جای «قصه‌­های خیالی» در کتاب­‌ درسی قرآن نیست

به قلم رضا نباتی، کارشناس تعلیم و تربیت

بررسی محتوای کتاب درسی قرآن پایه اول ابتدایی نکاتی را در راستای سند تحول بنیادین با هدف ارتقای کیفیت آموزش‌های قرآنی را نشان می‌دهد. اگرچه در کتاب فعلی آموزش دو سوره‌ حمد و توحید و پنج پیام قرآنی گنجانده شده است، اما تحلیل ساختار حاکم بر کتاب نشان‌دهنده یک تغییر پارادایم نگران‌کننده است که ضرورت بازنگری فوری را ایجاب می‌کند:

۱- جابه‌جایی مرکز ثقل آموزشی: در كتاب نونگاشت مشاهده می‌شود که سهم قابل توجهی از محتوای کتاب به جای «تلاوت و انس مستقیم با قرآن» به «قصه‌های خیالی» اختصاص یافته است. این امر باعث شده مرز میان «آموزش قرآن» و «تعلیمات دینی» (هدیه‌های آسمان) مخدوش شود. اولویت‌بندی فعلی «جایگاه قدسی قرآن» را در ذهن کودک نوپا به سطح یک «کتاب داستان اخلاقی» تنزل داده است، چرا كه قرآن کریم «کتاب وحی» است و نباید به بستری برای آموزش «اخلاق سکولار» تبدیل شود.

۲- جایگزینی «خیال» به جای «حقیقت»: در حالی که قرآن کریم سرشار از قصص واقعی، معجزات و سنت‌های الهی است که با فطرت آدمی سازگاری بالایی دارند، جایگزینی آنها با داستان‌های خیالی که مبتنی بر جاندارپنداری است، نه تنها کمکی به آموزش دین نمی‌کند که قدرت باورپذیری کودک نسبت به «غیب» و «معجزه» بودن قرآن را تضعیف می‌نماید. ذهن کودک در این سن قادر به تفکیک داستان ساخته ذهن نویسنده از حقیقت وحیانی نیست؛ لذا استفاده بی‌رویه از قصه تخیلی ذهن کودک را برای پذیرش الگوهای غیردینی آماده‌تر می‌کند.

۳- حذف «مرجعیت قرآن»: ساختار فعلی کتاب صرفاً بر تعامل افقی آموزش آداب متمرکز است و از انتقال ارتباط عمودی بنده با خدا و معرفی انبیاء و اولیای الهی به عنوان الگو و راهبر و مربی تهی شده است. كاهش شدید محتوای حاوی بخش‌های احتجاج به قرآن و قصص انبیاء، این كتاب را به یک کتاب آموزش اخلاق عمومی و آداب و احكام صرف تبدیل کرده است.

استحاله رویکرد تربیتی در یادگیری

با توجه به آنچه در مقدمه گفته شد بیان نكات زیر درباره «خشت اول» تألیف كتاب­‌های درسی جدید قرآن حوزه آموزش عمومی قرآن در بعد جایگزینی «رویكرد قصه محوری» به جای «رویكرد جامعیت سواد قرآنی» (اسناد تحولی) ضروری به نظر می‌رسد:

در نظام تعلیم و تربیت دینی، پایه اول ابتدایی حکم خشت اول را دارد. در این سنین، ذهن کودک مانند آینه‌ای شفاف هر تصویری را که به او ارائه دهیم، در عمق وجودش حک می‌کند. انتظار می‌رود کتابی که نام مقدس «قرآن» را بر پیشانی دارد، دریچه‌ای باشد برای اتصال کودک به منبع لایزال وحی، قصص انبیاء و سیره ائمه معصومین علیهم‌السلام؛ اما بررسی محتوای کتاب «آموزش قرآن» پایه اول، نشان می‌دهد که ما با یک تغییر پارادایم نگران‌کننده روبه‌رو هستیم: جابه‌جایی «حقیقت‌های قدسی» با «داستان‌های خیالی».

۱-  کتاب وحی یا داستان خیالی: در کتاب جدید قصه‌های تخیلی (داستان‌های حیوانات یا محیط‌های خیالی) بخش زیادی از محتوا را به خود اختصاص داده‌ است. اگرچه در بخش‌هایی از کتاب آیاتی گنجانده شده، اما ساختار کلی به جای قرآن‌محوری، به سمت «قصه محوری» متمایل است. کودک در این سن نمی‌تواند میان «داستان ساخته ذهن نویسنده» و «داستان وحیانی» تفکیک قائل شود. لذا عملاً قداست حقیقت متن وحی را به سطح خیال و اوهام پایین آورده‌ است.

۲-  فقدان «الگوهای متعالی»: یکی از آسیب‌های جدی این کتاب «غیبت الگوهای الهی» است. چرا برای آموزش دین به کودکان باید به شخصیت‌های خیالی پناه ببریم در حالی که گنجینه‌ قصص قرآنی و زندگی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و ائمه اطهار علیهم السلام سرشار از ماجراهای جذاب، عبرت‌انگیز و واقعیست؟! جایگزینی داستان انبیاء و ائمه با داستان خیالی به معنای محروم کردن کودک از «اُسوه» است. معاوضه فرصت طلایی پیوند عاطفی کودک با اولیای الهی با قصه‌هایی که هیچ پشتوانه وحیانی ندارند چه توجیهی دارد؟! این یک «استحاله‌ محتوایی» است که محصول آن نسلی خواهد بود که با اخلاق عمومی آشناست؛ اما با «هویت دینی» بیگانه است.

3- آسیب به «باور به غیب»: قرآن کریم کتاب «غیب» است. قصص قرآن كتاب قبل (داستان حضرت موسی، حضرت ابراهیم و …) به کودک می‌آموخت که قدرت لایزال الهی، فراتر از قوانین مادی جهان است. اما قصه‌های خیالی كتاب جدید بر «تربیت اخلاقی مبتنی بر تجربه انسانی» متمرکز شده است. وقتی کودک در کتاب قرآنش درگیر ماجراهای خیالی حیوانات می‌شود، «حس قدسی» و «باور به امور دینی» در او کمرنگ می‌شود.

۴-  تنزل جایگاه قرآن: جایگزینی داستان­‌های خیالی به جای داستان­‌های واقعی «از قرآن» یا «درباره قرآن» به تدریج القاکننده این مطلب است که داستان‌های قرآن نیز غیرواقعی و خیالی است. دامن زدن به این استنباط غلط در نظام آموزشی نه تنها ضرورت ندارد؛ بلکه یک رویكرد نامتعارف است که با هیچ کجای اسناد تحولی سازگار نیست. لذا ضمن اینكه باید مراقب بود تا ساعت درسی قرآن به یک كلاس صرفاً قصه‌گویی تبدیل نشود؛ باید توجه داشت قرار است در این درس «هویت قرآنی» کودک شکل‌ بگیرد؛ از این رو به جای تلاش برای جذاب‌سازی قرآن با قصه‌های خیالی از ظرفیت بی‌نظیر قصص قرآنی و روایات تربیتی اهل‌بیت علیهم السلام در راستای مأموریت درس قرآن استفاده شود. زیرا آموزش قرآن، نیازی به «بسته‌بندی قصه­‌های خیالی» ندارد؛ عظمت کلام خدا و قصه‌های واقعی بندگان برگزیده‌اش به اندازه‌ کافی می‌تواند برای کودک هفت‌ساله جذاب و آموزنده باشد، مشروط بر آنکه با زبانی هنرمندانه بازگو شود.

خشت اول چون نهد معمار كج

این هشدار نسبت به «انحراف ساختاری» در آموزش قرآن دوره ابتدایی جدی است؛ زیرا امروز در حالی که نظام تعلیم و تربیت اسلامی براساس سند تحول بنیادین موظف به ترویج فرهنگ قرآنی است، آنچه در کتاب‌ آموزش قرآن پایه اول مشاهده می‌شود نه یک بسته‌بندی جذاب که یک استحاله محتوایی است. جایگزینی قصص انبیاء و اولیای الهی با داستان‌های غیرواقعی در درسی که مزین به نام قرآن است، یک خطای راهبردی است. وقتی کودک هفت‌ساله در کلاس قرآن، به جای شنیدن سوره‌ها و داستان‌ها و پیام­‌های قرآنی، درگیر ماجراهای حیوانات خیالی می‌شود، این تصور که قرآن، مطالبی جدا از زندگی واقعی است، این پندار، خشت اول كج فهمی از دین مقدس اسلام است.

كلاس قرآن جایی نیست که در آن دین به اخلاق عمومی تنزل ‌یابد و «امر قدسی» قربانی جذابیت‌های زودگذر خیالی ‌شود؛ لذا انتظار می‌رود كتاب درسی قرآن به جای فانتزی‌سازی محتوای آموزشی، به ظرفیت عظیم آیات و قصه‌های واقعی قرآن که خود از جذاب‌ترین و تربیتی‌ترین داستان‌های تاریخ بشر هستند بازگردند. اصلاح این روند نه یک پیشنهاد سلیقه‌ای که یک ضرورت انقلابی برای حفظ هویت قرآنی و ایمانی نسل آینده است.

بحران ساختاری در نظام برنامه‌ریزی درسی

در پاسخ به این پرسش که آیا این رویکرد به حذف تدریجی درس قرآن منجر می‌شود؟ باید گفت متاسفانه «بله» (این خطر كاملاً جدی است) زیرا در طراحی، تدوین و تألیف این كتاب، با پدیده‌ای به نام «اثر جابه‌جایی» روبرو هستیم كه درصورت عدم چاره‌اندیشی به هنگام، باید منتظر وقوع «استحاله» درس قرآن از چند منظر زیر باشیم:

۱- اثر جابه‌جایی: وقتی21 قصه­‌های خیالی جای «متن آیات» را می‌گیرد عملاً فضای کتاب را برای كسب «سواد قرآنی» تنگ می‌كند، مشکل دقیقاً از همین جا شروع می‌شود؛ زیرا ظرفیت ذهنی دانش‌آموزان پایه اول بسیار محدود است و اگر زمان طلایی آموزش صرف داستان­‌های خیالی و تحلیل اخلاقی آن شود (به فرض اینكه آیه و سوره‌ه­ای هم در درس گنجانده شده باشد) زمان ارتباط مستقیم كودك با قرآن عملاً قربانی می‌شود. حال آنكه در كل كتاب تنها دو سوره و پنج پیام قرآنی (از 13 سوره و 21 پیام قرآنی و حدیثی كتاب قبل) آمده است! در نتیجه برداشت دانش‌آموز، والدین و حتی معلم از درس قرآن، به یادگیری داستان­‌های خیالی خلاصه می‌شود!

۲ - اختلال در نقش دروس: نظام آموزشی اهداف متفاوتی برای هر یك از دروس قائل است؛ در برنامه درسی ملی قلمرو دو حوزه درسی قرآن و هدیه­‌ها كاملاً مشخص شده است؛ به طوری كه درس هدیه‌های آسمان متمرکز بر آموزش اعتقادات، اخلاق و آداب و احكام اسلامی است؛ و درس قرآن متمرکز بر كسب سواد قرآنی به منظور انس با خواندن و فهم و تدبر در قرآن است.

وقتی مفاهیم اعتقادی و اخلاق از هدیه‌های آسمان به کتاب درسی آموزش قرآن سراریز و جایگزین عناصر سواد قرآنی می‌شود نه تنها مرز این دو درس از بین می‌برد؛ بلكه آن را استحاله می‌كند. زیرا وقتی مرزها از بین می‌رود، درسی که از منظر كمی در اقلیت قرار دارد قربانی درسی می‌شود كه دارای عناصر و ابعاد و اجزاء بیشتری است. (نظیر آنچه در درس دین و زندگی رخ داد و منجر به كاهش 50 درصدی ساعت درسی و حذف عملی بخش قرآن شد!)

۳- ترویج سکولاریسم آموزشی: «دین بدون غیب» یک دین افقی است و دین افقی همان سكولاریسم است. تفكری كه صرفاً به رفتارهای اجتماعی و اخلاقی توجه دارد تا ارتباط عمودی بنده با خدا، وحی، معجزه. وقتی ۲۱ داستان خیالی وارد کتاب­ درسی كودك شده و جایگزین آیات قرآن می‌شود، کودک یاد می‌گیرد که «دین یعنی داستان‌های اخلاقی درباره مهربانی و کمک کردن». در حالی که قرآن یعنی «دین همراه با باور به خدا، غیب، سنت‌های الهی و معجزه»... . این جایگزینی، قلب اعتقادی کودک را نشانه رفته است.

4- شاهدی برای برنامه درسی پنهان: در ادبیات علوم تربیتی (برنامه­‌ریزی درسی) با مقوله «برنامه درسی پنهان» مواجه هستیم. وضعیت درس قرآن اول ابتدایی یك مصداق و شاهد مجسم و كامل برای برنامه درسی پنهان است. یعنی در حالی که ظاهر کتاب «آموزش قرآن» است؛ اما آنچه در لایه‌های زیرین دیده می‌شود محتوایی غیر از قرآن یعنی هدیه‌های آسمان است!

در نظام‌ سنتی آموزش قرآن، متن وحی (آیات)، اصل بوده و قصه‌ها فرع بر آن و برای فهم آیه و انس است. در حالی كه در این کتاب، «قصه» (با ویژگی‌های خیالی) به «متن اصلی» تبدیل شده و آیات، اغلب حذف شده‌اند و موارد باقی مانده نیز در حاشیه قرار دارند. در این رویكرد بخش اصلی درس قصه است و سوره­‌ها و پیام­‌ها، پیوست‌های کوتاه و جانبی هستند!

6- خطر هم‌طراز‌سازی: وقتی قصه‌های خیالی در کنار آیات وحیانی قرار می‌گیرند در حالی كه مرز این دو موضوع به درستی تبیین نشده است، این خطر وجود دارد که کودک داستان تخیلی ساخته‌ ذهن نویسنده را با داستان واقعی قرآنی هم‌سنگ ببیند. این یعنی قرآن كریم در سطح تجارب‌ انسانی تقلیل داده شده است!

7- مسئله‌ هویت‌زدایی: در کتاب‌ نونگاشت تلاش شده قرآن با زبان زندگی روزمره آشتی داده شود (که نیت ظاهری آن مثبت است). اما نقد اساسی این است که قرار نیست قرآن با سلیقه‌ امروز ما سازگار شود؛ بلکه این زندگی ماست که باید با معیار قرآن میزان شود. وقتی این ساختار شکسته می‌شود درس قرآن از جایگاه «اعتقادی» به «موضوعات اخلاقی» (هدیه‌های آسمان) تقلیل داده می‌شود؛ و این اتفاق با رویكرد و اهداف برنامه درسی قرآن مغایرت دارد. لذا آنچه در كتاب جدید رخ داده است:

اولاً- به تغییر اولویت محتوایی منجر شده است؛ یعنی حجم محتوای روایی-تخیلی بر حجم تلاوت و انس مستقیم با آیات غلبه کرده است؛

ثانیاً- با این تصمیم مرزهای قدسی مخدوش شده است؛ زیرا جایگیری داستان‌های غیرقرآنی در کنار آیات، باعث تضعیف «باور وحیانی» در ذهن کودک می‌شود.

لذا با بررسی ساختار كتاب آنچه نگران‌كننده است تنها «حذف تدریجی درس قرآن» و «تبدیل آن به بستری برای مباحث معارفی» نیست؛ هر چند این مطلب، حرف اصلی این مقاله است؛ بلكه این افول معنادار حكایت از نادیده گرفتن دیدگاه طراحی برنامه درسی دارد.

كتاب قرآن یا هدیه آسمان؟!

برای تشخیص اینكه این كتاب درسی قرآن است یا كتاب هدیه­‌های آسمان؛ كافی است كتاب قرآن نونگاشت اول دبستان با كتاب­‌های هدیه­‌های دوم تا ششم ابتدایی مقایسه شود. از آنجا كه بیم آن می‌رود این روند منجر به حذف استقلال درس قرآن شود باید این نقد را به صورت «مستندسازی تضاد اهداف» مطرح كرد:

۱- جدول تطبیقی: اگر فهرستی از داستان­‌های خیالی كتاب تهیه و جلوی هر کدام نوشته شود «چه هدفی از هدیه‌های آسمان را دنبال می‌کند؟» و «چه مقدار با هدف اصلی آموزش قرآن مرتبط است؟» به خوبی می‌توان این موضوع را بررسی كرد.

۲- استناد به سند تحول: در سند تحول بنیادین بر «جامعیت آموزش» از طریق تحقق «سواد قرآنی» به منظور «انس با قرآن» تأکید شده است. بررسی این روند به خوبی نشان خواهد داد که آیا این روند به شكل صحیح طراحی و تدوین شده است؟

۳- نقد تخصصی: این نقد نه به عنوان «مخالفت با قصه»؛ بلکه به عنوان «مخالفت با جانشینی ناهمگون» مطرح شود. زیرا رویكرد قصه­ محوری به حذف كامل موضوع آموزش روخوانی قرآن و كاهش 80 درصدی حفظ سوره‌ها و پیام­‌های قرآنی انجامیده است.

پیشنهاد اصلاحی

با واکاوی بخش قصه­‌پردازی­‌های كتاب نونگاشت قرآن اول ابتدایی براساس اسناد تحولی پیشنهادهای زیر ارائه می‌شود و انتظار می‌رود هم در عرصه طراحی راهنما و تدوین برنامه­ درسی و هم تألیف كتاب و اجرای آن (كه متاسفانه همه در یكجا متمركز شده است) به این موارد توجه شده و نسبت به اصلاح آن اقدام لازم صورت پذیرد:

الف- بازگشت به اسناد تحولی: هر چند در این مقاله به نقد بخش قصه­‌های كتاب درسی پرداخته شده است؛ اما تذكر این نكته مهم است كه محتوای حاضر به شدت با فرمایش صریح رهبر شهید در ۲۷ دی ۱۳۷۹ خطاب به سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی مغایرت دارد ایشان خطاب به برنامه­‌ریزان­ درسی فرمودند: «باید تعلیم قرآن را در سه مقطع پیگیری کنیم، مقطع روخوانی، مقطع روان­خوانی و مقطع مفاهیم قرآن؛ در مقطع روخوانی قرآن برای اینکه کودک قرآن را یاد بگیرد هیچ ضرورتی وجود ندارد که شما داستان­‌های قرآنی را بیان کنید. این داستان­‌ها را بگذاریم برای کتاب­‌های تاریخ و دینی تا دانش‌آموز در فراگیری قرآن متمرکز شود.»

علاوه بر رهنمود صریح رهبر شهید تمامی اسناد تحولی بر جدایی دو حوزه تربیت و یادگیری قرآن و عربی از حوزه حكمت و معارف اسلامی صراحت دارد. لذا به جای اصرار بر تلفیق حداكثری در این دو حوزه، بهتر است جانب احتیاط بیشتر رعایت شود تا جامعه دچار چالش فرهنگی نشود؛ و نیز از آنجا که دوره اول ابتدایی به ویژه پایه اول، حساس‌ترین دوره برای شکل‌گیری «هویت ایمانی و قرآنی» کودک است؛ اصلاح این رویه یک ضرورت راهبردی است.

ب- بازنگری در قصه‌ها: جایگزینی قصه‌های خیالی با روایت‌های جذاب و کودکانه از قصص قرآن و سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام که هم جذابیت داشته و هم برنامه درسی را تقویت کنند؛ یك ضرورت است. البته این مهم باید براساس دو مبنای برنامه درسی قرآن و منویات رهبر شهید صورت پذیرد:

1- تفکیک ساختاری: تمرکز اصلی کتاب درسی قرآن باید تلاوت، شنیدن و انس با متن باشد و محتوای اخلاقی (هدیه‌ها) به جای تداخل، در قالب پیام آیات در كتاب هدیه­‌های آسمان ارائه شود.

2- تأکید بر عنصر «غیب»: تقویت باورهای دانش‌آموزان با استفاده از آشنایی با سوره‌ها و پیام­‌های قرآنی و حدیثی و داستان­‌های قرآنی «از قرآن» و «درباره قرآن» (و نه معارف قرآن) به منظور باز گرداندن روح معنویت حقیقی به كتاب درسی قرآن و آموزش آن صورت پذیرد.