۱۳ آبان نقطه عطف استقلال سیاسی ایران است

مجتبی نوروزی، عضو هیئت علمی گروه معارف دانشگاه شهرکرد در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال و بختیاری با اشاره به ابعاد سیاسی و بین‌المللی واقعه ۱۳ آبان ۱۳۵۸، اظهار کرد: این رویداد را نمی‌توان صرفاً یک کنش احساسی یا واقعه‌ای محدود به داخل ایران دانست، بلکه باید آن را در چارچوب تحولات سیاسی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئله استقلال ملی و تغییر مناسبات ایران با قدرت‌های خارجی بررسی کرد.

وی افزود: تسخیر سفارت آمریکا در تهران در شرایطی رخ داد که تجربه تاریخی مداخلات خارجی در ایران، به‌ ویژه کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و نقش آمریکا در حمایت از حکومت پهلوی، در حافظه سیاسی جامعه ایران جایگاه ویژه‌ای داشت و از این منظر، واقعه ۱۳ آبان بازتاب‌دهنده حساسیت جامعه نسبت به استقلال سیاسی و جلوگیری از تکرار مداخلات خارجی در سرنوشت کشور بود، این رویداد علاوه بر پیامدهای داخلی، بر روابط ایران و آمریکا و معادلات منطقه‌ای نیز تأثیر گذاشت و به یکی از نقاط عطف تاریخ سیاسی پس از انقلاب اسلامی تبدیل شد و اهمیت آن را باید در پیامی جست‌وجو کرد که درباره اراده ایران برای تصمیم‌گیری مستقل و بازتعریف جایگاه خود در نظام بین‌الملل منتقل می‌کرد.

نوروزی با تأکید بر ضرورت توجه به زمینه‌های تاریخی واقعه ۱۳ آبان، تصریح کرد: تحلیل این رویداد بدون در نظر گرفتن سابقه روابط ایران و آمریکا، تصویر کاملی از علل و پیامدهای آن ارائه نمی‌دهد، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و حمایت واشنگتن از حکومت پهلوی، از جمله رخدادهایی بود که بر نگاه بخش قابل‌توجهی از جامعه ایران به سیاست‌های آمریکا تأثیر گذاشت.

عضو هیئت علمی گروه معارف دانشگاه شهرکرد با بیان اینکه استقلال سیاسی از مطالبات محوری انقلاب اسلامی بود، گفت: از این منظر، واقعه ۱۳ آبان را می‌توان نمادی از تلاش برای پایان دادن به مناسبات مبتنی بر وابستگی و تأکید بر حق تعیین سرنوشت ملت ایران دانست. این رویداد نشان داد که موضوع استقلال، صرفاً یک شعار سیاسی نیست، بلکه در نحوه تنظیم روابط خارجی و تصمیم‌گیری درباره منافع ملی نیز نمود پیدا می‌کند، البته برای بررسی علمی این واقعه، باید میان زمینه‌های تاریخی، انگیزه‌های کنشگران، پیامدهای سیاسی و آثار آن بر روابط بین‌الملل تمایز قائل شد، چنین رویکردی کمک می‌کند تا ۱۳ آبان نه صرفاً در قالب یک رویداد تاریخی، بلکه به‌عنوان بخشی از روند تحول سیاست خارجی ایران مورد بررسی قرار گیرد.

تعارض ایران و آمریکا را نمی‌توان صرفاً به تفاوت دولت‌ها محدود کرد

وی در ادامه با اشاره به تداوم اختلافات ایران و آمریکا پس از انقلاب اسلامی، اظهار کرد: یکی از خطاهای تحلیلی در بررسی روابط دو کشور، تقلیل تعارضات به اختلاف دیدگاه رؤسای جمهور یا سوءتفاهم‌های دیپلماتیک است، برای شناخت ریشه‌های این اختلافات، باید مجموعه‌ای از عوامل ساختاری، منافع راهبردی، برداشت‌های امنیتی و رقابت‌های منطقه‌ای را در نظر گرفت.

نوروزی با اشاره به تحریم‌های اقتصادی و فشارهای سیاسی آمریکا علیه ایران بیان کرد: تحریم‌ها، تقابل‌های امنیتی و مناقشات سیاسی در دهه‌های گذشته از عوامل تأثیرگذار بر روابط دو کشور بوده‌اند که بررسی این روند نشان می‌دهد که تحلیل سیاست خارجی آمریکا در قبال ایران، به شناخت اهداف و محاسبات راهبردی واشنگتن نیاز دارد و نمی‌توان آن را صرفاً با تغییر دولت‌ها توضیح داد.

عضو هیئت علمی گروه معارف دانشگاه شهرکرد ادامه داد: شناخت رفتار قدرت‌های بزرگ و ارزیابی پیامدهای تصمیم‌های آن‌ها، برای طراحی سیاست خارجی مؤثر ضروری است، کشورها برای تأمین منافع خود، مجموعه‌ای از ابزارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی را به کار می‌گیرند، بنابراین هرگونه تصمیم‌گیری در روابط خارجی باید بر شناخت دقیق این ابزارها و ارزیابی واقع‌بینانه شرایط استوار باشد، تجربه تاریخی روابط ایران و آمریکا ضرورت توجه به منافع ملی و پرهیز از خوش‌بینی بدون پشتوانه نسبت به رفتار قدرت‌های خارجی را برجسته می‌کند و در عین حال، تحلیل دقیق روابط بین‌الملل مستلزم بررسی مستند تحولات و پرهیز از ساده‌سازی عوامل مؤثر بر تصمیم‌های سیاسی است.

نوروزی با اشاره به رویکرد واقع‌گرایانه در روابط بین‌الملل، گفت: در این رویکرد، نظام بین‌الملل ساختاری فاقد قدرت مرکزی فراگیر برای تضمین امنیت همه کشورها تلقی می‌شود، بنابراین، دولت‌ها برای حفاظت از منافع و تمامیت ارضی خود، به تقویت توانمندی‌های داخلی و ایجاد ظرفیت بازدارندگی توجه می‌کنند، بر اساس منطق موازنه قدرت، برخورداری از توان دفاعی و اراده لازم برای پاسخگویی به تهدیدها، می‌تواند در محاسبات طرف مقابل اثرگذار باشد، به‌همین دلیل، امنیت ملی را نمی‌توان تنها بر مبنای توافق‌های سیاسی یا تعهدات دیگر کشورها ارزیابی کرد، بلکه ظرفیت‌های واقعی کشور و میزان توانایی آن برای دفاع از منافع خود نیز اهمیت دارد.

وی تصریح کرد: واقعه ۱۳ آبان را می‌توان از این منظر نیز بررسی کرد که چگونه مسئله استقلال سیاسی با موضوع امنیت و قدرت ملی پیوند می‌خورد، کشوری که خواهان تصمیم‌گیری مستقل در عرصه بین‌المللی است، باید بتواند از منافع خود دفاع کند و در برابر فشارهای خارجی، ظرفیت‌های لازم را در اختیار داشته باشد، البته بازدارندگی تنها به توان نظامی محدود نیست، قدرت اقتصادی، پیشرفت علمی و فناوری، انسجام داخلی، کارآمدی نهادها و برخورداری از ظرفیت‌های دیپلماتیک نیز در قدرت ملی نقش دارند، هرچند این مؤلفه‌ها تقویت شوند، امکان مدیریت تهدیدها و افزایش قدرت چانه‌زنی کشور در تعاملات بین‌المللی بیشتر خواهد شد.

خوداتکایی راهبردی به معنای انزوای بین‌المللی نیست

نوروزی با تأکید بر اهمیت خوداتکایی راهبردی در سیاست خارجی اظهار کرد: خوداتکایی به معنای قطع ارتباط با جهان یا کنار گذاشتن دیپلماسی نیست، بلکه به معنای برخورداری از ظرفیت لازم برای تصمیم‌گیری مستقل و تنظیم روابط خارجی بر اساس منافع ملی است، تعاملات بین‌المللی زمانی می‌توانند به تأمین منافع کشور کمک کنند که بر شناخت دقیق شرایط، ارزیابی تعهدات متقابل و توجه به پیامدهای بلندمدت تصمیم‌ها استوار باشند، اعتماد در روابط خارجی نیز باید بر شواهد، تجربه‌های پیشین و سازوکارهای قابل ارزیابی تکیه داشته باشد.

عضو هیئت علمی گروه معارف دانشگاه شهرکرد ادامه داد: تقویت توان داخلی در حوزه‌های اقتصادی، علمی، فناوری و دفاعی می‌تواند زمینه تعامل مؤثرتر با دیگر کشورها را فراهم کند، هر اندازه وابستگی‌های آسیب‌پذیر کاهش یابد و ظرفیت‌های ملی افزایش پیدا کند، امکان مواجهه با فشارهای خارجی و حفظ استقلال در تصمیم‌گیری بیشتر خواهد شد.

وی با بیان اینکه دیپلماسی و قدرت ملی می‌توانند مکمل یکدیگر باشند، گفت: سیاست خارجی کارآمد باید بتواند از ابزارهای مختلف، متناسب با شرایط و اهداف کشور، استفاده کند، نه می‌توان امنیت را صرفاً به توافق‌های سیاسی وابسته دانست و نه می‌توان ظرفیت مذاکره و تعامل را در مدیریت اختلافات بین‌المللی نادیده گرفت.

۱۳ آبان فرصتی برای بازخوانی نسبت استقلال و امنیت ملی است

وی با اشاره به اهمیت بازخوانی واقعه ۱۳ آبان در شرایط کنونی بیان کرد: این رویداد فرصتی برای بررسی دوباره نسبت استقلال سیاسی، امنیت ملی و جایگاه ایران در نظام بین‌الملل است و تجربه تاریخی کشور نشان می‌دهد که برای حفظ منافع ملی، باید ضمن شناخت دقیق رفتار قدرت‌های خارجی، ظرفیت‌های داخلی را تقویت کرد و تصمیم‌های سیاست خارجی را بر پایه ارزیابی واقع‌بینانه شرایط اتخاذ کرد، پیام این واقعه برای امروز را می‌توان در ضرورت تقویت توان ملی، حفظ استقلال در تصمیم‌گیری و پرهیز از وابستگی راهبردی جست‌وجو کرد، دستیابی به امنیت پایدار و توسعه کشور نیز به مجموعه‌ای از عوامل، از جمله قدرت اقتصادی و علمی، توان دفاعی، انسجام داخلی و دیپلماسی سنجیده وابسته است.

عضو هیئت علمی گروه معارف دانشگاه شهرکرد خاطرنشان کرد: ۱۳ آبان زمانی می‌تواند به درک مؤثرتر مسائل امروز کمک کند که از بررسی تاریخی آن، شناخت دقیق‌تری از سازوکارهای قدرت در روابط بین‌الملل به دست آید، شناختی که زمینه‌ساز تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر و صیانت از استقلال و منافع ملی در مواجهه با تحولات آینده باشد.