شرایط و زمینه‌های وقوع فتنه در حکمت اول نهج‌البلاغه

احمدرضا بسیج، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان چهارمحال‌وبختیاری، در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال‌و‌بختیاری با اشاره به حکمت اول نهج‌البلاغه و عبارت «كُنْ فِي الْفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ، لَا ظَهْرٌ فَيُرْكَبَ، وَلَا ضَرْعٌ فَيُحْلَبَ»،  اظهار کرد: یکی از معانی فتنه، غبارآلود شدن فضا است، در شرایطی که در آن تشخیص حق از باطل دشوار می‌شود و انسان نمی‌تواند به ‌آسانی درباره درستی مواضع طرف‌های درگیر قضاوت کند.

وی ادامه داد: در چنین شرایطی، امام علی(ع) توصیه می‌کنند انسان به ‌گونه‌ای رفتار کند که طرف‌های درگیر نتوانند از او برای پیشبرد اهداف خود سوءاستفاده کنند، همانگونه که در این حکمت، انسان به بچه ‌شتری تشبیه شده است که نه توانایی لازم برای سواری ‌دادن دارد و نه پستانی برای دوشیدن شیر، بنابراین توصیه امیرالمؤمنین(ع) درباره رفتار در زمان فتنه به معنای سکوت مطلق در برابر ظلم و بی‌عدالتی نیست، بلکه باید میان پرهیز از ابزار شدن در منازعات و مسئولیت انسان در دفاع از حق تفاوت قائل شد.

بسیج با تأکید بر ضرورت توجه به شرایط و زمینه‌های وقوع فتنه، افزود: در تبیین این حکمت باید میان موقعیتی که تشخیص حق و باطل دشوار است و شرایطی که تقابل میان حق و باطل آشکار است، تفاوت قائل شد. هنگامی‌که ماهیت تقابل روشن باشد، نمی‌توان این سخن امیرالمؤمنین(ع) را بهانه‌ای برای کنارکشیدن دفاع نکردن از حق دانست.

این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به شرایط جنگی و تقابل‌های امروز تصریح کرد: در شرایطی که طرف‌های تقابل و ماهیت مواضع آنان روشن است، موضوع با وضعیتی که انسان میان دو جریان مدعی حقانیت گرفتار تردید می‌شود، تفاوت دارد و نباید هر دو موقعیت را با یک معیار تحلیل کرد.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا حکمت اول نهج‌البلاغه را می‌توان به معنای سکوت در برابر اختلافات، ظلم و بی‌عدالتی دانست، بیان کرد: سکوت در برابر ظلم و بی‌عدالتی با توصیه به پرهیز از فتنه تفاوت دارد، البته این مسئله به معنای آن نیست که هر نوع سخن گفتن یا موضع‌گیری درست است، بلکه باید شیوه مواجهه و نوع مطالبه‌گری نیز مورد توجه قرار گیرد.

بسیج با بیان اینکه مطالبه‌گری باید متناسب با توانایی، مسئولیت و ظرفیت فرد یا مجموعه مورد مطالبه باشد، گفت: نقد نیز به معنای تخریب، توهین و پرخاشگری نیست، کسی که نقد می‌کند، باید بداند چه چیزی را نقد می‌کند، بر چه اساسی به این نتیجه رسیده و چه راه‌حلی برای اصلاح وضعیت دارد.

وی افزود: اگر فردی صرفاً اشکالات را مطرح کند و بدون شناخت کافی از موضوع، دیگران را به انجام ندادن کارها متهم کند، چنین رویکردی با نقد سازنده تفاوت دارد، نقد زمانی می‌تواند به اصلاح امور کمک کند که مبتنی بر دانش، شناخت و آگاهی باشد و در کنار بیان کاستی‌ها، امکان بهبود وضعیت را نیز در نظر بگیرد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان چهارمحال‌وبختیاری با تأکید بر ضرورت پرهیز از قضاوت‌های شتاب‌زده، اظهار کرد: برای ورود به مسائل مختلف، از جمله موضوعات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، باید از دانش و شناخت متناسب با همان حوزه برخوردار بود، نمی‌توان بدون آگاهی کافی از پیچیدگی‌های یک موضوع، درباره آن اظهارنظر کرد و انتظار داشت که چنین اظهارنظری به اصلاح امور منجر شود.

بازنشر اخبار تأیید نشده؛ زمینه‌ساز آسیب به اعتماد اجتماعی 

بسیج با اشاره به گسترش اخبار متناقض و شایعات در فضای مجازی و مسئولیت اخلاقی کاربران در مواجهه با این محتواها گفت: انسان پیش از پذیرفتن یک خبر یا انتقال آن به دیگران باید درباره صحت و اعتبار آن تحقیق کند، صرف شنیدن یک مطلب یا مشاهده آن در فضای مجازی، دلیل کافی برای پذیرفتن و بازنشر آن نیست.

وی با اشاره به روایتی از امیرالمؤمنین(ع) درباره ناآگاهی انسان، تصریح کرد: انسان باید پیش از آنکه سخنی را به دیگران منتقل کند، آن را بررسی و تحلیل کند، زیرا ممکن است یک خبر نادرست را بدون آگاهی منتشر کند و موجب گمراهی دیگران یا ایجاد آسیب در جامعه شود.

این استاد دانشگاه ادامه داد: در فضای مجازی، گاهی خبری منتشر می‌شود و پس از مدتی تکذیب می‌شود، بنابراین کاربران نباید صرفاً به دلیل انتشار گسترده یک خبر، آن را صحیح بدانند، لازم است منابع خبر، شواهد موجود و شرایط انتشار آن بررسی شود و تا پیش از اطمینان از صحت محتوا، از بازنشر آن خودداری کنند.

بسیج با تأکید بر پیامدهای اجتماعی انتشار اخبار تأیید نشده، افزود: حتی اگر یک مطلب در ظاهر درست به نظر برسد، باید شرایط و آثار انتشار آن نیز مورد توجه قرار گیرد، بازنشر مطالبی که می‌تواند بدون ضرورت، اعتماد عمومی را خدشه‌دار کند یا به اختلافات اجتماعی دامن بزند، نیازمند تأمل و مسئولیت‌پذیری است.

وی با بیان اینکه مواجهه با محتوای گمراه‌کننده صرفاً به بازنشر مستقیم محدود نمی‌شود، اظهار کرد: گاهی فرد با این توجیه که می‌خواهد بداند یک جریان چه می‌گوید یا چه محتوایی منتشر می‌کند، به ‌طور مکرر به منابعی مراجعه می‌کند که هدف یا روش آن‌ها بر فریب و گمراه‌سازی استوار است و در چنین شرایطی نیز باید نسبت به پیامدهای این مواجهه و احتمال تأثیرپذیری از آن آگاه بود.

داشتن معیار؛ شرط تحلیل درست مسائل اجتماعی و سیاسی 

این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان چهارمحال‌و‌بختیاری با اشاره به ضرورت آموزش اصول مواجهه با جنگ روانی و اخبار نادرست به دانش‌آموزان و دانشجویان، بیان کرد: نخستین اصل برای ورود به هر حوزه‌ای، داشتن معیار و ترازوی سنجش است، همان‌گونه که برای خرید کالا، اندازه‌گیری یا تشخیص بیماری از ابزار و معیار متناسب استفاده می‌شود، تحلیل مسائل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و دینی نیز به معیارهای معتبر نیاز دارد.

بسیج ادامه داد: در مسائل دینی، باید به منابع معتبر دینی مراجعه کرد و در تحلیل مسائل اجتماعی و سیاسی نیز لازم است از معیارهای متناسب با آن حوزه بهره گرفت، بدون داشتن چنین معیاری، ممکن است انسان تحت تأثیر فضای هیجانی قرار گیرد و در تشخیص درست از نادرست دچار اشتباه شود.

وی با تأکید بر ضرورت تقویت قدرت تحلیل در میان نسل جوان، گفت: دانش‌آموزان و دانشجویان باید بیاموزند که پیش از پذیرش یک ادعا، درباره آن تحقیق کنند، شواهد را بسنجند و از انتقال مطالبی که نسبت به صحت آن‌ها اطمینان ندارند، بپرهیزند، این مهارت به آنان کمک می‌کند در مواجهه با اختلافات و جریان‌های خبری، تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند.

بسیج در پایان اظهار کرد: فهم حکمت اول نهج‌البلاغه مستلزم توجه همزمان به دو مسئله است، از یک سو، انسان نباید اجازه دهد از او برای پیشبرد اهداف نادرست سوءاستفاده شود و از سوی دیگر، پرهیز از فتنه نباید بهانه‌ای برای بی‌تفاوتی در برابر ظلم و کنارگذاشتن مسئولیت اجتماعی باشد. تشخیص موقعیت، برخورداری از آگاهی و انتخاب شیوه درست مواجهه، از جمله الزامات عمل به این حکمت در زندگی امروز است.