بازخوانی تلاش‌های حضرت زهرا(س) / ۲
به گزارش ایکنا از همدان، حضرت فاطمه(س) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، با پیگیری حقوق اهل بیت(ع)، احتجاج بر مبنای آیات قرآن کریم، ایراد خطبه فدکیه و خطاب قرار دادن مهاجران و انصار، نسبت به تحولات جامعه اسلامی موضع‌گیری کردند. در بخش نخست این گفت‌وگو، شیوه‌های تلاش و روشنگری حضرت زهرا(س) و ابعاد حقوقی، سیاسی و اجتماعی اعتراض‌های ایشان بررسی شد. در بخش دوم این مجموعه، خبرنگار ایکنا از همدان، با حجت‌الاسلام والمسلمین علی الوندی عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیا همدان، گفت‌وگویی کرده است که به «ارزیابی میزان موفقیت حضرت(س) در تحقق اهداف کوتاه‌مدت و تبیین دستاوردهای تاریخی و اعتقادی این تلاش‌ها» پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم:
ایکنا ـ تلاش‌های حضرت زهرا(س) در عرصه سیاسی و اقتصادی و به‌ویژه در مسئله فدک چگونه بود و چقدر به اهداف خود دست یافتند؟
هدف اقدامات حضرت فاطمه(س) که در مصاحبه قبلی در پنج عرصه به آنها اشاره شد را در چارچوب تفسیر شیعی از حوادث صدر اسلام، می‌توان دفاع از حقوق اهل بیت(ع)، یادآوری جایگاه امامت امام علی(ع)، اعتراض به تصمیم‌های مورد مخالفت حضرت و ثبت موضع ایشان در برابر تحولات سیاسی آن دوره دانست. از این منظر، فدک تنها موضوع یک اختلاف اقتصادی نبود، بلکه به بستری برای طرح پرسش‌های گسترده‌تر درباره نسبت قدرت، حق، احکام قرآن و مسئولیت جامعه اسلامی تبدیل شد.
بیشتر بخوانید:
برای ارزیابی میزان موفقیت حضرت زهرا(س)، لازم است میان تحقق مطالبات مستقیم و آثار گسترده‌تر اقدامات ایشان تمایز قائل شویم. اگر معیار ارزیابی، باز گرداندن فدک در همان مقطع تاریخی یا تغییر فوری وضعیت سیاسی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) باشد، گزارش‌های تاریخی نشان نمی‌دهند که تلاش‌های حضرت به تحقق این اهداف انجامیده باشد. فدک به ایشان باز گردانده نشد و اعتراض‌ها و احتجاج‌های ایشان نیز نتوانست ساختار سیاسی شکل‌گرفته پس از رحلت پیامبر(ص) را تغییر دهد.
در موضوع فدک، حضرت زهرا(س) با طرح استدلال‌های حقوقی و قرآنی، درصدد اثبات حق خود بودند؛ اما این احتجاج‌ها به نتیجه مورد مطالبه ایشان منجر نشد. اختلاف بر سر ماهیت حقوقی فدک، استناد به مسئله ارث و بخشش و نحوه ارزیابی شواهد و ادله، در گزارش‌های تاریخی و روایی بازتاب یافته است. بنابراین، ارزیابی این موضوع مستلزم توجه به استدلال‌های مطرح‌شده از سوی حضرت و پاسخ‌های نقل‌شده از سوی حکومت است. در چارچوب تحلیل شیعی، تصمیم حکومت در این مسئله نمونه‌ای از نادیده گرفته شدن حق حضرت زهرا(س) تلقی می‌شود؛ با این‌حال، در تدوین تاریخی مستند باید گزارش‌های مربوط به هر یک از این مراحل به‌دقت بررسی شوند.
در عرصه سیاسی نیز تلاش حضرت زهرا(س) به تغییر فوری وضعیت موجود منجر نشد. ایشان با طرح مسئله امامت و یادآوری جایگاه امام علی(ع)، درصدد بودند جامعه را به بازنگری در مسیر سیاسی پس از رحلت پیامبر(ص) فرا خوانند؛ اما این اعتراض نتوانست حمایت عمومی لازم را برای تغییر شرایط فراهم کند. مراجعه به مهاجران و انصار نیز، بنا بر گزارش‌های نقل‌شده، به نتیجه‌ای که حضرت انتظار داشتند منتهی نشد. در اینجا باید توجه داشت که عدم همراهی گسترده مردم را نمی‌توان تنها با یک عامل توضیح داد؛ بلکه شرایط سیاسی پس از رحلت پیامبر، سرعت تحولات، شکل‌گیری مناسبات جدید قدرت و رفتار گروه‌های اجتماعی، همگی در تحلیل این وضعیت اهمیت دارند.
با این همه، نرسیدن به اهداف فوری را نباید به معنای ضعف استدلال، ناکامی در انجام وظیفه یا بی‌اثر بودن همه اقدامات انجام شده دانست. نتیجه یک کنش سیاسی تنها به استحکام استدلال و میزان تلاش کنشگر وابسته نیست؛ بلکه شرایط تاریخی، امکانات اجتماعی، توزیع قدرت و آمادگی مخاطبان برای پذیرش پیام نیز در آن نقش دارند. از این رو، ممکن است کنشی از نظر تحقق هدف فوری با محدودیت روبه‌رو شود، اما در ثبت موضعی تاریخی و انتقال یک مطالبه به نسل‌های بعد، اهمیت قابل توجهی پیدا کند.
در مورد حضرت زهرا(س)، همین تمایز امکان ارزیابی دقیق‌تری را فراهم می‌سازد. از یک سو، مطالبه فدک به نتیجه مورد نظر ایشان نرسید و اعتراض‌های سیاسی ایشان نیز وضعیت موجود را در کوتاه‌مدت تغییر نداد، اما از سوی دیگر، احتجاج‌های قرآنی و مواضع اعتراضی ایشان در منابع تاریخی و اعتقادی ثبت شد و در شکل‌گیری حافظه تاریخی جامعه شیعی درباره حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) نقشی ماندگار یافت.
بنابراین، ارزیابی این مرحله باید دو سطح را در بر گیرد؛ نخست، بررسی میزان تحقق اهداف مستقیم و قابل مشاهده. دوم، تحلیل پیامدهای تاریخی و اعتقادی اقداماتی که در آن مقطع به نتیجه سیاسی مورد نظر نرسیدند. چنین تفکیکی از یک سو مانع از نادیده گرفتن واقعیت عدم تحقق مطالبات فوری می‌شود و از سوی دیگر، اجازه نمی‌دهد اهمیت تاریخی و اعتقادی تلاش‌های حضرت صرفاً با معیار نتیجه کوتاه‌مدت سنجیده شود.
ایکنا ـ موفقیت اصلی حضرت زهرا(س) بعد از رحلت پیامبر(ص) را در چه عرصه‌ای باید جست‌وجو کرد؟
اگرچه تلاش‌های حضرت زهرا(س) در تحقق برخی مطالبات مستقیم به نتیجه مورد نظر ایشان نرسید، اهمیت تاریخی اقداماتشان را نمی‌توان تنها با همین معیار سنجید. یکی از مهم‌ترین عرصه‌هایی که باید در ارزیابی این اقدامات مورد توجه قرار گیرد، حوزه احتجاج، روشنگری، ثبت موضع اعتراضی و انتقال دیدگاه ایشان درباره تحولات پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) است. در این سطح، تلاش‌های حضرت به ایجاد یک روایت رقیب از وقایع صدر اسلام کمک کرد؛ روایتی که در آن، تصمیم‌های سیاسی و حقوقی جامعه پس از رحلت پیامبر(ص) با معیارهای قرآن، حق اهل بیت(ع) و مسئله امامت سنجیده می‌شد.
نخستین جلوه این اثرگذاری را باید در شیوه استدلال حضرت زهرا(س) جست‌وجو کرد. ایشان در احتجاج‌های خود، به‌ویژه در خطبه فدکیه، از آیات قرآن و مبانی دینی برای تبیین دیدگاهشان بهره گرفتند. بدین ترتیب، مسئله فدک از سطح یک مطالبه شخصی فراتر رفت و به موضوعی برای بحث درباره نسبت میان احکام قرآنی و تصمیم‌های سیاسی تبدیل شد. این شیوه استدلال، اهمیت ویژه‌ای داشت؛ زیرا به مخاطبان یادآوری می‌کرد که رفتار حکومت و مناسبات قدرت نیز باید در برابر معیارهای دینی ارزیابی شود.
دومین جلوه، پیوند میان مسئله فدک و دفاع از جایگاه اهل بیت(ع) بود. در تحلیل شیعی از خطبه فدکیه و دیگر مواضع حضرت، مسئله فدک از زمینه‌های طرح پرسش‌های گسترده‌تر درباره جایگاه خاندان پیامبر(ص)، حقانیت امام علی(ع) و چگونگی تداوم رهبری جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر(ص) به‌شمار می‌رود. براساس این تحلیل، اعتراض حضرت زهرا(س) تنها متوجه یک تصمیم اقتصادی نبود، بلکه در بستری شکل گرفت که مسئله حق و رهبری جامعه نیز در آن مطرح بود. از این‌رو، این اقدامات در حافظه اعتقادی شیعه با دفاع از امامت پیوندی عمیق یافته‌اند.
سومین جلوه، ثبت اعتراض در حافظه تاریخی جامعه است. خطبه فدکیه و گزارش‌های مربوط به مواضع حضرت زهرا(س)، امکان انتقال دیدگاه ایشان درباره وقایع پس از رحلت پیامبر(ص) را به نسل‌های بعد فراهم کردند. اهمیت این مسئله در آن است که تاریخ تنها از تصمیم‌های نهایی و نتایج سیاسی تشکیل نمی‌شود؛ بلکه اعتراض‌ها، استدلال‌ها و دیدگاه‌های مخالف نیز بخشی از واقعیت تاریخی هستند. ثبت این مواضع سبب شده است که ارزیابی تحولات صدر اسلام به روایت تصمیم‌گیرندگان سیاسی محدود نماند و دیدگاه معترضان نیز در سنت تاریخی و کلامی حفظ شود.
چهارمین جلوه را می‌توان در معنای نمادین وصیت مربوط به تدفین شبانه و بازتاب آن در حافظه تاریخی شیعه مشاهده کرد. این موضوع، در کنار دیگر گزارش‌های مربوط به اعتراض حضرت، به نشانه‌ای ماندگار از نارضایتی ایشان تبدیل شده است. در تفسیر شیعی، این نشانه زمینه‌ای برای طرح پرسش درباره روابط سیاسی پس از رحلت پیامبر(ص) و جایگاه اهل بیت(ع) فراهم می‌کند. البته باید میان معنای تاریخی گزارش و تفسیرهای کلامی و اجتماعی آن تمایز گذاشت؛ اما تردیدی نیست که این موضوع در شکل‌گیری حافظه تاریخی شیعیان درباره مظلومیت حضرت زهرا(س) جایگاهی برجسته یافته است.
از این منظر، می‌توان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای تلاش‌های حضرت را جلوگیری از یک‌سویه شدن حافظه تاریخی جامعه دانست. اقدامات ایشان موجب شد دیدگاهی انتقادی درباره برخی تصمیم‌های پس از رحلت پیامبر(ص) در سنت روایی و اعتقادی شیعه باقی بماند. البته میزان اثرگذاری مستقیم این اقدامات بر افکار عمومی همان دوره، موضوعی است که به بررسی مستقل منابع نیاز دارد؛ اما استمرار بازتاب این مواضع در تاریخ و اندیشه شیعی، خود از اهمیت بلندمدت آنها حکایت می‌کند.
بنابراین، موفقیت تاریخی حضرت زهرا(س) را می‌توان در سه سطح تحلیل کرد؛ نخست، حفظ و انتقال استدلال‌های ایشان درباره حقوق اهل‌بیت(ع)، دوم، تداوم طرح مسئله امامت و مسئولیت جامعه در برابر تحولات سیاسی و سوم، شکل‌گیری یک حافظه تاریخی انتقادی درباره وقایع پس از رحلت پیامبر(ص). این دستاوردها به معنای تحقق همه اهداف حضرت در زمان حیات ایشان نیست، بلکه نشان می‌دهد که آثار یک اقدام تاریخی ممکن است از محدوده نتایج فوری آن فراتر رود و در نسل‌های بعد، به مبنایی برای بحث، داوری و بازخوانی تاریخ تبدیل شود.
انتهای پیام