کارشناسان در نشست ایکنا مطرح کردند
در دنیای امروز که رسانه‌ها بخش جدایی‌ناپذیر زندگی ما شده‌اند، سواد رسانه‌ای بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. هر روز با حجم گسترده‌ای از اخبار، اطلاعات و پیام‌هایی روبه‌رو هستیم که از طریق شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌ها و دیگر رسانه‌ها منتشر می‌شوند؛ اطلاعاتی که لزوماً همگی دقیق، معتبر و بی‌طرفانه نیستند. در چنین شرایطی، توانایی تشخیص واقعیت از شایعه، ارزیابی اعتبار منابع، درک اهداف پنهان پیام‌ها و مواجهه آگاهانه با محتوای رسانه‌ای، ضرورتی انکارناپذیر است.
درواقع سواد رسانه‌ای به ما کمک می‌کند به‌جای پذیرش منفعلانه اطلاعات، با نگاهی نقادانه و تحلیلی به پیام‌های رسانه‌ای بنگریم و در برابر جریان پرشتاب اطلاعات، تصمیم‌هایی آگاهانه‌تر بگیریم. از همین رو، به مناسبت هفته سواد رسانه‌ای، در گفت‌وگویی با دو کارشناس، اهمیت این مهارت در زندگی فردی و اجتماعی، چالش‌های فضای رسانه‌ای و ضرورت ارتقای آگاهی عمومی در این زمینه را بررسی کرده‌ایم.
به مناسبت هفته سواد رسانه‌ای، نشستی با حضور دو کارشناس برگزار شد که در آن، ابعاد مختلف سواد رسانه‌ای، اهمیت آن در زندگی امروز و نقش آن در مواجهه آگاهانه با پیام‌ها و محتوای رسانه‌ای مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
در این گفت‌و‌گو، محمد خدادی، دکترای مدیریت رسانه و معصومه نصیری، مدرس سواد رسانه‌ای با نگاهی تخصصی به فرصت‌ها و چالش‌های فضای رسانه‌ای، بر ضرورت افزایش آگاهی عمومی، تقویت تفکر انتقادی و ارتقای توانایی افراد در تحلیل و ارزیابی محتوای رسانه‌ها تأکید کردند. مشروح بخش نخست این نشست با تیتر «تاب‌آوری رسانه‌ای؛ سپری که با شعار ساخته نمی‌شود» منتشر شد، در ادامه بخش دوم نشست را می‌خوانیم و می‌بینیم.
ایکنا ـ تاب‌آوری رسانه‌ای چیست و چه نسبتی با سواد رسانه‌ای دارد؟
نصیری: تاب‌آوری رسانه‌ای به این معناست که جامعه بتواند در برابر حجم گسترده اطلاعات، اخبار و سناریو‌های رسانه‌ای، توانایی فهم، ارزیابی و تصمیم‌گیری خود را حفظ کند. بخشی از این پیام‌ها ممکن است در داخل کشور تولید شوند و بخشی دیگر حاصل فعالیت اتاق‌های فکر و عملیات روانی در خارج از کشور باشند.
سواد رسانه‌ای یکی از پایه‌های اصلی تاب‌آوری رسانه‌ای است؛ زیرا به افراد کمک می‌کند پیش از پذیرش یا بازنشر یک پیام، درباره آن تأمل کنند. البته باید توجه داشت که تاب‌آوری رسانه‌ای به این معنا نیست که افراد نباید تردید کنند، سؤال بپرسند یا درباره موضوعی ابهام داشته باشند. شک، پرسش و تردید، بخش طبیعی زندگی در فضای رسانه‌ای امروز است. مسئله مهم این است که مخاطب بتواند تشخیص دهد چه زمانی با یک رویداد عادی مواجه است و چه زمانی ممکن است در میانه یک نبرد رسانه‌ای و روانی قرار گرفته باشد. در چنین شرایطی، فرد باید بداند که صرف‌نظر از میزان مراقبت و حمایت نهادهای مسئول، خودش نیز در حفظ سلامت فکری و تصمیم‌گیری آگاهانه نقش دارد. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ذهن انسان می‌تواند به‌سرعت تحت تأثیر اطلاعات نادرست، تکرار پیام‌های هدفمند و القائات رسانه‌ای قرار بگیرد.
به‌عنوان یک ایرانی ممکن است امروز نسبت به یک رویداد یا توانمندی، برای مثال توان موشکی و قدرت بازدارندگی کشور، احساس اطمینان و اقتدار داشته باشم. اما آیا تضمینی وجود دارد که یک ماه یا یک سال دیگر نیز همین احساس را داشته باشم؟ لزوماً چنین تضمینی وجود ندارد؛ زیرا نگرش و برداشت مخاطب در فضای رسانه‌ای، امری ثابت و تغییرناپذیر نیست، بلکه به‌طور مداوم تحت تأثیر پیام‌ها و روایت‌های مختلف قرار می‌گیرد.
رسانه‌هایی که با هدف تخریب یا ایجاد تردید فعالیت می‌کنند، گاهی مانند دارکوب عمل می‌کنند؛ یعنی به‌صورت مکرر و هدفمند بر نقاط مشخصی تمرکز می‌کنند و ضربه می‌زنند تا سرانجام شکاف و حفره‌ای در ذهن مخاطب ایجاد شود. ممکن است فردی امروز به توانمندی نظامی کشور خود باور داشته باشد، اما تکرار مداوم پیام‌های تردیدآمیز، در صورت نبود پاسخ‌های روشن و مستند، به‌تدریج بر برداشت او تأثیر بگذارد. این سیالیت در نگرش مخاطب، موضوعی است که باید در سیاست‌گذاری رسانه‌ای جدی گرفته شود.
متأسفانه گاهی در سطح حکمرانی این تصور وجود دارد که اگر مردم در مقطعی به صحنه بیایند و از یک موضع حمایت کنند، این وضعیت برای همیشه حفظ خواهد شد؛ گویی می‌توان با یک اقدام، باور و همراهی مردم را تثبیت کرد. درحالی‌که حضور مردمی که در شب‌های جنگ رمضان در خیابان‌ها حضور داشته‌اند، یا مشارکت و همراهی آنان در جنگ دوازده‌روزه و دیگر مقاطع تاریخی، به‌خودی‌خود تضمین نمی‌کند که این وضعیت در ادامه نیز بدون تغییر باقی بماند.
از این منظر، هدف تاب‌آوری رسانه‌ای باید توانمندکردن خود مخاطب باشد؛ به‌گونه‌ای که بتواند پیام‌های رسانه‌ای را ارزیابی کند، اعتبار آنها را بسنجد و در برابر عملیات روانی، قدرت تحلیل و تصمیم‌گیری خود را حفظ کند. البته مسئولیت تنها بر عهده مخاطب نیست و نهادهای حاکمیتی نیز باید وظایف خود را در زمینه اطلاع‌رسانی دقیق، شفاف و به‌موقع انجام دهند.
ما با درهم‌آمیختگی سه مفهوم «مرجع»، «منبع» و «مسیر انتقال اطلاعات» مواجه هستیم و این سه مفهوم باید از یکدیگر تفکیک شوند؛ اما گاهی در فضای رسانه‌ای کشور، مرز میان آنها از بین می‌رود. برای مثال، ممکن است یک کارشناس در صداوسیما به‌تدریج در جایگاه مرجع اطلاعاتی قرار بگیرد، یا یک خبرنگار اعلام کند که جنگ تا ۴۸ ساعت آینده آغاز خواهد شد و این اظهارنظر، بدون پشتوانه روشن و معتبر، در ذهن مخاطب به یک پیش‌بینی قابل اتکا تبدیل شود. در چنین شرایطی، فردی که صرفاً یک خبر یا تحلیل را مطرح کرده است، عملاً در جایگاه مرجع قرار می‌گیرد؛ در حالی که ممکن است نه مرجع رسمی اطلاعات باشد و نه حتی منبع اولیه آن را در اختیار داشته باشد.
این درهم‌آمیختگی زمانی خطرناک‌تر می‌شود که موضوعی از اهمیت و گستردگی بالایی برخوردار باشد، درباره آن ابهام وجود داشته باشد و هم‌زمان روایت‌های متناقضی منتشر شوند. نمونه‌ای از این وضعیت را می‌توان در موضوع مسمومیت دانش‌آموزان مشاهده کرد؛ موضوعی که درباره آن افراد و نهادهای مختلف، از وزیر بهداشت و مسئولان وزارتخانه گرفته تا نمایندگان مجلس، اعضای کمیسیون‌های تخصصی، فرمانداران، استانداران و کارشناسان حوزه سلامت، اظهارنظر‌های متعددی مطرح کردند.
صرف‌نظر از صحت هر یک از این اظهارنظرها، تعدد روایت‌ها و نبود هماهنگی در اطلاع‌رسانی می‌تواند به کاهش تاب‌آوری رسانه‌ای منجر شود و این امر سبب می‌شود مردم میان روایت‌هایی که از سوی جریان‌های رسانه‌ای مختلف ارائه می‌شوند، سرگردان بمانند؛ از یک سو با رسانه‌هایی مواجه‌اند که ممکن است به دنبال تأثیرگذاری هدفمند بر افکار عمومی باشند و از سوی دیگر، با نظام اطلاع‌رسانی‌ای روبه‌رو می‌شوند که در آن مرجع، منبع و مسیر انتقال اطلاعات به‌درستی از یکدیگر تفکیک نشده‌اند.
برای این منظور، لازم است نیاز‌های اطلاعاتی جامعه را به‌درستی بشناسیم. باید بدانیم مردم در هر مقطع زمانی چه پرسش‌هایی دارند، از چه موضوعاتی نگران‌اند و چه اطلاعاتی برای تصمیم‌گیری به آنها کمک می‌کند. برای مثال، ممکن است برای یک فعال اقتصادی یا فردی که در بازار کسب‌وکار فعالیت می‌کند، پیامد‌های اقتصادی رویداد‌های منطقه‌ای اهمیت ویژه‌ای داشته باشد. حملات منتسب به رژیم صهیونیستی یا ایالات متحده، تحولات یمن و دیگر رخداد‌های منطقه‌ای می‌توانند بر نگرانی‌های اقتصادی و اجتماعی مردم اثر بگذارند. اگر جریان رسانه‌ای نتواند درباره این تحولات، پیامد‌های احتمالی آنها و اطلاعات قابل اتکا توضیح روشنی ارائه کند، فضای لازم برای شکل‌گیری ابهام و گسترش روایت‌های غیرمستند فراهم می‌شود.
از این‌رو، زمانی می‌توان از تقویت تاب‌آوری رسانه‌ای سخن گفت که جامعه به اطلاعات معتبر دسترسی داشته باشد، پرسش‌هایش بی‌پاسخ نماند و بتواند در برابر روایت‌های متناقض، با اتکا به قدرت تحلیل خود تصمیم گیرد. با این حال، سواد رسانه‌ای فقط یکی از پایه‌های تاب‌آوری رسانه‌ای است و عوامل دیگری، از جمله کیفیت حکمرانی رسانه‌ای، شفافیت و پاسخ‌گویی نهادهای رسمی، نیز در این زمینه نقش دارند.
ایکنا ـ اگر تاب‌آوری جامعه را صرفاً براساس میزان اعتماد یا همراهی افکار عمومی بسنجیم، ممکن است به برداشت نادرستی از وضعیت واقعی جامعه برسیم. از منظر علمی، تاب‌آوری شناختی و رسانه‌ای را با چه شاخص‌هایی می‌توان ارزیابی کرد؟
خدادی: تاب‌آوری شناختی، با فرایند‌های ادراکی و اطلاعاتی ارتباط نزدیکی دارد و رسانه یکی از بستر‌های اصلی شکل‌گیری این فرایندهاست. رسانه اطلاعات را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد؛ مخاطب این اطلاعات را بر اساس ادراکات و تجربه‌های خود دریافت و تفسیر می‌کند و از این طریق به شناخت می‌رسد. شناخت نیز می‌تواند زمینه شکل‌گیری باور را فراهم کند. باور بر تشخیص و ارزیابی فرد اثر می‌گذارد و این ارزیابی‌ها در نهایت بر تصمیم‌های او تأثیر می‌گذارند.
این فرایند فقط به مسائل سیاسی یا امنیتی محدود نیست، بلکه در زندگی روزمره نیز جریان دارد. برای مثال، هنگام خرید یک کالا، تصمیم می‌گیریم آن را بخریم یا نخریم؛ در موقعیتی دیگر، تصمیم می‌گیریم کاری را انجام دهیم یا از انجام آن صرف‌نظر کنیم. این تصمیم‌ها نیز براساس اطلاعاتی که دریافت می‌کنیم، برداشت‌هایی که شکل می‌دهیم و شناختی که به دست می‌آوریم، اتخاذ می‌شوند.
میان واقعیت و تصویری که از آن ساخته می‌شود، فاصله‌ای وجود دارد که در شکل‌گیری ادراک مخاطب نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کند. در همین فاصله است که میدان گسترده‌ای برای رقابت روایت‌ها شکل می‌گیرد و حتی ممکن است جای حق و باطل در ذهن مخاطب جابه‌جا شود.
گاهی فرد به‌صورت مستقیم در صحنه یک رویداد حضور دارد و اطلاعات دست‌اولی از آن به دست می‌آورد. در چنین شرایطی، ادراک او بر تجربه مستقیم استوار است و می‌تواند جزئیات را بهتر ارزیابی کند. برای مثال، فرض کنید در محیط خانه حضور دارید و ناگهان انفجاری ناشی از نشت گاز رخ می‌دهد. شما به‌عنوان فردی که در محل حادثه حضور داشته‌اید، از شرایط پیش از حادثه، موقعیت اعضای خانواده و آنچه اتفاق افتاده است، اطلاعات مستقیمی دارید. بنابراین، می‌توانید برخی روایت‌های نادرست یا برداشت‌های اشتباه را تشخیص دهید.
اما چند درصد از مردم در میدان رویدادها حضور مستقیم دارند؟ در بسیاری از موارد، ادراک مخاطب نه براساس تجربه شخصی، بلکه بر مبنای اطلاعاتی شکل می‌گیرد که دیگران در اختیار او قرار می‌دهند. یعنی قرائت‌هایی که تبدیل به روایت می‌شود، هر فرد یا رسانه‌ای که بتواند قرائت را هوشمندانه‌تر، حرفه‌ای‌تر و منطبق‌تر با واقعیت داشته باشد، در شکل‌دهی به برداشت مخاطب نقش مؤثرتری خواهد داشت. روایت‌ها بر اساس همین قرائت‌ها و تفسیرها ساخته می‌شوند و عوامل مختلفی، از جمله ذهنیت افراد، رسانه‌ها، فرهنگ و فضای اجتماعی، در شکل‌گیری آنها نقش دارند.
یکی از عوامل مهم در این فرایند، سرعت ارائه روایت است. هرکس زودتر قرائت خود را از یک رویداد مطرح کند، ممکن است در شکل‌دهی به برداشت اولیه مخاطب تأثیر بیشتری داشته باشد. پس از شکل‌گیری این برداشت، تغییر آن دشوارتر می‌شود و روایت‌های بعدی برای اصلاح ذهنیت مخاطب باید تلاش بیشتری کنند.
دوم، روایت باید با واقعیت انطباق داشته باشد. اگر مخاطب به این نتیجه برسد که اطلاعات ارائه شده نادرست بوده یا با واقعیت مطابقت ندارد، اعتماد خود را به منبع خبر از دست می‌دهد. اگر به دنبال حفظ اعتماد و همراهی پایدار مخاطبان هستیم، باید در قرائت رویدادها دقت کنیم، اطلاعات را به‌درستی بررسی کنیم و در زمان مناسب، توضیحی روشن و مستند ارائه دهیم.
هنر ما در حوزه رسانه باید این باشد که زمینه شکل‌گیری یک قرائت دقیق و مبتنی بر واقعیت را از طریق مرجع معتبر اطلاعات فراهم کنیم. نباید شرایط به‌گونه‌ای باشد که ابتدا چند روایت متفاوت و متناقض شکل بگیرد. برای مثال، فرض کنید در یک حادثه یا عملیات، مجموعه‌ای از اقدامات باعث شده است که در کوتاه‌ترین زمان ممکن، با وجود دشواری‌ها، از گسترش خسارت‌ها جلوگیری شود. اگر این واقعیت به‌درستی و با شواهد معتبر برای مردم توضیح داده شود، مخاطب می‌تواند ابعاد واقعی عملکرد را درک کند. اما اگر اطلاع‌رسانی نامنسجم باشد، افراد مختلف بدون برخورداری از اطلاعات کامل اظهارنظر کنند و هرکدام تصویری متفاوت ارائه دهند، ممکن است در ذهن جامعه تصویری کاملاً متفاوت و حتی وارونه از واقعیت شکل بگیرد.
در اینجا مشکل لزوماً به خود واقعیت مربوط نیست؛ بلکه به ناتوانی در انتقال درست آن بازمی‌گردد. ممکن است اتفاقی رخ داده باشد، اما به‌دلیل ضعف در اطلاع‌رسانی، تصویری که در ذهن مردم شکل می‌گیرد، با آنچه واقعاً اتفاق افتاده است، تفاوت زیادی داشته باشد.
نمونه دیگری از این مسئله را می‌توان در دوران همه‌گیری کرونا مشاهده کرد. در روز‌های ابتدایی، ادعا‌هایی درباره تعداد بسیار زیاد قربانیان در ایران مطرح می‌شد و تصاویری از سردخانه‌ها و محل نگهداری اجساد در کشور‌های دیگر، به‌عنوان تصاویر مربوط به ایران بازنشر می‌شد، در حالی که این تصاویر برای کشور مکزیک بود. بنابراین در چنین شرایطی، رسانه‌ای که قصد دارد با این ادعا‌ها مقابله کند، باید به‌جای واکنش‌های پراکنده و احساسی، اطلاعات معتبر و قابل بررسی ارائه دهد.
بنابراین در فضای رسانه‌ای امروز، باید تلاش کنیم دانش ما از طریق تجربه به مهارت تبدیل شود. فارغ‌التحصیلان رشته‌های علوم ارتباطات و رسانه کم نداریم و از نظر علمی نیز ظرفیت‌های قابل توجهی در کشور وجود دارد؛ اما تا زمانی که مهارت لازم برای تحلیل رویدادها، ارزیابی اطلاعات و ارائه تفسیر دقیق را نداشته باشیم، نمی‌توانیم در شکل‌گیری برداشت عمومی نقش مؤثری ایفا کنیم. اگر نتوانیم تفسیر‌های دقیق و قابل اتکا ارائه دهیم، روایت‌های متعدد و گاه متناقض شکل می‌گیرند و به‌تدریج در جامعه گسترش می‌یابند.
در گذشته، این روایت‌ها از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شدند؛ اما امروز با گسترش تلفن‌های همراه و شبکه‌های اجتماعی، این انتقال از گوشی به گوشی انجام می‌شود. یک پیام یا تصویر ممکن است بار‌ها بازنشر شود و به‌تدریج از یک ادعا به باوری عمومی تبدیل شود. در نهایت، این باور‌ها تصویری از واقعیت در ذهن جامعه می‌سازند و می‌توانند در شکل‌گیری اجماع عمومی نقش داشته باشند.
در حوزه روایت‌سازی درباره توانمندی‌های نظامی و امنیتی نیز باید این فرایند را جدی بگیریم. اگر در انتقال واقعیت‌ها و توضیح ابعاد رویدادها ضعیف عمل کنیم، ممکن است دیگران با روایت‌سازی خود، تصویری متفاوت از واقعیت ارائه دهند. از سوی دیگر، رسانه‌های خارجی براساس مأموریت‌ها، منافع و جهت‌گیری‌های خود فعالیت می‌کنند. چرا باید بی‌بی‌سی فارسی و ایران اینترنشنال به نفع ایران کار کند، آنها پول از آمریکا و اسرائیل می‌گیرند که ضد ایران و منافع آن کار کنند.
یکی از مشکلات مهم ما این است که به‌جای هم‌افزایی، گاهی درگیر رقابت‌های درون‌گروهی می‌شویم. رسانه‌هایی که در داخل کشور فعالیت می‌کنند و در موضوعات مختلف دغدغه‌های مشترکی دارند، لزوماً برای تولید محتوای مشترک یا تقسیم کار حرفه‌ای با یکدیگر همکاری نمی‌کنند. در نتیجه، با مجموعه‌ای از جزایر مستقل رسانه‌ای مواجه هستیم که هر کدام جداگانه فعالیت می‌کنند، در حالی که می‌توانند با هماهنگی بیشتر، از ظرفیت‌های یکدیگر بهره ببرند.
مشکل مهم دیگر، نگاه گذشته‌محور در سیاست‌گذاری رسانه‌ای است. بخشی از رویکرد‌های ما همچنان به الگو‌های تبلیغاتی دهه‌های گذشته متکی است. ایران به رویکردی متناسب با تحولات جدید رسانه‌ای نیاز دارد؛ رویکردی که صرفاً بر تبلیغ و تکرار پیام‌ها تکیه نکند، بلکه بر تبیین، اطلاع‌رسانی دقیق، پاسخ‌گویی و ایجاد امکان ارزیابی مستقل برای مخاطب تأکید داشته باشد.
در فضای رسانه‌ای امروز، صرف انتشار یک پیام یا بیان اظهارنظر از سوی یک نماینده مجلس، استاد دانشگاه یا کارشناس، به‌خودی‌خود برای اقناع مخاطب کافی نیست. آنچه اهمیت دارد، کیفیت استدلال، اعتبار اطلاعات، ارتباط سخن با واقعیت و توانایی پاسخ‌دادن به پرسش‌های مردم است.
اگر در موضوعی اشتباه می‌کنیم یا ضعف داریم، صریح بگویید. از گفتن این واقعیت‌ها نترسید. نترسید از اینکه به مردم بگویید منابع ما در حال حاضر با مشکلاتی مواجه‌اند. این مسائل طبیعی است. وقتی می‌خواهید عزت و استقلال خود را حفظ کنید، طبیعتاً با چنین دشواری‌هایی هم روبه‌رو می‌شوید.
چرا ما پل می‌سازیم، جاده می‌سازیم، سد می‌سازیم، سیلو می‌سازیم، پتروشیمی و پالایشگاه می‌سازیم؟ اینها دستاورد‌های کوچکی نیستند. چرا باید این توانمندی‌ها را نادیده بگیریم؟ برای مثال، اتوبان چالوس را در نظر بگیرید. آیا می‌دانید تونل‌سازی چه صنعت پیچیده‌ای است؟ آیا این دستاورد کمی است؟ چند تونل در کشور ساخته‌ایم و از زمانی که خودمان وارد این عرصه شده‌ایم، چند مورد از آنها فروریخته است؟ چرا توانمندی‌های خودمان را نمی‌بینیم و به رسمیت نمی‌شناسیم؟!
نظام تحریم‌هایی که آمریکا علیه ایران اعمال می‌کند، خودش یک سازوکار حرفه‌ای، پیچیده و مبتنی بر فناوری است. این سازوکار، جریان‌های مالی و ارتباطات اقتصادی را رصد و شناسایی می‌کند. هر کسی بخواهد کوچک‌ترین ارتباطی با ایران برقرار کند، ممکن است با تطمیع، تهدید یا مجازات مواجه شود تا از این ارتباط منصرف شود، چرا این مسائل را برای مردم تبیین نمی‌کنیم؟
ایکنا ـ دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و نهادهای آموزشی برای تقویت تفکر انتقادی، اعتماد و انسجام اجتماعی در شرایط جنگی چه مسئولیت‌هایی دارند؟ به نظر شما کدام یک از این نهادها باید پیش‌قدم شوند؟
نصیری: یکی از مشکلات جدی جامعه ما، نداشتن ساختار نیست؛ بلکه تعدد ساختارهاست. بیش از اندازه قرارگاه‌ها و مجموعه‌های رسانه‌ای داریم. تقریباً تمام نهادها، از بخش‌های حکمرانی گرفته تا بخش خصوصی و اندیشکده‌ها، بخشی از فعالیت‌هایشان را به رسانه اختصاص داده‌اند. بنابراین، مسئله ما صرفاً فقدان ساختار یا نداشتن تشکیلات نیست.
مشکل اصلی ما به‌شدت به پیوند میان دانش، تجربه و تبدیل این دو به مهارت برمی‌گردد. وقتی فردی با رویکرد و تخصصی نامرتبط در رأس یک مجموعه رسانه‌ای قرار می‌گیرد، نمی‌توان انتظار داشت که آن مجموعه عملکرد حرفه‌ای و مؤثری داشته باشد. بنابراین، وقتی در ساختار و سازوکار‌های اجرایی مشکل داریم، افرادی که دانش و تسلط کافی دارند، به‌تدریج خسته و دلسرد می‌شوند و ممکن است در چنین فضایی انگیزه خود را برای ادامه فعالیت و اقدام مؤثر از دست دهند. این یکی از مسائل مهم ماست.
اگر بخواهیم مقایسه‌ای تطبیقی انجام دهیم، یکی از تفاوت‌های مهم این است که خبرنگاران و رسانه‌های ما گاهی تفاوت میان «اقدام ملی» و «اقدام جریانی» را به‌درستی درک نمی‌کنند. یعنی حتی در یک موقعیت ملی و حساس، به‌جای آنکه از منظر منافع ملی به موضوع نگاه کنند، آن را از زاویه حزبی، جناحی یا گروهی تحلیل می‌کنند. به همین دلیل است که هم‌افزایی شکل نمی‌گیرد.
به نظر می‌رسد آنچه نیاز داریم، یک عزم جدی در سطح حکمرانی است؛ به تعبیری، یک عزم ملی برای فراهم کردن فضایی که رسانه‌ها بتوانند در آن نفس بکشند و به‌صورت حرفه‌ای و درست فعالیت کنند. در بزنگاه‌های حساس، بار‌ها دیده‌ایم که حتی دچار خودسانسوری ذهنی می‌شویم؛ یعنی پیش از آنکه اقدامی انجام دهیم، نمی‌دانیم اگر در این موقعیت موضعی بگیریم یا کنشی نشان دهیم، با چه پیامد‌هایی مواجه خواهیم شد. در چنین شرایطی، عوامل درون‌سازمانی و برون‌سازمانی بر تصمیم رسانه‌ای تأثیر می‌گذارند و فرد نمی‌داند در نهایت باید به چه کسی پاسخ‌گو باشد.
بنابراین، در حوزه حکمرانی باید نقش رسانه و انتظاراتی را که از آن داریم، بازتعریف کنیم. قرار بوده است رسانه حد فاصل میان مردم و حکمرانی باشد؛ نقش جامعه مدنی را ایفا کند، صدای مردم را منعکس سازد، نماینده مطالبات آنها باشد، چشم بینای جامعه باشد و در شکل‌گیری افکار عمومی نیز نقش داشته باشد. اما امروز در بسیاری از موارد، رسانه به ویترین یک دستگاه، وزارتخانه یا نهاد تبدیل شده و عملاً نقش روابط عمومی آن مجموعه را ایفا می‌کند. در حالی که رسانه‌ای که به روابط عمومی یک دستگاه تبدیل شده، با رسانه‌ای که وظیفه اطلاع‌رسانی، پیگیری اخبار و مطالبه‌گری حرفه‌ای را بر عهده دارد، تفاوت اساسی دارد. کارکرد خبرنگار، شیوه سوژه‌یابی و نحوه پرداختن به موضوعات در این دو نوع رسانه کاملاً متفاوت است.
اگر رسانه‌های مطرح دنیا را بررسی کنید، می‌بینید که مسئولان لزوماً به اندازه‌ای که در فضای رسانه‌ای ما سخن می‌گویند، دائماً در حال اظهارنظر نیستند. همچنین، رسانه‌ها تمام ظرفیت خود را صرف بازتاب دادن سخنان مسئولان و برآورده کردن میل آنها به دیده‌شدن نمی‌کنند. در آن فضا، تحلیلگر رسانه‌ای می‌تواند به مخاطب کمک کند تا موضوع را تحلیل کند، ابعاد مختلف آن را ببیند و بفهمد درباره چه چیزی باید فکر کند.
مسئله اصلی ما تعدد نهادها نیست؛ حتی دانشگاه هم مسئله اصلی نیست. آموزش می‌تواند در بخش مربوط به مردم کمک‌کننده باشد و برای مسئولان نیز مفید واقع شود، اما مهم‌تر از همه این است که تعریف ما از رسانه و انتظاری که حاکمیت و نظام حکمرانی از آن دارند، متحول شود. وقتی این تحول اتفاق بیفتد، دیگر قرار نیست یک رسانه برای انتشار یک عکس یا پرداختن به یک موضوع، در برابر دستگاه‌ها و نهادهای مختلف دائماً پاسخ‌گو باشد. البته ممکن است برخی رسانه‌ها شیطنت‌هایی هم داشته باشند، اما باید بتوانیم این فضا را تغییر دهیم و به آزادی عمل حرفه‌ای، البته در چارچوب‌هایی روشن و مشخص، برسیم. در غیر این صورت، نمی‌توانیم مدیریت مؤثری بر فضای افکار عمومی داشته باشیم و بیش از اندازه به مراجع و نهادهای دیگر وابسته می‌مانیم.
بنابراین باید این مسئله را تعیین تکلیف کنیم تا هر سازمان و نهادی بتواند وظیفه خودش را انجام دهد و رسانه نیز در چارچوب مسئولیت حرفه‌ای خود، استقلال و قدرت عمل داشته باشد.
ایکنا ـ مهم‌ترین خلأ‌ها و هزینه‌های غفلت از سواد رسانه‌ای و مسائل شناختی در جامعه را چه می‌دانید؟
خدادی: موضوع سواد رسانه‌ای و شناخت مسائل شناختی در جامعه، موضوعی اساسی است. هرقدر به آن بپردازیم، باز هم کم است؛ زیرا غفلت از این موضوع می‌تواند هزینه‌های سنگین و گاه جبران‌ناپذیری برای جامعه به همراه داشته باشد. متأسفانه ما نیز به دلیل بی‌توجهی به این مسئله، هزینه‌های زیادی پرداخته‌ایم.
مسئله دوم، نیاز به دانستن و یادگیری است. متأسفانه در ایران، آموزش و کسب دانش به موضوعی فرعی تبدیل شده است. کمتر کسی احساس می‌کند که چیزی را نمی‌داند و برای یادگیری به آموزش نیاز دارد. در حالی که باید فرهنگ یادگیری را در جامعه تقویت کنیم.
تا زمانی که جریان رسانه‌ای دولتی به شکل فعلی گسترده باشد، وضعیت رسانه تغییر اساسی نخواهد کرد. رسانه باید به ماهیت اصلی خود بازگردد و سهم رسانه‌های دولتی به حداقل برسد تا فضای حرفه‌ای رسانه بتواند در کشور جایگاه واقعی خود را پیدا کند. نکته مهم‌تر این است که باید رسانه را تا حد امکان از رویکرد‌های صرفاً سیاسی و امنیتی خارج کنیم و اجازه دهیم به ذات و کارکرد اصلی خود بازگردد. امروز گویی همه رسانه‌های ما سیاسی شده‌اند و تقریباً هر موضوعی از دریچه سیاست بررسی می‌شود.
رسانه‌های ما، به‌ویژه رسانه ملی، گویی به‌جز سیاست موضوع دیگری وجود ندارد. حتی برنامه‌های خانواده نیز گاهی با رویکردی ایدئولوژیک و سیاسی ارائه می‌شوند؛ انگار جامعه هیچ مسئله دیگری ندارد که درباره آن صحبت کند. در حالی که اکثریت قریب به اتفاق مردم می‌خواهند در کنار حفظ هویت و شخصیت خود، زندگی کنند و به مسائل واقعی زندگی‌شان بپردازند. اتفاقاً اگر رسانه بتواند با پرداختن به همین مسائل روزمره و نیاز‌های واقعی مردم تأثیر بگذارد، احتمالاً اثربخشی بیشتری خواهد داشت تا اینکه به هر موضوعی، به‌صورت غیرعادی، چاشنی سیاسی، مذهبی یا مناسکی اضافه کند.
ایکنا ـ با توجه به شعار امسال یونسکو مبنی بر اینکه همه ما در تقویت سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی نقش داریم، مسئولیت نهادهای حکمرانی، رسانه‌ها و نظام آموزشی را چگونه می‌بینید و برای اینکه سواد رسانه‌ای از یک موضوع مناسبتی و تزئینی به یک فرایند مستمر از سنین پیش‌دبستانی تا مواجهه با سواد‌های نوین مانند سواد الگوریتمی و هوش مصنوعی تبدیل شود، چه راهکار‌هایی پیشنهاد می‌کنید؟
نصیری: هر سال، یونسکو شعاری را برای هفته جهانی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی انتخاب می‌کند. شعار امسال نیز بر این موضوع تأکید دارد که همه ما در این زمینه نقش داریم و مسئولیت تقویت سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی جامعه، تنها بر عهده یک نهاد یا گروه خاص نیست.
سواد رسانه‌ای باید به‌صورت مستمر و پیوسته مورد توجه قرار بگیرد. متأسفانه، گاهی سواد رسانه‌ای را موضوعی تزئینی و مناسبتی می‌دانیم. زمانی که شرایط بحرانی می‌شود و کار به نقطه حساسی می‌رسد، تصور می‌کنیم سواد رسانه‌ای قرار است مانند یک ناجی از راه برسد و ناگهان مردم را در برابر عملیات رسانه‌ای، القائات، دست‌کاری‌های شناختی و تأثیرات روانی مصون کند. باید این نگاه را کنار بگذاریم.
در کشور‌هایی که به‌صورت جدی و متمرکز روی سواد رسانه‌ای کار می‌کنند، این آموزش یک فرایند مستمر است که از سنین پایین آغاز می‌شود و با تقویت مهارت‌های تفکر ادامه پیدا می‌کند. برای مثال، حتی یک کودک پیش‌دبستانی نیز می‌تواند یاد بگیرد که هر چیزی که می‌بیند، نتیجه نوعی انتخاب و طراحی است و باید بتواند این انتخاب‌ها را تشخیص دهد. از طرح روی جلد کتاب داستانی که شب برایش می‌خوانند گرفته تا رنگ‌هایی که در تصاویر به کار می‌روند، همه می‌توانند فرصتی برای تقویت مهارت‌های فکری باشند.
رهبر شهید نیز در یکی از سخنرانی‌های خود در حرم رضوی بر تقویت مهارت‌های فلسفی در جامعه تأکید کرده بودند. اما منظور از مهارت‌های فلسفی چیست؟ یعنی فرد بتواند درباره آنچه می‌بیند، سؤال کند و از کنار موضوعات بدون تأمل عبور نکند. این همان چیزی است که در تفکر انتقادی نیز بر آن تأکید می‌شود؛ به‌ویژه در دانشگاه‌ها و نهادهای آموزشی.
کودکان و نوجوانان امروز، که از آنها با عنوان نسل زد، نسل آلفا و نام‌های مشابه یاد می‌کنیم، به این مهارت‌ها نیاز دارند. نباید این نسل‌ها را به‌عنوان مسئله‌ای حل‌نشدنی یا مشکلی دائمی در نظر بگیریم. باید چارچوب ذهنی خود را تغییر دهیم و به‌جای نگرانی صرف درباره ویژگی‌های آنها، آموزش‌های لازم را به‌صورت مستمر در اختیارشان قرار دهیم. ثمره چنین رویکردی، شکل‌گیری جامعه‌ای آگاه‌تر، توانمندتر و دقیق‌تر خواهد بود؛ جامعه‌ای که در مواجهه با رسانه، تبلیغات، عملیات روانی و انواع تلاش‌ها برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی، قدرت تشخیص و تحلیل بیشتری دارد.
انتهای پیام