بازخوانی الگوی زن مسلمان در رمان «شبیه مریم»

«ایام فاطمیه»، در حافظه دینی و فرهنگی جامعه ایرانی، تنها موسم سوگواری برای شهادت صدیقه طاهره، راضیه مرضیه، زهرای اطهر، «حضرت فاطمه(س)» نیست؛ فرصتی برای بازخوانی سیره بانویی است که زندگی کوتاه، اما پربار او، تصویری ژرف از پیوند «ایمان»، «معرفت»، «کرامت انسانی»، «مسئولیت اجتماعی» و «وفاداری» به حقیقت ترسیم می‌کند. در چنین روزهایی، پرسش از «جایگاه زن در فرهنگ اسلامی»، نسبت میان «معنویت» و «زندگی» روزمره و امکان تحقق «الگوی فاطمی» و ترسیم «فرهنگ فاطمی» و «مکتب فاطمی» در جهان معاصر، اهمیتی دوچندان می‌یابد؛ پرسش‌هایی که پاسخ به آنها، افزون بر پژوهش‌های تاریخی و دینی، به زبان هنر و ادبیات نیز نیازمند است.

«ادبیات دینی»، هنگامی که از بازگویی صرف فضائل فراتر می‌رود و به جهان درونی شخصیت‌ها، انتخاب‌های اخلاقی و تجربه زیسته آنها نزدیک می‌شود، می‌تواند مفاهیم بلند اعتقادی را از قلمرو گزاره‌های انتزاعی به عرصه احساس، تخیل و تجربه انسانی وارد کند.

«داستان»، مخاطب را تنها با آنچه باید بداند مواجه نمی‌کند؛ او را به موقعیتی می‌برد که در آن، «ایمان»، «صبر»، «وفاداری» و «مسئولیت» در قالب «کُنش و انتخاب» معنا می‌یابند. از همین منظر، روایت زندگی بانوان حاضر در تاریخ صدر اسلام، امکان دیگری برای شناخت میراث اهل‌بیت(ع) فراهم می‌آورد؛ بانوانی که هر چند در حاشیه روایت‌های مشهور قرار گرفته‌اند، زندگی‌شان می‌تواند حامل لایه‌هایی از تاریخ فرهنگی و معنوی مسلمانان باشد.

بیشتر بخوانید:

خمیده زیر بار تاریخ، استوار بر حقیقت

ایکنا به مناسبت «دهه فاطمیه» و در امتداد توجه به «ادبیات فاطمی» به سراغ کتاب‌هایی می‌رود که از مسیر روایت و بازخوانی سیره زنان نزدیک به خاندان پیامبر(ص)، امکان تأمل دوباره در الگوی زن مسلمان را فراهم می‌کنند.

حال در دومین گزارش از سلسله گزارش‌های «ادبیات فاطمی»؛ در شرایطی به سراغ رمان «شبیه مریم» نوشته «اکرم صادقی» رفته است که این اثر با تمرکز بر زندگی «بانو فضه»، خادمه و همراه «حضرت فاطمه زهرا(س)»، انتخابی درخور تأمل به شمار می‌رود. زیرا خواننده را از تصویر آشنای بانوی بزرگ اسلام به سوی یکی از بانوان کمتر روایت‌شده پیرامون ایشان هدایت می‌کند.

«بانو فضه» در روایت کتاب «شبیه مریم»، تنها شخصیتی فرعی در حاشیه زندگی «حضرت فاطمه(س)» نیست؛ او می‌تواند واسطه‌ای برای نزدیک‌شدن به فضای خانه وحی و شناخت جلوه‌هایی از منش و سیره فاطمی باشد. با این ‌حال، معرفی چنین اثری مستلزم توجه هم‌زمان به ظرفیت‌های ادبی و حدود بازآفرینی تاریخی آن است؛ چراکه در «ادبیات دینی»، جذابیت داستانی زمانی به اعتبار اثر می‌افزاید که با حساسیت نسبت به حقیقت تاریخی و تمایز میان مستندات و تخیل نویسنده همراه باشد.

«بانو فضه»؛ از حاشیه تاریخ تا مرکز روایت

کتاب «شبیه مریم» به پژوهش، کوشش و نگارش «اکرم صادقی»، با تصویرگری «محمد صادق»، از سوی «انتشارات کتاب جمکران» منتشر شده است. این اثر در قالب رمانی تاریخی ـ مذهبی، زندگی «بانو فضه» را از دوران پیش از حضور در مدینه تا پیوند او با خانه «حضرت فاطمه زهرا(س)» دنبال می‌کند.

کتاب «شبیه مریم» نخستین بار در سال 1399 در 250 صفحه در دسترس مخاطبان قرار گرفته است. موضوع کتاب، به‌خودی‌خود از ظرفیت روایی قابل توجهی برخوردار است. در روایت‌های عمومی تاریخ اسلام، نام «بانو فضه» بیش از هر چیز با خدمت به «حضرت فاطمه(س)»، برخورداری از «ایمان» و «معرفت» و «شهرت» او به سخن‌ گفتن با «آیات قرآن» شناخته می‌شود. اما زندگی او، پیش از رسیدن به مدینه و پس از ورود به خانه پیامبر(ص)، زمینه‌ای برای داستانی گسترده‌تر فراهم می‌کند؛ داستانی که می‌تواند تجربه‌های انسانی زنی را بازتاب دهد که مسیر زندگی‌اش با دگرگونی، رنج، شناخت و پیوند با یک خانواده سرنوشت‌ساز گره خورده است.

کتاب «شبیه مریم»؛ خط روایی خود را از روزگار زندگی «بانو فضه» در «نوبه» -منطقه‌ای در آفریقا- آغاز می‌کند و سپس مسیر او را تا حضور در «مدینه» دنبال می‌کند. در این اثر داستانی به نام‌های پیشین شخصیت «بانو فضه»، از جمله «مریم» و «مِی‌مانه»، نیز اشاره شده است؛ جزئیاتی که در ساختار داستان، امکان ترسیم هویت و تحول شخصیت اصلی را فراهم می‌آورد.

اهمیت انتخاب «بانو فضه» به عنوان شخصیت قهرمان از سوی «اکرم صادقی» نویسنده کتاب «شبیه مریم» به‌عنوان قهرمان داستان، در آن است که او در نقطه تلاقی دو جهان قرار دارد؛ از یک‌سو، زندگی شخصی زنی که با تجربه‌های دشوار و تغییرات بنیادین روبه‌رو می‌شود و از سوی دیگر، حضور در خانه‌ای که در حافظه مسلمانان با سیره «حضرت فاطمه(س)»، پیامبر اسلام(ص) و دیگر شخصیت‌های خاندان وحی شناخته می‌شود. این موقعیت به نویسنده اجازه می‌دهد تاریخ را نه تنها از منظر رخدادهای بزرگ، بلکه از چشم شخصیتی دنبال کند که در مجاورت آن رخدادها زندگی می‌کند.

در چنین روایتی، «بانو فضه» می‌تواند به چشم و گوش مخاطب بدل شود؛ مخاطبی که از خلال تجربه‌های او با مناسبات اجتماعی، اخلاق فردی، رفتار خانوادگی و فضای معنوی جامعه نخستین مسلمانان آشنا می‌شود. با این ‌همه، این ظرفیت زمانی به‌طور کامل محقق می‌شود که شخصیت «بانو فضه» از سطح شاهدی برای وقایع تاریخی فراتر رود و جهان درونی، خواسته‌ها، بیم‌ها، تصمیم‌ها و دگرگونی‌های او نیز به‌روشنی شکل گیرد.

«ادبیات فاطمی»؛ روایت نور در آینه زندگی

«ادبیات فاطمی» را نمی‌توان تنها به آثاری محدود کرد که درباره شهادت «حضرت فاطمه(س)»، فضائل آن حضرت یا رخدادهای مربوط به زندگی ایشان نوشته شده‌اند. این حوزه، در معنایی گسترده‌تر، هر اثر ادبی را نیز دربرمی‌گیرد که بتواند با تکیه بر سیره و جهان معنایی «حضرت زهرا(س)»، تصویری زنده از ارزش‌های «فرهنگ فاطمی» عرضه کند؛ ارزش‌هایی که در معرفت دینی، کرامت انسانی، عدالت‌خواهی، مسئولیت‌پذیری، عبادت، مهرورزی و ایستادگی بر سر حقیقت جلوه می‌یابند.

از این منظر، روایت زندگی «بانو فضه» می‌تواند بخشی از گستره «ادبیات فاطمی» باشد؛ زیرا شناخت یک الگوی بزرگ، تنها با بازگویی مستقیم زندگی او حاصل نمی‌شود. گاهی باید مناسبات و تأثیرهایی را نیز دید که پیرامون آن شخصیت شکل گرفته‌اند. اگر «حضرت فاطمه(س)» در مرکز این منظومه قرار دارد، زنانی که در خانه ایشان حضور داشته‌اند، می‌توانند در مقام شخصیت‌های مکمل، بخشی از شیوه زیست و «اخلاق فاطمی» را برای مخاطب ملموس کنند.

با این ‌حال، نباید این نسبت را به معنای همسانی جایگاه شخصیت‌ها دانست. جایگاه «بانو فضه»، با همه منزلت و احترامش در سنت دینی، «حضرت فاطمه(س)» نیست؛ ارزش روایی زندگی او نیز در آن نیست که جایگزینی برای «بانوی دو عالم»، «بانوی آب و آیینه» باشد. اهمیتش از آن جهت است که می‌توان در روایت زندگی «بانو فضه»، جلوه‌هایی از ارتباط انسانی، خدمت آگاهانه، وفاداری و بهره‌گیری از فضای معرفتی خانه اهل‌بیت(ع) را بازشناخت.

توجه و از آن مهمتر بازنمایی این تمایز برای «ادبیات دینی» اهمیت اساسی دارد. اگر شخصیت‌های فرعی تنها به ستایش شخصیت محوری مشغول باشند و خود از هویت داستانی مستقلی برخوردار نشوند، داستان به مجموعه‌ای از توصیف‌ها و فضائل پراکنده تبدیل می‌شود. اما اگر نویسنده بتواند شخصیت مکمل را با انگیزه‌ها و تجربه‌های مستقل بسازد، ارتباط او با شخصیت محوری نیز معنا و عمق بیشتری پیدا می‌کند.

در کتاب «شبیه مریم»، انتخاب «بانو فضه» این امکان را فراهم می‌آورد که «حضرت فاطمه(س)» از زاویه‌ای متفاوت دیده شود؛ نه تنها از دریچه روایت‌های مستقیم درباره زندگی ایشان، بلکه از مسیر تجربه زنی که در فضای خانه آن حضرت قرار می‌گیرد.

برگزیده این زاویه دید، از ظرفیت‌های مهم «داستان تاریخی» است؛ هرچند میزان موفقیت آن به چگونگی پرداخت رابطه شخصیت‌ها و سهم واقعی هرکدام در پیشبرد روایت وابسته می‌ماند.

«زن نمونه»؛ فراتر از تصویری آرمانی و دست‌نیافتنی

یکی از پرسش‌های مهم در معرفی آثار ادبی درباره بانوان برجسته تاریخ اسلام، چگونگی پیوند میان شخصیت تاریخی و «الگوی زن مسلمان» است. الگو، اگر تنها و تنها در قالب مجموعه‌ای از صفات ستایش‌آمیز عرضه شود، ممکن است به تصویری دور از دسترس بدل شود؛ تصویری که مخاطب آن را محترم می‌شمارد، اما نمی‌تواند نسبت خود را با آن در زندگی واقعی پیدا کند. «ادبیات»، به‌واسطه توانایی خود در بازنمایی موقعیت‌های انسانی، می‌تواند این فاصله را کاهش دهد.

در سیره «حضرت فاطمه(س)»، معنویت از زندگی جدا نیست. ایمان و عبادت در کنار مسئولیت خانوادگی، معرفت در کنار حساسیت اجتماعی و مهرورزی در کنار پایبندی به حقیقت معنا پیدا می‌کنند. از همین روی، «الگوی فاطمی» را نمی‌توان به نقش اجتماعی خاص یا چند ویژگی اخلاقی محدود کرد. آنچه این الگو را برای مخاطب امروز معنادار می‌کند، پیوند میان «فضیلت درونی» و «رفتار بیرونی» است؛ اینکه باور دینی چگونه در انتخاب، رابطه، مسئولیت و مواجهه با دشواری‌ها جلوه می‌یابد.

روایت «بانو فضه» نیز از همین منظر قابلیت بررسی دارد. اگر داستان بتواند نشان دهد که شخصیت اصلی چگونه در مسیر زندگی خود به شناخت، ایمان و پختگی می‌رسد، خواننده با الگویی انسانی از تحول مواجه خواهد شد؛ الگویی که در آن، ارزش‌ها نه در قالب توصیه‌های مستقیم، بلکه در نتیجه تجربه و انتخاب آشکار می‌شوند. در این صورت، «زن نمونه» نه شخصیتی بی‌مسئله و بی‌تعارض، بلکه انسانی است که در مواجهه با موقعیت‌های دشوار، معنای اخلاقی و معنوی زندگی را درمی‌یابد.

البته نسبت‌ دادن چنین دستاوردی به کتاب «شبیه مریم»، نیازمند توجه به متن و چگونگی شخصیت‌پردازی آن است. معرفی موضوع و بیان ظرفیت‌های بالقوه داستان، به‌تنهایی برای اثبات تحقق کامل این ظرفیت‌ها کفایت نمی‌کند. نقد منصفانه باید میان آنچه موضوع کتاب امکان می‌دهد و آنچه روایت در عمل به انجام می‌رساند، تفاوت بگذارد.

قصه‌گویی دینی؛ راهی برای پیوند تاریخ و مخاطب

یکی از مهم‌ترین کارکردهای «ادبیات داستانی دینی»، تبدیل داده‌های تاریخی به تجربه‌ای قابل‌دریافت برای مخاطب است. تاریخ، با نام‌ها و تاریخ‌گذاری‌ها و گزارش رخدادها، چارچوب شناخت را فراهم می‌آورد؛ داستان، در صورت برخورداری از ساختار و شخصیت‌پردازی مناسب، می‌تواند مخاطب را به درون موقعیت ببرد و او را با دشواری‌ها و انتخاب‌های شخصیت همراه کند.

کتاب «شبیه مریم» نیز بر همین امکان تکیه دارد. داستان این اثر از تصویر «بانو فضه» در دوران کهنسالی آغاز می‌شود؛ زنی که پاسخ‌هایش به پرسش‌ها با «آیات قرآن» پیوند خورده است. سپس روایت به گذشته بازمی‌گردد و مسیر زندگی او را دنبال می‌کند. این شیوه آغاز، از حیث داستانی واجد ظرفیت است؛ زیرا ابتدا نشانه‌ای رازآمیز از شخصیت را پیش چشم مخاطب قرار می‌دهد و سپس او را به جست‌وجوی چرایی و چگونگی رسیدن به آن نقطه دعوت می‌کند.

این ساختار، در صورت اجرای دقیق، می‌تواند میان نتیجه و مسیر، میان شخصیت شناخته‌ شده و گذشته کمتر شناخته‌شده او، پیوند برقرار کند. مخاطب ابتدا با فضه‌ای روبه‌رو می‌شود که «قرآن» در گفتار او حضوری ویژه دارد؛ سپس در پی روایت، با زمینه‌هایی مواجه می‌شود که نویسنده برای توضیح شکل‌گیری این هویت برگزیده است. بدین‌ترتیب، داستان از زندگی‌نامه‌ای خطی فاصله می‌گیرد و از عنصر کنجکاوی برای پیشبرد روایت بهره می‌برد.

افزون بر این، قرار گرفتن بخش عمده داستان در فضای «مدینه» و خانه «حضرت فاطمه(س)»، فرصت بازنمایی مناسبات روزمره و تجربه زیسته در صدر اسلام را فراهم می‌آورد. در چنین فضایی، شخصیت‌های شناخته‌ شده تاریخ می‌توانند از فاصله روایت‌های رسمی دورتر شوند و در موقعیت‌های انسانی‌تر دیده شوند. البته این نزدیکی، مسئولیتی نیز برای نویسنده ایجاد می‌کند: بازسازی فضای تاریخی نباید به معنای افزودن جزئیات بی‌پشتوانه یا عرضه تخیل داستانی در جایگاه سند تاریخی باشد.

«ادبیات دینی» در این نقطه با دوگانه‌ای مهم روبه‌روست. از یک‌سو؛ اگر نویسنده تنها به نقل گزارش‌های موجود بسنده کند، ممکن است اثر به بازگویی اطلاعاتی تبدیل شود که پیش‌تر در منابع تاریخی آمده‌اند؛ از سوی دیگر؛ اگر برای ایجاد کِشِش داستانی، آزادانه به ساختن رویدادها و نسبت‌ها بپردازد، خطر آمیختن «واقعیت» و «تخیل» افزایش می‌یابد. راه میانه، بهره‌گیری از تخیل در چارچوبی روشن و مسئولانه است؛ تخیلی که خلأهای روایت را با احتیاط پر کند و در برابر شخصیت‌ها و باورهای دینی، حساسیت لازم را داشته باشد.

«بانو فضه» و «قرآن»؛ هویت معنوی در کانون روایت

یکی از شناخته‌شده‌ترین ویژگی‌هایی که در معرفی‌های دینی و ادبی به «بانو فضه» نسبت داده می‌شود، پیوند ویژه او با «قرآن کریم» است. روایت سخن‌گفتن «بانو فضه» با «آیات قرآن»، در «حافظه فرهنگی شیعیان» جایگاهی قابل توجه دارد و به شخصیت او هویتی متمایز می‌بخشد.

در کتاب «شبیه مریم» نیز این ویژگی برجسته شده است؛ به‌گونه‌ای که «بانو فضه» نه‌تنها خدمتگزاری وفادار، بلکه بانویی برخوردار از «معرفت قرآنی» معرفی می‌شود.

این ویژگی از منظر ادبی، ظرفیت مهمی برای شخصیت‌پردازی دارد. «قرآن» در اینجا می‌تواند فراتر از نشانه‌ای مذهبی، بخشی از جهان درونی شخصیت باشد؛ بنویی که زبان و حافظه‌اش با آیات الهی پیوند خورده است و تجربه‌های زندگی را از دریچه‌ای معنوی می‌نگرد. چنین شخصیتی، در صورت پرداخت داستانی سنجیده، می‌تواند رابطه میان معرفت و زیست روزمره را به تصویر بکشد.

با این‌ حال، تنها تکرار این ویژگی برجسته، به‌تنهایی شخصیت را کامل نمی‌کند. برای آنکه «بانو فضه» در ذهن مخاطب به انسانی باورپذیر تبدیل شود، لازم است ابعاد دیگری از وجود او نیز مجال ظهور بیابند؛ ابعادی درونی و بیرونی چون: شیوه مواجهه با رنج، نسبت او با دیگران، دگرگونی‌های فکری، انتخاب‌های اخلاقی و تجربه‌های عاطفی. در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که شخصیت اصلی به مجموعه‌ای از صفات ستایش‌آمیز فروکاسته شود و فاصله میان قداست دینی و واقعیت داستانی همچنان باقی بماند.

از سوی دیگر؛ در بررسی روایت‌های مربوط به «بانو فضه»، باید میان اصل شخصیتی تاریخی؛ گزارش‌های نقل‌شده درباره او و جزئیاتی که نویسنده برای شکل‌دادن به پیرنگ برگزیده است، تمایز گذاشت. این تفکیک، نه از ارزش ادبی اثر می‌کاهد و نه ضرورت تخیل را انکار می‌کند؛ بلکه به مخاطب امکان می‌دهد با آگاهی بیشتری میان «مستندات تاریخی» و «بازآفرینی داستانی» حرکت کند.

در چنین چارچوبی، کتاب موفق و  درخشان «شبیه مریم» می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگو درباره نسبت «قرآن و زندگی»، «ایمان و رفتار» و «معرفت و مسئولیت» فراهم آورد؛ مشروط بر آنکه تحلیل اثر، به جای بسنده‌کردن به ستایش موضوع آن، کیفیت تحقق این نسبت‌ها را در ساختار داستان نیز در نظر بگیرد.

ظرفیت‌ها و کاستی‌های روایت

بررسی یک اثر دینی، به‌ویژه کتابی که به زندگی شخصیتی مرتبط با خاندان پیامبر(ص) می‌پردازد، زمانی ارزشمند است که میان اهمیت موضوع و کیفیت اجرای ادبی آن تفاوت بگذارد. انتخاب «بانو فضه» برای روایت داستانی، از ظرفیت تاریخی و فرهنگی برخوردار است؛ اما این ظرفیت به‌خودی‌خود تضمین‌کننده موفقیت رمان نیست. اثر باید علاوه بر معرفی شخصیت و انتقال اطلاعات، از انسجام پیرنگ، شخصیت‌پردازی، تناسب اجزای روایت و نثر متناسب با جهان داستان نیز برخوردار باشد.

اینچنین است که گاه شاهد تفاوت بازخوردهای مخاطبان با کتاب «شبیه مریم» در روند نقد و بررسی آن می‌شویم. تصویری که برداشت یکدست از دریافت مخاطبان به دست نمی‌دهد. برخی منتقدان، آشنایی با زندگی «بانو فضه» و روایت داستانی رخدادهای تاریخی را از نقاط قوت کتاب دانسته‌اند؛ در مقابل، شماری دیگر از دامنه منتقدان یا خوانندگان به تکرار مطالب، ناتمام‌ماندن پرداخت برخی شخصیت‌ها، محدودماندن اطلاعات درباره خانواده «بانو فضه» و پایان‌بندی روایت انتقاد دارند.

در مواجهه با این تعدد و تکثر دیدگاه‌ها از دامنه منتقدان ادبی تا خوانندگان این اثر؛ پرسش‌هایی جدی برای بررسی ادبی اثر ایجاد می‌شود.

نخستین پرسش؛ به نسبت میان شخصیت اصلی و رخدادهای تاریخی بازمی‌گردد. در رمان تاریخی، وقایع بیرونی زمانی به عناصر داستانی مؤثر تبدیل می‌شوند که بر مسیر تحول شخصیت اثر بگذارند. اگر داستان تنها از رخدادی به رخداد دیگر حرکت کند و شخصیت‌ها فرصت کافی برای واکنش، تصمیم‌گیری و تغییر نداشته باشند، حاصل کار بیش از آنکه رمانی شخصیت‌محور باشد، به بازگویی داستانی‌شده تاریخ نزدیک می‌شود.

دومین مسئله؛ ضرورت پرداخت متناسب شخصیت‌های فرعی است. زندگی «بانو فضه»، به‌عنوان محور روایت، با مناسبات انسانی و اجتماعی متعددی پیوند دارد. خانواده، همسر، فرزندان و دیگر شخصیت‌های حاضر در مسیر زندگی او، می‌توانند در شناخت ابعاد شخصیتی او نقش داشته باشند. اگر این مناسبات به اندازه کافی بسط نیابند، بخشی از امکان داستان برای نمایش زندگی فردی و عاطفی شخصیت اصلی از دست می‌رود.

سومین مسئله؛ پایان‌بندی و نسبت آن با افق تاریخی زندگی «بانو فضه» است. در روایت زندگی شخصیت‌های تاریخی، پایان‌بندی تنها و تنها به معنای خاتمه‌دادن به رشته حوادث نیست؛ باید روشن شود که داستان چگونه به سرانجام می‌رسد و چه تصویری از مسیر تحول شخصیت در ذهن خواننده باقی می‌گذارد. نقدهای منتقدان درباره ناکافی‌بودن اطلاعات مربوط به سرانجام «بانو فضه»، این پرسش را پیش می‌کشد که آیا پایان روایت توانسته است مسیر زندگی «بانو فضه» را به شکلی رضایت‌بخش جمع‌بندی کند یا نه؟!

در کنار این مسائل، توجه به ویرایش زبانی نیز در آثار دینی اهمیت دارد. نثر روان و یکدست، به‌ویژه در روایت‌هایی که مخاطب را با نام‌ها، رویدادها و مناسبات تاریخی متعدد روبه‌رو می‌کنند، به حفظ تمرکز خواننده کمک می‌کند. هرگونه لغزش زبانی یا تکرار غیرضروری می‌تواند از پیوستگی تجربه خواندن بکاهد؛ هرچند ارزیابی دقیق بسامد و شدت این موارد، به بررسی مستقیم متن کتاب نیاز دارد.

بنابراین، داوری منصفانه درباره کتاب «شبیه مریم» باید دو وجه را هم‌زمان در نظر بگیرد: از یک‌سو؛ اهمیت انتخاب «بانو فضه» و ظرفیت آشنایی مخاطب با شخصیتی کمتر شناخته‌شده و از سوی دیگر، ضرورت سنجش میزان موفقیت نویسنده در تبدیل این ظرفیت به داستانی منسجم و برخوردار از شخصیت‌پردازی عمیق.

از معرفی «بانو فضه» تا بازخوانی «سیره فاطمی»

نسبت کتاب «شبیه مریم» با «ادبیات فاطمی»، بیش از آنکه فقط به حضور «حضرت فاطمه(س)» در روایت وابسته باشد، به نحوه بازنمایی جهان اخلاقی و معنوی مرتبط با آن حضرت بستگی دارد. اگر حضور «بانو فضه» در خانه ایشان به فرصتی برای شناخت ارزش‌هایی چون «کرامت»، «مسئولیت»، «ایمان»، «معرفت» و «وفاداری» تبدیل شود، کتاب می‌تواند از یک زندگی‌نامه داستانی فراتر رود و در قلمرو گسترده‌تر «ادبیات فاطمی» قرار گیرد.

در این میان، باید از تقلیل الگوی زن مسلمان به مفاهیمی محدود و کلیشه‌ای نیز پرهیز کرد. «الگوی فرهنگ فاطمی»، در مقام یک افق معرفتی و اخلاقی، ظرفیت آن را دارد که درباره نسبت زن با دانش، عبادت، خانواده، جامعه و مسئولیت انسانی پرسش‌هایی جدی مطرح کند. بازنمایی چنین الگویی، مستلزم آن است که زن در داستان فقط موضوع ستایش یا شخصیتی منفعل در برابر رخدادها نباشد، بلکه از اراده، شناخت و سهمی مؤثر در شکل‌گیری مسیر زندگی خود برخوردار باشد.

زندگی «بانو فضه» از این منظر، موضوعی قابل تأمل است؛ زیرا امکان روایت دگرگونی انسانی و پیوند آن با «معرفت دینی» را فراهم می‌کند. در چنین خوانشی، خدمت به «حضرت فاطمه(س)» را نیز نباید فقط و  فقط به رابطه‌ای بیرونی یا موقعیت اجتماعی فروکاست. آنچه می‌تواند به این رابطه معنای عمیق‌تری ببخشد، شناخت متقابل، همراهی، وفاداری و تأثیرپذیری از فضایی است که در حافظه دینی مسلمانان با «سیره اهل‌بیت(ع)» شناخته می‌شود.

البته «ادبیات فاطمی» زمانی از تکرار مضمون‌های آشنا فاصله می‌گیرد که بتواند درباره چگونگی تحقق فضائل نیز بیندیشد. مخاطب امروز تنها به شنیدن اینکه شخصیتی مؤمن، فداکار یا وفادار بوده است نیاز ندارد؛ او می‌خواهد بداند این صفات در کدام موقعیت‌ها ظهور کرده‌اند، چه دشواری‌هایی در برابر شخصیت قرار داشته و انتخاب‌های او چگونه به شکل‌گیری هویتش انجامیده‌اند. داستان، در صورت پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها، می‌تواند پلی میان میراث تاریخی و تجربه معاصر بسازد.

«بانو فضه» پنجره‌ای به جهان «فرهنگ فاطمی»

کتاب «شبیه مریم» به پژوهش، کوشش و نگارش «اکرم صادقی»، با انتخاب «بانو فضه» به‌عنوان محور روایت، سراغ شخصیتی رفته است که ظرفیت‌های زندگی و پیوندش با خانه حضرت «فاطمه زهرا(س)»، امکان پرداختی فراتر از بازگویی زندگی شخصیت‌های مشهور تاریخ اسلام را فراهم می‌آورد. انتشار کتاب از سوی «انتشارات کتاب جمکران» و استمرار حضور آن در فهرست آثار این حوزه نیز نشان می‌دهد که موضوع زندگی فضه در عرصه نشر دینی مورد توجه قرار گرفته است.

اهمیت چنین آثاری را باید در بستری وسیع‌تر از معرفی تنها شخصیتی تاریخی سنجید. «ادبیات فاطمی»، هنگامی که به روایت زندگی و تجربه انسان‌ها نزدیک می‌شود، می‌تواند ارزش‌های برخاسته از سیره «حضرت فاطمه(س)» را در قالب موقعیت‌های ملموس بازنمایی کند و زمینه گفت‌وگو درباره «الگوی زن مسلمان» را گسترش دهد.

در عین حال، ارج‌گذاری به موضوع کتاب نباید جای نقد ادبی آن را بگیرد. پرسش از عمق شخصیت‌پردازی، انسجام داستان، تناسب نثر، چگونگی پایان‌بندی و مرز میان مستندات تاریخی و تخیل، بخشی از احترام به «ادبیات دینی» است؛ ادبیاتی که برای اثرگذاری پایدار، به انتخاب موضوع ارزشمند و اجرای هنرمندانه توأمان نیاز دارد.

«دهه فاطمیه»؛ از این منظر، فرصتی برای بازخوانی آثاری است که می‌کوشند از دریچه‌های گوناگون به «جهان معنوی حضرت فاطمه(س)» نزدیک شوند. «شبیه مریم» نیز با روایت زندگی «بانو فضه»، این امکان را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد که در کنار یادآوری منزلت «بانوی دو عالم»، «بانوی آب و آیینه»؛ به زندگی بانوانی بیندیشد که در مجاورت آن سرچشمه «معرفت» و «معنویت» زیسته‌اند؛ بانوانی که بازشناسی آنان، می‌تواند افق روایت تاریخی و ادبیات فاطمی را گسترده‌تر کند.

زیرا گاه برای شناخت بهتر یک قله، باید مسیرهایی را نیز دید که به دامنه‌های آن می‌رسند؛ و در روایت زندگی «بانو فضه»، این مسیر می‌تواند به خانه‌ای ختم شود که نام «حضرت صدیقه طاهره، راضیه مرضیه، زهرای اطهر(س)» در حافظه تاریخ، با نور، معرفت و کرامت انسانی پیوند خورده است.