیده می‌شوند؛ موجوداتی که از طریق گردش آثار فلزی و پارچه‌های تزئینی شرقی وارد هنر نورمن شدند.
از صحنه ۵۱ به بعد، همزمان با شدت گرفتن آشوب نبرد هیستینگز، حیوانات سنتی و سبک‌پردازی‌شده جای خود را به لاشه‌خواران، تیراندازان و سربازان کشته‌شده می‌دهند.
نظم متقارن و الهام‌گرفته از شرق در حاشیه‌ها از میان می‌رود و این تغییر، فروپاشی روایت و نظم در میدان نبرد را بازتاب می‌دهد.
سرنخ‌های بیشتری را می‌توان در قالب داستان‌های حیوانات در حاشیه‌های اثر یافت. در اوایل قرون وسطی، حکایت‌ها و تمثیل‌های حیوانات در مراکز علمی جهان اسلام، از بغداد و قاهره گرفته تا قرطبه، دوران شکوفایی بزرگی را تجربه کردند.
مشهورترین نمونه آنها «کلیله و دمنه» بود؛ مجموعه‌ای باستانی از حکایت‌های حیوانات، برگرفته از مجموعه سانسکریت «پنچاتنترا» که در قرن هشتم میلادی به عربی ترجمه شد.
دانشمندان مسلمان از تمثیل‌های حیوانی برای ارائه غیرمستقیم دیدگاه‌های سیاسی، توصیه‌های اخلاقی و نقد حرص یا فریبکاری استفاده می‌کردند؛ البته بدون آنکه نام حاکمان مشخصی را ذکر کنند.
حکایت‌هایی مانند «روباه و کلاغ» نیز دقیقاً به همین شکل در حاشیه‌های پرده بایو ظاهر می‌شوند و نوعی تفسیر آرام و براندازانه از رویداد سیاسی اصلی ارائه می‌کنند.
نقش و نگارهای اسلامی در بایو
تأثیر اسلام همچنین در خود تکنیک گلدوزی نیز دیده می‌شود؛ تکنیکی که اغلب با عنوان «دوخت بایو» شناخته می‌شود.
در این روش، رشته‌های بلند و باکیفیت پشم روی سطح پارچه کتان قرار می‌گرفتند و با دوخت‌های کوچک عمودی در جای خود ثابت می‌شدند.
گلدوزان مسلمان در قرون وسطی نیز به‌طور گسترده از این نوع دوخت سطحی، به‌ویژه هنگام کار با ابریشم یا نخ‌های فلزی ارزشمند، استفاده می‌کردند.
این تکنیک که در آن نخ گران‌قیمت روی سطح پارچه باقی می‌ماند، در کارگاه‌های پیشرفته اسلامی در سیسیل و اندلس، در جنوب اسپانیا، به‌شدت توسعه یافت تا نخ‌های طلایی، نقره‌ای و ابریشمی تجملاتی را در جای خود ثابت کند.
این پارچه‌های ارزشمند اسلامی که به اروپا راه یافتند، در خزانه‌های کلیسا به‌عنوان پارچه‌های محراب و جامه‌های آیینی مورد استفاده قرار گرفتند و در عین حال برای گلدوزان غربی نیز همچون کلاس‌های آموزشی عمل کردند.
آنها از این طریق می‌آموختند که چگونه با استفاده از دوخت‌های متراکم سطحی، بخش‌هایی صاف و درخشان از رنگ را ایجاد کنند؛ همانند آنچه در بدن اسب‌ها و موجودات حاشیه‌ای پرده بایو دیده می‌شود.
ارتباط‌های دیگری نیز در خود رنگ‌ها دیده می‌شود. در دوران طلایی تمدن اسلامی، کیمیاگران و صنعتگران، صنعت نساجی را با تبدیل رنگرزی به دانشی دقیق و علمی متحول کردند.
برای آنکه رنگ‌های گیاهی ماندگار و درخشان شوند، پارچه‌بافان به ماده‌ای موسوم به «دندانه» نیاز داشتند؛ ماده‌ای شیمیایی که رنگدانه را به‌طور دائمی به الیاف پشم متصل می‌کند.
بدون این دانش و زاج (یک نوع ماده شیمیایی) وارداتی جهان اسلام، آبی‌های عمیق، قرمزهای پررنگ و زردهای درخشان پرده بایو قرن‌ها پیش به خاکستری‌ها و قهوه‌ای‌های کدر تبدیل شده بودند.
در قرن یازدهم، ذخایر زاج با بالاترین کیفیت و پیشرفته‌ترین روش‌های استخراج شیمیایی تحت کنترل امپراتوری‌های فاطمی و عباسی در شام و شمال آفریقا قرار داشت.
بازرگانان جهان اسلام، مقادیر زیادی زاج فرآوری‌شده را از طریق مدیترانه به مراکز تجاری اروپا، از جمله ایتالیا و اسپانیا، صادر می‌کردند و از آنجا این ماده به شمال، به کارگاه‌های نساجی انگلوساکسون و نورمن، می‌رسید.
کیمیاگران فرآیند تصفیه زاج را تطبیق دادند و کتاب‌های تخصصی درباره مواد و فرآیندهای شیمیایی صنعتی نوشتند؛ کتاب‌هایی که مستقیماً بر روش‌های رنگرزی کارگاه‌های انگلوساکسون و نورمن تأثیر گذاشتند.
پارچه‌هایی که جان گرفتند
پیش از آنکه پارچه‌های تجملاتی شرقی به اروپا برسند، پوشاک اولیه انگلوساکسون‌ها اغلب به رنگ‌های ملایم و خاکی متکی بود. ورود ابریشم‌های اسلامی با رنگ‌های درخشان و پارچه‌های بیزانسی، سلیقه اشراف اروپایی را تغییر داد.
برای خرید چنین کالاهای گران‌قیمت و شگفت‌انگیزی، مهم‌ترین و قابل‌اعتمادترین واحد پول در سراسر اروپا و مدیترانه، دینار طلای عباسی بود.
در سال ۷۷۴ میلادی، «آفا»، پادشاه مرسیا، نیز نمونه‌ای تقلیدی از دینار طلای عباسی ضرب کرد؛ سکه‌ای که امروز مانند پرده بایو در موزه انگلیس به نمایش گذاشته شده است.
تقلید از وزن، خلوص و طراحی دینار عباسی به بازرگانان آفا اجازه می‌داد از سکه‌ای استفاده کنند که در تجارت خارجی به‌طور گسترده شناخته شده بود. نشانه‌های فرسودگی روی این سکه نشان می‌دهد که احتمالاً واقعاً در بازار مورد استفاده قرار گرفته است.
ضرب‌کننده سکه انگلوساکسون، خط عربی روی دینار را نیز تقلید کرد: «لا إله إلا الله، محمد رسول الله»، بی‌آنکه متوجه باشد این عبارت، شهادتین و اعلام ایمان اسلامی است. سپس عبارت «Offa Rex» به معنای «آفا، پادشاه» را به‌صورت وارونه در میان این نوشته ضرب کرد.
در حالی که طراحان اصلی «پرده بایو» از مقام‌های بلندپایه کلیسا بودند، روشن است که آنها برای نمایش قدرت سلطنتی، به‌صورت غریزی از طرح‌ها و زبان‌های بصری اسلامی و ایرانیِ ساسانی اقتباس کردند.
آنها همچون گردآورندگان هنری عمل کردند و زیبایی‌شناسی معتبر، رنگارنگ و پیشرفته شرق اسلامی قرون وسطی را در یک اثر عظیم از تبلیغات سیاسی نورمن‌ها درهم تنیدند.
انتهای پیاممطالب مرتبط
