به گزارش ایکنا به نقل از یورونیوز، پنج مسجد باستانی که در دل سنگ‌های رسوبی مانگیستائو تراشیده شده‌اند، به همراه گورستان‌های مرتبط با آنها به جدیدترین آثار قزاقستان در فهرست میراث جهانی یونسکو تبدیل شده‌اند. قدمت این نیایشگاه‌های غارمانند به قرن‌های دوازدهم تا هجدهم میلادی بازمی‌گردد.
کمیته میراث جهانی این تصمیم را در چهل و هشتمین جلسه خود در ۲۵ ژوئیه در بوسان کره جنوبی اتخاذ کرد. این تصمیم در پی دستورالعمل‌های سال ۲۰۲۴ رئیس جمهور قاسم-جومارت توکایف برای پیگیری ثبت این مساجد تاریخی صخره‌ای در فهرست میراث جهانی اتخاذ شده است.
این مساجد تازه شناخته شده و اماکن مرتبط با آنها که در میان مناظر خارق‌العاده مانگیستائو قرار دارند، به نام بزرگان مورد احترام منطقه به نام‌های بکت-آتا، شوپان-آتا، کارامان-آتا، شاکپاک-آتا و سلطان-اپه نامگذاری شده‌اند.
تکامل یک فرهنگ معنوی متمایز
در آسیای میانه، «آتا» به معنای «پدر» یا «جد» به عنوان لقبی افتخاری برای یک شخصیت معنوی مورد احترام استفاده می‌شود.
تبار معنوی آنها به خواجه احمد یسوی، صوفی قرن دوازدهم میلادی بازمی‌گردد. آموزه‌های او به گسترش اسلام در میان مردم ترک‌زبان آسیای مرکزی کمک کرد و آیین‌های اسلامی را با باورهای قدیمی‌تر تنگری و سنت‌های محلی پیوند داد.
به گفته مرکز میراث جهانی یونسکو، این مجموعه‌ها منعکس‌کننده تکامل یک فرهنگ معنوی متمایز هستند.
آنها نمایانگر آیین‌های مقدسی هستند که در آنها معنویت اسلامی به طور طبیعی، آیین‌های قدیمی‌تر مربوط به احترام به اجداد و نقش رهبران معنوی را ادامه داده و متحول کرده است.
این بناهای تاریخی که طی قرن‌ها توسعه یافته‌اند، نشان می‌دهند که چگونه سنت‌ها و آیین‌های معنوی از طریق معماری محلی با محیط طبیعی و ویژگی‌های زمین‌شناسی متمایز منطقه سازگار شده‌اند.
ارلان کارین، رئیس کمیسیون ملی قزاقستان در یونسکو و آیسسکو، در سخنرانی خود در چهل و هشتمین جلسه در ماه ژوئیه، بر اهمیت این رویداد برای قزاقستان تأکید کرد.
ثبت بناهای مقدس «مانگیستاو» در فهرست میراث جهانی، نه تنها به معنای به رسمیت شناختن اهمیت آنها برای کل بشریت بود، بلکه ادای احترامی به تاریخ غنی، میراث معنوی و هویت فرهنگی مردم قزاق نیز محسوب می‌شد.
«آلماگول ژایمان»، از ساکنان محلی، این مکان‌های مقدس را تجسم ایمانی می‌داند که نسل‌به‌نسل منتقل شده است.
او می‌گوید: این مکان‌های مقدس به لطف ایمانی که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده، و همچنین آگاهی از این میراث و حفظ و انتقال آن به نسل‌های آینده، پابرجا مانده‌اند. معتقدم همین امر است که این مساجد را برای ما تا این حد پرمعنا و ارزشمند می‌سازد.
«کارامان-آتا» مبلغی بود که برای ترویج اسلام به این منطقه آمد. قدمت مسجد او به قرن دوازدهم یا سیزدهم میلادی نسبت داده می‌شود و گورستان وابسته به آن، یکی از بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین گورستان‌های منطقه مانگیستاو به شمار می‌رود.
برای قزاق‌ها و ترکمن‌هایی که در شبه‌جزیره «مانگیشلاک» می‌زیستند، این گورستان مکانی مقدس محسوب می‌شد. بر اساس سنت‌های محلی، اینجا همچنین محلی برای حل‌وفصل اختلافات و مذاکره برای صلح بوده است. از کسانی که در آنجا عهدی می‌بستند انتظار می‌رفت که به آن پایبند باشند، زیرا باور بر این بود که شکستن عهد، مرگ و انقراض نسل فرد را به دنبال خواهد داشت.
گفته می‌شود کارامان-آتا نوه «شوپان-آتا» بوده است؛ عارفی از قرن دوازدهم که به عنوان حامی معنوی چوپانان و گله‌هایشان مورد احترام بوده است.
طبق روایات، شوپان-آتا از شاگردان «خواجه احمد یسوی» بوده است. مکان شوپان-آتا که زمانی بخشی از مسیر کاروان‌روی باستانی به سوی «خوارزم» بوده، همچنان مقصدی مهم برای زائران به شمار می‌رود.
گفته می‌شود که «بکت-آتا» نیز شوپان-آتا را که قرن‌ها پیش از او می‌زیست به عنوان مرشد معنوی خود می‌دانسته است.
بختیار اسیمبتوف، متولی مسجد «بکت-آتا» می‌گوید: او همچنین در میان سایر مردان مقدس، به عنوان آخرین و عالی‌رتبه‌ترین مرشد معنوی شناخته می‌شد و به همین دلیل لقب پیر بکت را گرفت.
واژه فارسی «پیر» به راهنما یا مرشدی معنوی اشاره دارد؛ کسی که اغلب به مرتبه بالایی از حکمت و معرفت معنوی دست یافته است.
میراثی معنوی از قعر اقیانوس‌ها
مجموعه «شاکپاک-آتا» برای قرن‌ها یکی از مراکز اصلی صوفیان در این منطقه بوده است. بر اساس باورها، شاکپاک-آتا در بازه زمانی میان قرن‌های نهم تا چهاردهم میلادی می‌زیسته است.
این زیارتگاه که در دل صخره‌ای از جنس گچ و سنگ آهک تراشیده شده، حول یک تالار مرکزی گنبددار با طرحی صلیبی‌شکل بنا شده است.
بر اساس باورهای محلی، نشانه‌های الهی، مرشدان را به مکان‌هایی هدایت می‌کردند که در آنجا مساجد خود را بنا می‌کردند.
این زیارتگاه‌ها در سراسر منطقه «مانگیستاو» در غرب قزاقستان پراکنده‌اند؛ منطقه‌ای که میراث عشایری و تاریخ زمین‌شناختی خاص خود را دارد. بخش عمده‌ای از این ناحیه در گذشته‌های دور زیر آب‌های اقیانوس باستانی «تتیس» قرار داشته است.
این مجموعه‌ها که در میان مردم محلی به «مساجد زیرزمینی» شهرت دارند، اندرون غارهایی که در دل صخره‌های شیب‌دار تراشیده یا در زمین حفر شده‌اند و پناهگاهی در چشم‌انداز نیمه‌بیابانی منطقه فراهم می‌آورند.
خلوتگاه‌های دیروز؛ مساجد امروزی
طرح‌های معماری این مکان‌ها متنوع است و شامل تالارهای عبادت، محراب‌ها، اتاق‌هایی برای تفکر و درون‌نگری، فضاهای چندمنظوره و آرامگاه‌های بزرگان دینی که گاه در کنار مزار اعضای خانواده‌شان قرار دارد می‌شود. برخی حجره‌های زیرزمینی نیز برای مراقبه در سکوت و انزوای زاهدانه تراشیده شده‌اند.
یرسلطان اسلام، راهنمای محلی این اماکن مقدس می‌گوید: این مساجد زیرزمینی مکان‌هایی برای اعتکاف بودند؛ جایی که افراد می‌توانستند از زندگی روزمره فاصله بگیرند و خود را کاملاً وقف تزکیه معنوی کنند. ما اینجا قرآن می‌خوانیم، دعا و حاجاتمان را مسئلت می‌کنیم. مردم برای طلب شفا به اینجا می‌آیند و بسیاری شاهد برآورده شدن حوایج‌شان هستند. آنها سپس درباره این مکان به اقوام و دوستان خود می‌گویند و آنها نیز به اینجا می‌آیند.
«بالتابای بالاپان»، مدیر مجموعه تاریخی و فرهنگی دولتی مانگیستاو گفت: به‌عنوان بخشی از برنامه توسعه، جاده‌ای آسفالت به سمت این مکان‌ها احداث خواهد شد. همچنین امیدواریم مشکلات مربوط به اتصال اینترنت نیز برطرف شود.
پنج مسجد صخره‌تراش و اماکن مقدس وابسته به آنها در مانگیستاو که اکنون همگی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند میراث معنوی این منطقه را به مخاطبان جهانی معرفی می‌کنند و بازدیدکنندگان را به کشف مناظر مقدس آن فرامی‌خوانند.
