یادداشت
به قلم سید محمدمهدی پوریزدان‌پرست؛ کارشناس فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی
در جهان امروز، رقابت میان کشورها صرفاً به میدان‌های نظامی، اقتصادی و سیاسی محدود نمی‌شود؛ تاریخ، فرهنگ، هویت و قدرت روایتگری نیز به عرصه‌های مهم تقابل و رقابت تبدیل شده‌اند. از این منظر، اظهارات اخیر مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در آتن درباره تاریخ باستان و تقابل‌های تاریخی ایران و یونان، می‌تواند از زاویه‌ای فراتر از یک اشاره تاریخی مورد توجه قرار گیرد؛ زاویه‌ای که ضرورت هوشیاری در برابر بهره‌برداری سیاسی از میراث تمدنی ملت‌ها را یادآور می‌شود.
تاریخ، سرمایه مشترک ملت‌هاست؛ اما هنگامی که رویدادهای تاریخی برای ایجاد هراس، قطبی‌سازی فرهنگی یا شکل‌دهی به صف‌بندی‌های سیاسی بازخوانی شوند، میراث تاریخی از جایگاه معرفتی و فرهنگی خود فاصله می‌گیرد و به ابزاری برای رقابت‌های معاصر تبدیل می‌شود. از همین رو، پاسخ ایران به چنین رویکردهایی نباید تنها به واکنش‌های سیاسی محدود بماند، بلکه باید در قالب یک راهبرد منسجم دیپلماسی فرهنگی و رسانه‌ای نیز دنبال شود.
تاریخ؛ عرصه‌ای برای گفت‌وگو، نه ابزار دشمنی
ایران و یونان از تمدن‌هایی برخوردارند که در شکل‌گیری تاریخ جهان باستان نقش مهمی داشته‌اند. جنگ‌های ایران و یونان، لشکرکشی اسکندر مقدونی به قلمرو هخامنشیان و آتش‌سوزی تخت‌جمشید، بخش‌هایی از این تاریخ پیچیده‌اند؛ تاریخی که بررسی آن به شناخت دقیق زمینه‌های سیاسی، نظامی و فرهنگی آن دوران نیاز دارد.
با این حال، تقلیل این میراث تاریخی به روایتی دوگانه از دشمنی تمدنی، نه به شناخت گذشته کمک می‌کند و نه زمینه‌ساز گفت‌وگوی ملت‌هاست. تاریخ زمانی به سرمایه‌ای برای آینده تبدیل می‌شود که به‌جای بازتولید خصومت‌های کهن، زمینه شناخت متقابل، گفت‌وگو و احترام به هویت ملت‌ها را فراهم کند.
در چنین شرایطی، ایران می‌تواند با اتکا به پیشینه تاریخی، ظرفیت‌های فرهنگی و میراث فکری خود، ابتکار عمل روایتگری را در دست بگیرد و تصویری مستند، عقلانی و متناسب با واقعیت‌های تاریخی از هویت تمدنی خود به جهان ارائه دهد.
تخت جمشید؛ فرصتی برای دیپلماسی تمدنی ایران
یکی از پیشنهادهای قابل بررسی برای تقویت دیپلماسی تمدنی ایران، برگزاری یک رویداد فرهنگی و دیپلماتیک در محوطه تاریخی تخت جمشید با حضور وزیر امور خارجه و جمعی از اندیشمندان، دیپلمات‌ها و نمایندگان کشورهای حوزه ایران فرهنگی است.
مشارکت چهره‌هایی از تاجیکستان، افغانستان، پاکستان، ترکمنستان و دیگر کشورهای منطقه، در صورت فراهم بودن شرایط، می‌تواند فرصتی برای برجسته‌سازی پیوندهای تاریخی و فرهنگی ملت‌ها و معرفی میراث مشترک این حوزه تمدنی باشد.
چنین رویدادی، در صورت طراحی دقیق محتوایی و رسانه‌ای، می‌تواند حامل چند پیام اساسی باشد: نخست، ایران از میراث تاریخی خود به‌عنوان سرمایه‌ای برای گفت‌وگو و تعامل فرهنگی پاسداری می‌کند؛ دوم، تهدید یا تخریب آثار تاریخی و فرهنگی ملت‌ها، فارغ از هویت و جغرافیای آن‌ها، اقدامی علیه میراث مشترک بشریت است؛ و سوم، دیپلماسی فرهنگی ایران ظرفیت آن را دارد که به‌جای گرفتار شدن در چرخه واکنش‌های مقطعی، ابتکارهای مستقل و سازنده‌ای برای گفت‌وگوی تمدن‌ها ارائه کند.
البته اعتبار چنین ابتکاری به دقت تاریخی، پرهیز از تعمیم‌های غیرمستند و تأکید بر اصول پذیرفته‌شده حقوق بین‌الملل در زمینه حفاظت از میراث فرهنگی وابسته است. هدف باید دفاع از هویت تاریخی ایران و صیانت از میراث بشری باشد، نه بازتولید خصومت‌های تاریخی.
کربلا؛ پیوند هویت دینی با پیام جهانی مقاومت
در کنار ظرفیت تمدنی تخت جمشید، کربلا نیز می‌تواند در چارچوب دیپلماسی فرهنگی و گفت‌وگوی ادیان و فرهنگ‌ها مورد توجه قرار گیرد. واقعه عاشورا و سیره امام حسین(ع) در فرهنگ اسلامی، مفاهیمی چون آزادگی، عدالت‌خواهی، مسئولیت‌پذیری و ایستادگی در برابر ظلم را نمایندگی می‌کنند؛ مفاهیمی که ظرفیت طرح در گفت‌وگوهای بین‌فرهنگی و بین‌دینی را دارند.
برگزاری نشست‌های علمی و فرهنگی با حضور اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان، پژوهشگران تاریخ و فعالان گفت‌وگوی ادیان در عراق و دیگر کشورهای منطقه، می‌تواند به معرفی ابعاد انسانی و اخلاقی پیام عاشورا کمک کند.
چنین برنامه‌هایی زمانی از اثرگذاری بیشتری برخوردار خواهند شد که بر گفت‌وگو، تبیین اندیشه و انتقال پیام‌های اخلاقی و انسانی متمرکز باشند و از تبدیل میراث دینی به ابزاری برای تشدید تقابل‌های هویتی پرهیز
چنین برنامه‌هایی زمانی از اثرگذاری بیشتری برخوردار خواهند شد که بر گفت‌وگو، تبیین اندیشه و انتقال پیام‌های اخلاقی و انسانی متمرکز باشند و از تبدیل میراث دینی به ابزاری برای تشدید تقابل‌های هویتی پرهیز
کنند.
از قدرت نظامی تا قدرت روایتگری
قدرت ملی در جهان معاصر، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های نظامی، اقتصادی، علمی، فرهنگی و رسانه‌ای است. برخورداری از توان دفاعی، بدون توجه به اهمیت روایتگری و دیپلماسی عمومی، نمی‌تواند به‌تنهایی تصویری جامع از هویت و اهداف یک کشور ارائه دهد. به همین ترتیب، فعالیت فرهنگی نیز زمانی اثربخش خواهد بود که از پشتوانه پژوهشی، برنامه‌ریزی حرفه‌ای، ارتباط مستمر با مخاطبان بین‌المللی و شناخت دقیق فضای رسانه‌ای برخوردار باشد.
ایران برای حضور مؤثر در این عرصه، به روایت‌هایی مستند و قابل فهم برای مخاطبان جهانی نیاز دارد؛ روایت‌هایی که ضمن معرفی تمدن ایرانی و میراث اسلامی، بر حفاظت از آثار تاریخی، احترام متقابل ملت‌ها، استقلال فرهنگی و حق کشورها برای پاسداری از هویت خود تأکید کنند.
در این مسیر، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، رایزنان فرهنگی ایران در خارج از کشور، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، رسانه‌های بین‌المللی و نهادهای فعال در حوزه گفت‌وگوی ادیان می‌توانند نقش مکملی ایفا کنند. تولید محتوای چندزبانه، برگزاری نشست‌های تخصصی، بهره‌گیری از ظرفیت اندیشمندان ایرانی و خارجی و روایتگری مستند درباره میراث تاریخی ایران، از جمله اقداماتی است که می‌تواند دامنه اثرگذاری این راهبرد را گسترش دهد.
سخن پایانی
پاسخ به هرگونه بهره‌برداری سیاسی از تاریخ و فرهنگ، پیش از هر چیز به شناخت دقیق گذشته، تسلط بر ابزارهای رسانه‌ای و توانایی تبدیل میراث فرهنگی به زبان گفت‌وگو نیاز دارد. تخت‌جمشید می‌تواند نماد پاسداری از هویت تاریخی ایران باشد و کربلا یادآور ظرفیت اخلاقی و انسانی فرهنگ عاشورا؛ دو میراث متفاوت که هر یک، از مسیر خود، امکان طرح پیام‌هایی درباره عزت، مسئولیت و احترام به هویت ملت‌ها را فراهم می‌کنند.
ایران برای دفاع از هویت تمدنی خود، بیش از آنکه به بازتولید تقابل‌های تاریخی نیاز داشته باشد، به ابتکار فرهنگی، روایتگری مستند و دیپلماسی عمومی هوشمندانه نیازمند است. در این چارچوب، تبدیل تهدیدهای احتمالی به فرصتی برای معرفی میراث ایرانی ـ اسلامی، تقویت پیوندهای فرهنگی منطقه و دفاع از میراث مشترک بشریت، می‌تواند پاسخی سنجیده، ماندگار و متناسب با جایگاه تاریخی ایران باشد.
برچسب ها: فرهنگ و تمدن ، تمدن ایران ، پاسخ ایران ، اهانت دشمنان ، دیپلماسی فرهنگی ، پیشینه تاریخی ، تخت جمشید ، تاریخ و تمدن ایران
