اینستاگرام چگونه در ذهن کاربران معنا می‌شود

به قلم الهه‌سادات بدیع‌زادگان فعال حوزه رسانه

ظهور شبکه‌های اجتماعی، شیوه ارتباطات مردمان را به شکلی بی‌سابقه دگرگون کرده و زندگی رسانه‌ای تازه‌ای برای آنان پدید آورده است. بسترهایی نظیر اینستاگرام و بسیاری رسانه‌های دیگر، این امکان را برای افراد فراهم آورده‌اند که از رهگذر اشتراک‌گذاری محتوای ارتباطی و ابراز خویشتن، پیوندشان را با دیگران استوار کنند و زندگی اجتماعی برخط خود را تداوم بخشند. بر این اساس، بخشی گسترده از فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و حرکتی افراد به محیط‌های برخط منتقل شده است. 

اینستاگرام که در سال ۲۰۱۰ راه‌اندازی شد، در فاصله یک دهه، ارتباطات تصویری امروز را از طریق اشتراک‌گذاری عکس و ویدئو با تلفن همراه دگرگون کرده است. این نرم‌افزار رایگان که در تلفن‌های همراه هوشمند نصب می‌شود، به‌سرعت و در ظرف چند سال، به ابزار ارتباطی مؤثری برای اهداف گوناگون شخصی و تجاری تبدیل شد؛ چنانکه خیلی زود از دیگر شبکه‌های در دسترس پیش افتاد و در سراسر دنیا به رسانه محبوب نوجوانان و جوانان تبدیل شد. 

آمارهای منتهی به سال ۱۴۰۰ نشان می‌دهد که تقریباً ۲۴ میلیون کاربر ایرانی در اینستاگرام فعالیت دارند که نزدیک به ۳۰ درصد از کل جمعیت کشور را تشکیل می‌دهد. طبق آخرین برآوردها، ۷۳ درصد از این کاربران را نوجوانان و جوانان ۱۸ تا ۲۹ ساله تشکیل می‌دهند. جمعیتی ۲۴ میلیونی در قالب صفحه‌های شخصی و کاری، روزانه ده‌ها هزار پست و story از علایق و لحظه‌های مختلف زندگی خود را از طریق تلفن‌های همراه هوشمند با دوستان و دیگر کاربران به اشتراک می‌گذارند و ارتباطات جدیدی تجربه می‌کنند. 

در سلسله‌یادداشت‌هایی قصد داریم در قالب عنوان «پرونده‌ای برای اینستاگرام»، به بررسی اهداف، ضرورت‌ها و پیامد‌های حضور در این شبکه بپردازیم و شیوه مواجهه اصولی قشر‌های گوناگون با این پدیده را تبیین کنیم. در شماره پیش رو، از نتایج پژوهش‌های علی دلاور و علی‌اکبر فرهنگی، استاد تمام دانشگاه‌های علامه طباطبایی(ره) و علوم و تحقیقات تهران بهره می‌گیریم. 

ضرورت آشنایی با زیست‌بوم اینستا 

با وجود ضریب نفوذ زیاد اینستاگرام در میان جوانان ایرانی، دانش ما درباره تجارب زیسته این کاربران و جایگاه اینستاگرام در دنیای ذهنی آنان و نیز کیفیت تجربه و توصیف آن از منظر اول‌شخص، اندک است. در سال‌های اخیر، پژوهش درباره اینستاگرام کم نبوده است و محققان کوشیده‌اند تا جنبه‌های گوناگون حضور این نرم‌افزار در زندگی کاربران ایرانی را آشکار کنند. با این حال، روش و نتایج این پژوهش‌ها بیش از هر چیز، بر مطالعه تأثیرات اینستاگرام بر کاربران و لزوم توجه به آسیب‌های استفاده از آن متمرکز بوده است. در نتیجه، تجربه زیسته این کاربران از اینستاگرام و معنایی که به اعمال خود در این شبکه اجتماعی می‌دهند، همچنان نامکشوف مانده است. 

بنابراین، به‌صراحت می‌توان اذعان کرد که نادانسته‌های ما درباره تجارب زیسته کاربران اینستاگرام و بسترهایی که بر این تجربه‌ها تأثیرگذارند، همچنان به قوت خود باقی است. روش‌های کلاسیک مبتنی بر مطالعه تأثیرات رسانه‌ها، ما را در فهم معنای اینستاگرام در ذهن کاربرانش یاری نمی‌کند؛ برای فهم لایه‌های زیرین این معانی و شناخت زمینه‌های گوناگونی که در آن قرار دارند، چاره‌ای جز استفاده از روش‌های کیفی، نظیر پدیدارشناسی نیست.

چنانچه بخواهیم سواد رسانه‌ای کاربران اینستاگرام یا هر رسانه دیگر را تقویت کنیم و آنان را به استفاده بهینه از این رسانه‌ها سوق دهیم، مطالعه اعمال و تجربه‌های روزمره آن‌ها و معنایی که این افراد در مقام اول‌شخص به کنش‌هایشان در این رسانه می‌دهند، به اندازه تأمل در تأثیرات این رسانه ضروری است. ما باید بدانیم کاربران جوان اینستاگرام در استفاده از این شبکه اجتماعی چه چیزی را تجربه می‌کنند؟ چه بسترها و شرایطی عموماً بر این تجربه‌ها تأثیر می‌گذارند؟ و کنش‌هایشان در اینستاگرام چه معنایی برای آن‌ها دارد؟ 

پدیدارشناسی در اینستاگرام 

هوسرل، فیلسوف آلمانی ـ اتریشی سده بیستم و بنیان‌گذار پدیدارشناسی، ساختار اصلی هر تجربه‌ای را «التفاتی یا قصدی بودن» آن پدیده می‌داند؛ یعنی روی‌‌داشتن و توجه آن تجربه به چیزی. منظور از التفات به اینستاگرام نیز همین است که در وهله نخست، اینستاگرام برای این کاربران چگونه دیده، تفسیر و مفهوم‌پردازی می‌شود. در ادامه علل گرایش به اینستا که در مصاحبه‌های متعدد با نوجوانان و جوانان استخراج شده است، مرور می‌شود. 

مشغول‌شدن به اینستاگرام به‌مثابه یک عادت: در مصاحبه‌های پژوهشی انجام‌شده، یکی از مشارکت‌کنندگان ۲۵ ساله چنین روایت می‌کند: «... من واقعاً با هدف خاصی سراغ اینستا نمی‌رم، همین‌طوری بازش می‌کنم، ببینم چه خبره، چی لایک شده، کی چی گذاشته؛ همینا دیگه. بعدش خودم مشغول می‌شم، چیزی می‌زارم؛ جدید باشه چه بهتر، نباشه یه چیز دیگه. حقیقتش همیشه خیال می‌کنم اینستاگرام هم مثل خیلی چیزای دیگه فقط یه عادته؛ از نظر من یه جور جریان جمعی بزرگه که همه توش شناورن، حالا هرکی هرجور که دوست داره.» 

داده‌ها حاکی از آن است که رفتن به‌سوی وسیله‌ای ارتباطی که فقط برای برقراری ارتباط است، چگونه می‌تواند به‌راحتی به نوعی عادت تبدیل شود؛ به‌ویژه آنکه این وسیله، یک رسانه تصویری کوچک، قابل حمل، با امکانات جذاب، همه‌جایی و همه‌زمانی هم باشد. کاربر با گشودن صفحه اینستاگرام و لمس یک صفحه به‌آسانی و به‌سرعت می‌تواند وارد دنیایی مملو از تصاویر محلی و جهانی شود. جالب‌تر اینکه خود او هم می‌تواند بخشی از این دنیا و شبکه جهانی باشد و علایق خود را در مقیاس جهانی به اشتراک بگذارد.

با تأمل در بخش دیگر این مصاحبه نمونه، می‌توانیم بفهمیم که چگونه استفاده از این شبکه‌ اجتماعی در همه جای دنیا به سرعت رشد کرد و فراگیر شد و ظرف چند سال، تعداد کاربرانش از میلیارد نفر گذشت، به‌گونه‌ای که این‌گونه ارتباطات دیگر نوعی «کردار فرهنگی» است؛ مجموعه‌ای از افراد مختلف که روی یک نقشه ذهنی یکسان قرار دارند. 

story گرفتن؛ خاطره‌سازی و تصرف لحظه‌ها: story اینستاگرام بین کاربران بسیار محبوب است. با story (داستان کوتاه تصویری) کاربران می‌توانند با ابزار صفحه اینستاگرامی‌شان، تصاویر و ویدئوهای کوتاه از تجربه‌ها و اتفاقات روزمره خود را ثبت کنند و با دیگران یا دنبال‌کننده‌هایشان به اشتراک بگذارند.

یکی از کاربران می‌گوید: «من واقعاً اینستاگرام رو دوست دارم، باهاش کلی خاطره ساختم. چیزهایی که می‌بینم، آنی ثبت می‌کنم، به اشتراک می‌گذارم. همین چند روز پیش، برای تولد خواهرم از استوری لپو استفاده کردم. خیلی راحت دوستامو آوردم تو یه‌ مهمونی! جالب نیست؟! اینستا به نظرم یک رسانه واقعیه. همیشه تو گوشی‌مه، همه جا همراهه. چیزی که فقط یه وقتایی اذیتم می‌کنه، اینکه گاهی این‌قدر درگیر ثبت لحظه‌ها میشم که لذت لحظه از دست میره!» 

تجارب این‌چنین، گویای این واقعیت است که فناوری‌هایی نظیر اینستاگرام چگونه می‌توانند در ما عادت‌ها و کنش‌های جدید اجتماعی پدید آورند؛ عادت‌ها و کنش‌هایی که پیش از این وجود نداشته‌اند. درست است که در گذشته نیز دوربین‌های عکاسی و فیلم‌برداری برای ثبت خاطره‌های شخصی یا جمعی وجود داشت، اما امروزه با اینستاگرام و امکانات تلفن‌های همراه هوشمند، افراد هر لحظه می‌توانند از هر چه دوست دارند، عکس و فیلم بگیرند، بلافاصله آن را ببینند، ویرایش کنند، نظر بدهند و از همه مهم‌تر، آن لحظه‌ها را به اشتراک بگذارند. 

دنبال‌کردن؛ تعلق به جمع: دنبال‌کردن و دنبال‌شدن، دو کنش متفاوت هستند و در نتیجه، تجارب مربوط به آن‌ها و معنایی که کاربران به این کنش‌ها می‌دهند نیز با هم فرق دارد. در مصاحبه‌های پژوهشی، معانی متنوعی برای بروز این رفتار در اینستا از سوی کاربران مطرح شد. پس از حذف موارد تکراری، ۱۱ واحد معنایی شناسایی و مضمون فرعی «تعلق خاطر به سلبریتی‌ها» در نهایت به مضمون محوری «احساس تعلق به جمع» تبدیل شد. واحدهای معنایی فشرده‌شده این مضمون، تعلق خاطر به یک فرد یا گروه، عضویت در یک جمع بزرگ و همرنگی با جماعت است. 

برای شرکت‌کنندگان در این تحقیق، دنبال‌کردن درواقع تعلق خاطر به یک جماعت بود؛ حس عضویت در گروه هواخواهان که به‌آسانی در اینستاگرام همدیگر را پیدا می‌کنند و از علاقه مشترک یکدیگر لذت می‌برند. یکی از مشارکت‌کنندگان ۲۸ ساله در این‌باره می‌گوید: «وقتی آدم‌هایی رو که دوست‌شون دارم، فالو می‌کنم و فالوورهاشونو دنبال می‌کنم، احساس می‌کنم تو یه جمع بزرگم. یه جور حس مشترک به من میده، یعنی فکر می‌کنم سلیقه من، علاقه من با خیلی‌ها مشترکه، این علاقه مشترک واقعاً خوشحالم می‌کنه.»

جالب اینکه این حس دنبال‌کنندگان از چشم محققان دور نمانده است. الیزا سرافینلی، محقق و پژوهشگر حوزه رسانه، ارتباطات و جامعه در کتاب «زندگی دیجیتال در اینستاگرام» (به فارسی هم ترجمه شده) می‌نویسد: «تمایل انسان به گرد هم آمدن اجتماعی و همانندشدن با دیگران، عمل جدیدی نیست، ولی شبکه‌های اجتماعی امروزی می‌توانند این تمایل و گرایش به جمع‌گروی انسان را در وسعت زیاد و همه‌جایی بازنمایی کنند» 

دنبال‌شدن؛ تمایل به شهرت‌طلبی: در دسته‌بندی پاسخ‌های کاربران، درباره پدیده دنبال‌شدن در اینستا، مضمون اصلی پاسخ‌ها بر پایه شهرت‌طلبی استوار بود که همه از مضمون‌های فرعی نیاز به مورد توجه بودن، موضوع صحبت دیگران بودن، جلب توجه، گریز از معمولی‌بودن و دوست‌نداشتن گمنامی نشئت گرفته بود. دنبال‌شدن در اینستاگرام به کاربر فرصت می‌دهدT نه‌تنها خود را آدمی معمولی و گمنام تصور نکند، بلکه به مرور مشهور هم بشود.

همه شرکت‌کنندگان اظهار کردند که از مورد توجه بودن لذت می‌برند. مشارکت‌کننده‌ ۲۶ ساله که برای بالابردن دنبال‌کننده‌هایش، دنبال‌کننده‌هایی را نیز خریده بود، چنین توصیف می‌کند: «آدم دلش می‌خواد واسه دیگران مهم باشه، رفت‌وآمدش تو اینستا اهمیت داشته باشه. من وقتی فالو می‌شم و فالوئرام بالا میره، یه جور اعتماد به نفس پیدا می‌کنم، واقعاً به خودم می‌بالم، حس می‌کنم علاقه‌مند دارم، یه کسایی هستن که منو دنبال می‌کنن، من براشون مهم هستم. راستش یه جور پرستیژ هم هست، خب به هرحال مشهوری، فالوئر داری.» 

در توضیح این‌گونه فعالیت‌ها در فضای مجازی، خوزه ون دایک، نویسنده و محقق برجسته هلندی در حوزه رسانه اشاره می‌کند: «در بافتار رسانه‌های اجتماعی، درباره کسانی که شما را دنبال می‌کنند، درمی‌یابیم که اتصال، ارزشی قابل شمارش شده که به‌مثابه اصل شهرت نیز مشهور است؛ گویا هرقدر تعداد تماس‌های شما بیشتر باشد و تماس‌های بیشتری ایجاد کنید، ارزشمندتر می‌شوید، زیرا افراد بیشتری تصور می‌کنند که شما مشهورید.» 

صفحه شخصی؛ محلی برای بازتاب هویت: ایجاد صفحه شخصی در اینستاگرام، جدای از اینکه محل اشتراک‌گذاری ویژه علایق و افکار محسوب می‌شود، بازتاب هویت صاحب صفحه شخصی نیز هست. این موضوع اگرچه در صفحه عمومی نیز قابل ردیابی است، اما صفحه عمومی محدودیت‌های خودش را دارد و در صفحه شخصی آزادی عمل برای نشان‌دادن بی‌دغدغه هویت بیشتر است.

در صفحه شخصی، کاربران از اشتراک‌گذاری هر روزه و باری به هر جهت فراتر می‌روند و آلبومی شخصی و ویژه درست می‌کنند. مشارکت‌کننده ۲۵ ساله‌ای که صفحه شخصی‌اش را همیشه به‌روز نگه می‌دارد، در این‌باره گفته: «صفحه‌ام برام خیلی مهمه، مثل یه آلبوم، اصلاً چرا آلبوم ـ مثل یه خونه است، مثل یه گالری؛ هرچی دوست دارم، می‌زنم اونجا دیده بشه. این صفحه هویت منه، ازش میشه منو فهمید، اینکه من کیم؛ چی دوست دارم؛ حال و هوام چیه؛ خوشحالم، غمگینم؟ یا هر چیز دیگه... .» 

شرکت‌کنندگان اضافه کردند که در این صفحه‌های شخصی، دوستان برخط با سرزدن به صفحه‌های یکدیگر و نظردادن درباره آن، همدیگر را تشویق و دلگرم می‌کنند. به گفته صاحب‌نظران، یکی از خوشایندترین کارکردهای شبکه‌های اجتماعی این است که اجازه می‌دهند کاربران پروفایل‌های همگانی، نیمه‌عمومی یا شخصی در یک سیستم محدود ایجاد کنند و اشتراک‌گذاری اطلاعات، گسترش اتصال‌های مجازی و تعامل با دیگران را به شیوه‌ای عمل‌گرایانه و اقتضایی انجام دهند. 

جذابیت ویژگی‌های فناورانه اینستاگرام 

همگرایی اینستاگرام با تلفن‌های همراه هوشمند، این بستر را به یک رسانه شخصی همراه و در حال حرکت تبدیل کرده است که هر لحظه و هرجا می‌توان از آن استفاده کرد و به آن مشغول شد. تصویری‌بودن و ارائه خدماتی چون اشتراک‌گذاری عکس و ویدئو، امکان جست‌وجو، لایک، دنبال‌کردن، چت، صفحه شخصی یا عمومی، story و...، واجد تجربه‌های ارتباطی جدیدی هستند که همه کاربران، به‌ویژه کاربران جوان را به سوی خود کشیده‌اند.

به عقیده سرافینلی، این خصیصه‌ها باعث شده تا اینستاگرام تجربه‌های بصری ما را در عرصه‌های گوناگون اشتراک‌گذاری عکس، روابط اجتماعی، بازاریابی، زندگی خصوصی، کنترل، هویت و خلاصه، درک افراد را از جهان و زندگی روزمره تغییر دهد.