الگوی محبت و احترام در سیره فاطمی

مسعود یوسفی، محقق و مبلغ حوزه علمیه در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی در تبیین معنای لقب «ام‌ابیها» برای حضرت فاطمه زهرا(س) اظهار کرد: این لقب بیش از آنکه صرفاً به خدمات ظاهری حضرت فاطمه(س) به پیامبر اکرم(ص) اشاره داشته باشد، ناظر بر مادری ایشان نسبت به صفات پیامبر(ص) است؛ صفاتی که باید از طریق رفتار و سیره ایشان در جامعه تجسم پیدا می‌کرد و به مردم منتقل می‌شد.

وی افزود: بسیاری از ویژگی‌های پیامبر اکرم(ص) از جمله خدمت به مردم، مبارزه در راه حق، مردم‌دوستی و توجه به همه انسان‌ها باید در رفتار فردی متجلی می‌شد تا مردم بتوانند آن‌ها را مشاهده و درک کنند و حضرت فاطمه زهرا(س) در واقع ظرف ظهور و تجسم این صفات بودند و در روایات نیز از ایشان به‌عنوان شبیه‌ترین انسان‌ها به پیامبر اکرم(ص) یاد شده است.

این پژوهشگر مباحث دینی ادامه داد: بنابراین اینکه حضرت فاطمه(س) «ام‌ابیها» نامیده شده‌اند، صرفاً به معنای انجام خدمات و مراقبت‌های ظاهری از پیامبر اکرم(ص) نیست، هرچند این جنبه نیز وجود داشته است، بلکه یکی از مهم‌ترین ابعاد این عنوان را می‌توان در نقش ایشان برای حفظ و استمرار صفات پیامبر(ص) پس از رحلت ایشان جست‌وجو کرد. همان‌طور که مادر در خانواده مسئولیت مراقبت، حمایت و جبران کاستی‌ها را برعهده می‌گیرد، حضرت فاطمه(س) نیز نسبت به حفظ و تداوم صفات و ارزش‌های پیامبر اکرم(ص) در جامعه چنین نقشی داشتند.

یوسفی با اشاره به کاربرد این الگو در روابط خانوادگی امروز بیان کرد: یکی از مشکلاتی که در خانواده‌های امروزی مشاهده می‌شود، یک‌جانبه‌نگری و محور قرار دادن خود در روابط است، به این معنا که هر فرد خواسته‌ها و ویژگی‌های خود را ملاک قرار می‌دهد و انتظار دارد دیگران نیز براساس معیارهای او رفتار کنند که با توجه به تفاوت این نگاه با مبانی فرهنگ دینی می‌توان گفت فرهنگ اومانیستی و فردگرایانه غرب، انسان را محور قرار می‌دهد و در چنین نگاهی افراد در خانواده براساس میزان خدماتی که به یکدیگر ارائه می‌کنند، ارزیابی می‌شوند، اما در فرهنگ فاطمی و سیره پیامبر اکرم(ص)، محور اصلی حق، خداوند متعال و رضایت الهی است.

این محقق مباحث دینی با اشاره به روایتی درباره خواستگاران حضرت فاطمه زهرا(س) و ازدواج ایشان با امام علی(ع) اظهار کرد: در نقل این ماجرا آمده است که پیامبر اکرم(ص) موضوع خواستگاران را با حضرت فاطمه(س) مطرح کردند و در کنار دیگر گزینه‌ها از امام علی(ع) نیز نام بردند. آنچه در این روایت اهمیت دارد، توجه حضرت فاطمه(س) به رضایت خداوند در این انتخاب است و این مسئله نشان می‌دهد که معیار اصلی در چنین تصمیمی، صرفاً ثروت، امکانات و موقعیت مادی فرد نبوده، بلکه رضایت الهی اهمیت داشته است.

یوسفی افزود: اگر این نگاه در روابط خانوادگی ما نیز حاکم شود، به‌جای آنکه پدر، مادر یا فرزند را براساس میزان برآورده کردن خواسته‌های شخصی خود ارزیابی کنیم، رضایت خداوند را محور قرار می‌دهیم. در این صورت هر فرد تلاش می‌کند در مسیر رضایت خالق حرکت کند و در نتیجه، زمینه رضایت و آرامش دیگر اعضای خانواده نیز فراهم می‌شود.

استقلال فرزندان در کنار حفظ حرمت والدین

وی درباره چگونگی ایجاد تعادل میان حق استقلال فرزندان و ضرورت حفظ حرمت والدین در خانواده‌های امروز تصریح کرد: این تعادل به فطرت انسان بازمی‌گردد. هر انسانی حقوقی دارد که باید مورد توجه قرار گیرد و مبانی اسلامی نیز به این حقوق پرداخته‌اند. برای نمونه، در رساله حقوق امام سجاد(ع) به حقوق متقابل والدین و فرزندان اشاره شده است. در این رساله از جمله به این موضوع توجه شده که والدین باید از برخی عیب‌ها و خطاهای دوران نوجوانی فرزند خود چشم‌پوشی کنند و از سوی دیگر برای فرزندان نیز در برابر والدین مسئولیت‌هایی در نظر گرفته شده و بر رعایت حرمت آن‌ها تأکید شده است که این موارد نشان می‌دهد در نگاه اسلامی هم حقوق فرزندان و هم حقوق والدین باید مورد توجه قرار گیرد.

این مدرس حوزه علمیه با بیان اینکه نباید تنها یک سوی این رابطه را دید، گفت: در زندگی خانوادگی همه افراد سهم و حقوقی دارند و این‌گونه نیست که صرفاً حقوق یک نفر ملاک باشد. همان‌طور که نمی‌توان از حقوق فرزند چشم‌پوشی کرد، نمی‌توان حقوق و جایگاه والدین را نیز نادیده گرفت. گاهی در جامعه از مفاهیمی مانند زن‌سالاری، مردسالاری یا فرزندسالاری سخن گفته می‌شود، در حالی که هیچ‌یک از این نگاه‌ها نمی‌تواند مبنای مناسبی برای زندگی خانوادگی باشد و همه اعضای خانواده باید بر اساس حقوقی که خداوند برای آن‌ها تعیین کرده است، مورد توجه قرار گیرند و حرمت و جایگاه هر یک حفظ شود.

یوسفی با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از آموزه‌های دینی در تنظیم روابط خانوادگی اظهار کرد: اگر بتوانیم آموزه‌های ناب اسلامی را به‌درستی در زندگی اجتماعی و خانوادگی پیاده کنیم، حقوق و شئون افراد در کنار یکدیگر تعریف می‌شود. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که تنها یک جنبه از رابطه مورد توجه قرار گیرد که در این زمینه، علاوه بر خرد بشری باید از آموزه‌های قرآن و سیره اهل‌ بیت(ع) نیز برای شناخت جایگاه‌ها، نقش‌ها و حقوق اعضای خانواده بهره بگیریم.

نسل جوان با تبیین‌های غیرجامع مواجه است

وی در پاسخ به پرسشی درباره چگونگی بازخوانی سیره حضرت فاطمه(س) برای نسل جوان و شکل‌گیری احترام به والدین بر پایه شناخت، محبت و مسئولیت‌پذیری بیان کرد: به اعتقاد من نسل امروز لزوماً با دین مشکل ندارد و دست‌ کم تجربه شخصی من از حضور در جمع‌های متدین و غیرمتدین چنین چیزی را نشان می‌دهد. مسئله اصلی این است که برخی تعاریف و توضیحاتی که ما از دین به جوانان ارائه می‌کنیم، با عقل و درک آن‌ها سازگار نیست و در بسیاری از موارد نیز حق با جوانان است.

این پژوهشگر مباحث دینی افزود: آنچه باید اتفاق بیفتد، ارائه منظومه دین براساس چارچوبی است که قرآن و عترت ترسیم کرده‌اند. آموزه‌های دینی باید به‌صورت جامع، منسجم و با رعایت عقلانیت و عقل‌مداری برای جامعه تبیین شوند. گاهی روایات ضعیفی مطرح می‌شود، برخی سخنان نیازمند توضیح و تکمیل هستند یا توصیه‌هایی ارائه می‌شود که در نگاه جامعه امروز غیرمعقول به نظر می‌رسند، اما توضیح کافی درباره آن‌ها داده نمی‌شود.

یوسفی با تأکید بر ضرورت وجود یک نظام فکری منسجم در تبلیغ دین بیان کرد: مبلغ دینی باید توجه داشته باشد که سخنان و توصیه‌های او بر چه مبنایی استوار است و چه نظام ذهنی قابل دفاعی پشت آن قرار دارد. نمی‌توان بخشی از آموزه‌های دینی را جدا از سایر بخش‌ها مطرح کرد و انتظار داشت مخاطب نیز تصویری درست و جامع از دین به دست آورد. مشکل نسل جوان با اصل دین نیست، بلکه گاهی با تعریف نادرست یا غیرجامع ما از دین شکل می‌گیرد، بنابراین ما به‌عنوان مبلغان دینی چه زن و چه مرد باید مراقب باشیم که آموزه‌ها را با نگاه جامع و در چارچوب منظومه فکری دین مطرح کنیم تا زمینه سوءبرداشت و برخوردهای نادرست کاهش یابد.

احترام به والدین از رفتار خود آن‌ها آغاز می‌شود

این مدرس حوزه علمیه درباره نقش خانواده، مدرسه، دانشگاه و رسانه در تقویت فرهنگ احترام به والدین گفت: به‌طور کلی بخش مهمی از شکل‌گیری حرمت والدین در خانواده به رفتار خود آن‌ها بازمی‌گردد. زمانی‌که پدر در خانواده به مادر و سایر اعضا احترام می‌گذارد و در مقابل مادر نیز حرمت پدر را حفظ می‌کند، فرزندان این رفتار را مشاهده می‌کنند و از آن می‌آموزند. در مقابل اگر یکی از والدین در فضای خانواده به دیگری بی‌احترامی کند، به‌تدریج جایگاه و شأن او نیز در نگاه فرزندان تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

یوسفی تصریح کرد: بنابراین اگر قرار است فرهنگ احترام به والدین در خانواده تقویت شود، بخش عمده‌ای از مسئولیت آن برعهده خود والدین است. رفتار، کنش‌ها و نحوه تعامل آن‌ها با یکدیگر در شکل‌گیری نگرش فرزندان تأثیر دارد، همان‌طور که گفته‌اند حرمت امامزاده به متولی آن است، والدین نیز در جایگاه متولیان خانواده باید با رفتار خود زمینه احترام متقابل را فراهم کنند.

وی با تأکید بر اهمیت همدلی و همراهی والدین در تربیت فرزندان بیان کرد: اینکه پدر و مادر در زندگی پشت یکدیگر باشند و مانند یک تیم عمل کنند، می‌تواند به فرزندان بیاموزد که برای جایگاه و حقوق هر دو احترام قائل باشند. این موضوع به معنای نادیده گرفتن تفاوت دیدگاه فرزندان با والدین نیست، بلکه باید میان اختلاف نظر و بی‌احترامی تفاوت قائل شد.

این پژوهشگر مباحث دینی با اشاره به نقش رسانه‌ها در این زمینه اظهار کرد: محصولات فرهنگی و رسانه‌ای نیز تأثیر قابل توجهی در شکل‌گیری نگاه جامعه به خانواده دارند. حتی اگر جایگاه پدر و مادر را خارج از چارچوب دینی نیز بررسی کنیم، احترام به والدین در بسیاری از فرهنگ‌ها و جوامع مورد توجه است، بنابراین در تولید آثار فرهنگی و رسانه‌ای باید به این جایگاه و همچنین آموزه‌های منسجم دینی درباره حقوق و مسئولیت‌های اعضای خانواده بیشتر پرداخته شود.