کارگردان مستند «فیلسوف» جنگ:
محسن اردستانی رستمی، کارگردان مجموعه مستند «فیلسوف جنگ» در گفت‌وگو با ایکنا با بیان اینکه ساخت این مجموعه با هدف روایت زندگی و شخصیت شهید غلامعلی رشید پس از جنگ ۱۲ روزه در ذهنم شکل گرفت، اظهار کرد: پیش از این تجربه ساخت مستندی درباره شهید احمد کاظمی را در قالب مستند «سرباز چهل‌وشش ساله» داشتم که به زندگی این فرمانده از دوران جوانی تا زمان شهادت می‌پرداخت. این مجموعه در کنار نسخه سینمایی خود با عنوان «روزگار احمد» تجربه موفقی برای من بود و پس از آن، با وقوع جنگ ۱۲ روزه به این فکر افتادم که درباره یکی دیگر از شخصیت‌های برجسته نظامی کشور اثری مستند تولید کنم. از آنجا که پیش‌تر مستندی با عنوان «الف دزفول» برای شبکه یک ساخته بودم، علاقه داشتم سراغ شخصیتی بروم که با تاریخ دفاع مقدس و تحولات نظامی کشور ارتباط عمیقی داشته باشد. در همین مسیر، موضوع زندگی شهید غلامعلی رشید مطرح شد و پس از گفت‌وگو با دوستان مجموعه روایت فتح، کار را آغاز کردیم.
وی با اشاره به دشواری‌های تولید این مجموعه مستند افزود: برخلاف تصوری که ممکن است درباره ساخت مستند از شخصیت‌های شناخته‌شده وجود داشته باشد، در این پروژه با مشکلات متعددی مواجه شدیم. مهم‌ترین مسئله، دسترسی محدود به آرشیو و دشواری هماهنگی برای انجام مصاحبه با افرادی بود که در مقاطع مختلف مسئولیت‌های مهمی در کنار شهید رشید داشتند. بخش قابل توجهی از اسناد، دست‌نوشته‌ها و اطلاعات شخصی ایشان نیز در دسترس نبود و متأسفانه برخی از این آثار و مدارک از بین رفته بود. خانواده شهید هم شرایط دشواری را پشت سر گذاشته بودند؛ همسر ایشان پیش از این فرزند خود را از دست داده بود و سپس شهادت همسرش نیز بر این مصیبت‌ها افزوده شد. با وجود این شرایط، خانواده تا جایی که امکان داشت با گروه سازنده همکاری کردند، اما طبیعتاً نمی‌توانستیم انتظار داشته باشیم همه اطلاعات و اسناد مورد نیاز پروژه در اختیار ما قرار بگیرد.
دشواری دسترسی به اسناد و آرشیوهای تاریخی
کارگردان مجموعه مستند «فیلسوف جنگ» با بیان اینکه نبود آرشیو منسجم یکی از مهم‌ترین موانع تولید این اثر بود، گفت: برای ساخت مجموعه چندین بار به دزفول، اصفهان و تهران سفر کردیم و تصویربرداری‌های متعددی انجام دادیم، اما بخش مهمی از زمان گروه صرف جست‌وجوی تصاویر و اسناد آرشیوی شد. تصور اولیه این بود که با مراجعه به خانواده و نزدیکان شهید می‌توانیم به بخش عمده‌ای از اطلاعات دست پیدا کنیم، ولی در عمل چنین اتفاقی نیفتاد. به همین دلیل ناچار شدیم از منابع مختلف، از جمله مراکز اسنادی، آرشیوهای موجود در مجموعه‌های فرهنگی و حتی فضای مجازی استفاده کنیم. برای نمونه، تصویری از دیدار شهید رشید و علی لاریجانی در کاخ کرملین پیدا کرده بودم که برای دستیابی به آن به سراغ دفتر سفارت ایران در روسیه رفتم. این شیوه جست‌وجو در بخش‌های مختلف پروژه تکرار شد و گروه برای تکمیل آرشیو، مسیرهای متعددی را دنبال کرد.
اردستانی رستمی ادامه داد: نکته جالب این است که در مستند شهید احمد کاظمی نیز بخش قابل توجهی از تصاویر آرشیوی را از طریق جست‌وجو در اینترنت پیدا کرده بودم. در مجموعه «فیلسوف جنگ» هم حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد آرشیو مورد استفاده، از همین طریق به دست آمد. این موضوع نشان می‌دهد که هنوز بخش‌هایی از تاریخ معاصر و زندگی فرماندهان دفاع مقدس در قالب تصاویر، سخنرانی‌ها و فایل‌های صوتی در فضای مجازی وجود دارد که به‌درستی شناسایی، دسته‌بندی و فرآوری نشده است. گاهی یک سخنرانی یا یک فایل صوتی قدیمی می‌تواند به منبعی مهم برای روایت یک مقطع تاریخی تبدیل شود؛ به شرط آنکه پژوهشگر بتواند آن را پیدا کند، اعتبارش را بررسی کند و در جای مناسب به کار بگیرد.
وی با اشاره به اینکه دسترسی به مصاحبه‌های افراد مطلع نیز با محدودیت‌هایی همراه بوده است، بیان کرد: در جریان تولید مجموعه تلاش کردیم با فرماندهان و افرادی که شناخت نزدیکی از شهید رشید داشتند گفت‌وگو کنیم، اما به دلایل مختلف امکان انجام برخی مصاحبه‌ها فراهم نشد. برای مثال، دسترسی به افرادی همچون محسن رضایی و سیدیحیی رحیم‌صفوی برای ما میسر نشد. همچنین فرمانده وقت قرارگاه ولی‌عصر(عج)، آقای رئوفی، در آن مقطع با بیماری مواجه بود و امکان حضور در مقابل دوربین را نداشت. البته افراد دیگری نیز بودند که تمایل داشتند با ما همکاری کنند، اما شرایط زمانی و اجرایی اجازه نداد همه این گفت‌وگوها انجام شود.
این مستندساز با تأکید بر اهمیت آرشیو در تولید آثار تاریخی اظهار کرد: در چنین آثاری صرفاً نمی‌توان به روایت شفاهی چند نفر اکتفا کرد. وقتی قرار است زندگی یک فرمانده نظامی از دوران پیش از انقلاب تا زمان شهادت روایت شود، باید برای هر مقطع تاریخی اسناد، تصاویر و شواهد متناسب وجود داشته باشد. بخشی از این اطلاعات را از گروه مستند بنیاد روایت فتح و بخشی دیگر را با کمک مرکز اسناد جنگ به دست آوردیم. در کنار این منابع، تصاویر و فایل‌هایی نیز وجود داشت که از مسیرهای مختلف جمع‌آوری و برای استفاده در مستند آماده شد. با این حال، همچنان معتقدم اطلاعات و اسناد بیشتری درباره شهید رشید وجود دارد که اگر دسترسی به آن‌ها فراهم می‌شد، می‌توانست ابعاد تازه‌تری از شخصیت و فعالیت‌های ایشان را به مخاطب معرفی کند.
از مبارزات پیش از انقلاب تا فرماندهی در دفاع مقدس
وی درباره ساختار روایی مجموعه «فیلسوف جنگ» توضیح داد: تلاش کردم زندگی شهید رشید را از دوران کودکی تا زمان شهادت در یک خط زمانی مشخص روایت کنم. قسمت نخست به دوران کودکی و فعالیت‌های ایشان پیش از انقلاب اختصاص دارد؛ دوره‌ای که به‌تنهایی ظرفیت تبدیل شدن به یک روایت مستقل را دارد. فعالیت‌های انقلابی شهید رشید و اتفاقاتی که در آن سال‌ها تجربه کرده بود، موضوعاتی هستند که کمتر به آن‌ها پرداخته شده است. حتی در برخی اسناد و گفت‌وگوها اشاره شده که مجموعه فعالیت‌های ایشان در دوران پیش از انقلاب ظرفیت تدوین یک کتاب مستقل را دارد. با این حال، به دلیل محدودیت دسترسی به تاریخ شفاهی و دست‌نوشته‌های ایشان، نتوانستیم تمام آنچه را که در این زمینه وجود داشت، وارد مستند کنیم.
اردستانی رستمی افزود: پس از دوران پیش از انقلاب، به فعالیت‌های شهید رشید در دوران دفاع مقدس پرداختیم. یکی از ویژگی‌های مهم ایشان، حضور مؤثر در تصمیم‌گیری‌ها و طراحی عملیات‌های بزرگ بود. برای نمونه، در عملیات فتح‌المبین نقش و تأثیرگذاری ایشان قابل توجه است و تلاش کردیم این موضوع را در بستر تاریخی خودش روایت کنیم. به اعتقاد من، برای شناخت یک فرمانده نباید فقط به لحظه شهادت یا چند اتفاق مشهور زندگی او توجه کرد. باید دید این شخصیت چگونه شکل گرفته، در چه شرایطی رشد کرده، چه تجربه‌هایی پشت سر گذاشته و چگونه به جایگاهی رسیده است که در تصمیم‌گیری‌های مهم نظامی کشور نقش‌آفرینی می‌کند.
وی با اشاره به اینکه بخش‌های مختلف مجموعه براساس دوره‌های تاریخی زندگی شهید تنظیم شده است، گفت: چهار قسمت ابتدایی بیشتر به دوران پیش از انقلاب و سال‌های دفاع مقدس اختصاص دارد و قسمت پنجم به دوره پس از جنگ تا زمان شهادت می‌پردازد. البته اگر بخواهم صادقانه درباره این تقسیم‌بندی صحبت کنم، باید بگویم که در قسمت مربوط به سال‌های پس از جنگ با محدودیت بیشتری مواجه بودیم. شهید رشید در ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه‌های مختلف مسئولیت داشت و به همین دلیل دسترسی به تصاویر و مصاحبه‌های مربوط به آن سال‌ها آسان نبود. بسیاری از افرادی که می‌توانستند درباره این مقطع اطلاعات ارزشمندی ارائه کنند، امکان حضور در پروژه را پیدا نکردند. به همین دلیل ناچار شدیم بخش مهمی از این دوره طولانی را در یک قسمت جمع‌بندی کنیم.
این کارگردان با بیان اینکه همین محدودیت‌ها در برخی موارد موجب شکل‌گیری انتقادهایی از سوی مخاطبان شده است، اظهار کرد: بعد از پخش مجموعه، برخی دوستان و افرادی که با شهید رشید آشنایی داشتند، به من می‌گفتند حیف بود که درباره بعضی از مقاطع زندگی ایشان بیشتر صحبت نشد. این نقد را می‌پذیرم، اما واقعیت این است که برای پرداختن به هر دوره تاریخی باید امکان دسترسی به اسناد و افراد مطلع وجود داشته باشد. وقتی نمی‌توانیم مصاحبه‌های لازم را انجام دهیم یا تصاویر کافی در اختیار نداریم، نمی‌توانیم صرفاً با اتکا به علاقه شخصی، یک بخش را گسترش دهیم. البته این موضوع به معنای پایان کار نیست و همچنان ظرفیت‌های زیادی برای تولید آثار تکمیلی درباره شهید رشید وجود دارد.
فیلسوف جنگ؛ عنوانی متناسب با شخصیت شهید رشید
اردستانی رستمی درباره انتخاب عنوان «فیلسوف جنگ» برای این مجموعه مستند بیان کرد: این عنوان را از محمدعلی صمدی، پژوهشگر حوزه دفاع مقدس، گرفتم. وی در یکی از مصاحبه‌های خود از این تعبیر استفاده کرده بودند و زمانی که آن را شنیدم، احساس کردم به شخصیت شهید رشید بسیار نزدیک است. گاهی برای انتخاب نام یک مستند تلاش می‌کنیم به سراغ عنوان‌هایی برویم که از نظر ادبی و هنری جذاب باشند، اما من در سال‌های اخیر ترجیح می‌دهم اگر امکان داشته باشد، عنوانی انتخاب کنم که به یک ویژگی واقعی و شناخته‌شده شخصیت مورد نظر اشاره کند. درباره شهید رشید نیز تعبیر فیلسوف جنگ از این جهت برایم جذاب بود که می‌توانست بخشی از ابعاد فکری و تحلیلی ایشان را نشان دهد.
وی ادامه داد: شهید رشید صرفاً یک فرمانده نظامی نبود که فعالیت‌هایش را در قالب حضور در عملیات‌ها یا مسئولیت‌های اجرایی تعریف کنیم. ایشان ذهنی تحلیلگر داشت و به مسائل جنگ با نگاهی عمیق می‌پرداخت. برای شناخت این ویژگی باید به سخنان، مصاحبه‌ها، یادداشت‌ها و تحلیل‌های ایشان مراجعه کرد. یکی از منابعی که در این مسیر برای ما اهمیت داشت، گفت‌وگوها و سخنرانی‌های خود شهید بود. ایشان در مقاطع مختلف درباره موضوعات گوناگون صحبت کرده‌اند و برخی از این آثار در قالب فایل صوتی یا تصویری باقی مانده است. تلاش کردیم از این منابع استفاده کنیم تا مخاطب با شخصیت واقعی ایشان مواجه شود، نه صرفاً تصویری که دیگران از یک فرمانده ساخته‌اند.
این مستندساز با اشاره به ویژگی‌های مطالعاتی شهید رشید تصریح کرد: یکی از موضوعاتی که در جریان پژوهش و تولید مستند برایم جالب بود، کتاب‌خوانی گسترده ایشان بود. شهید رشید به مطالعه علاقه زیادی داشتند و این علاقه محدود به کتاب‌های مذهبی یا آثار مرتبط با مسائل نظامی نبود. ایشان رمان هم می‌خواندند و با حوزه‌های مختلف ادبی و فکری آشنایی داشتند. ما در مستند حدود هفت تا هشت دقیقه به این ویژگی پرداختیم، اما همین بخش کوتاه بازخوردهای قابل توجهی داشت. حتی یکی از معلمان برایم پیام فرستاد و گفت بخشی از مستند را در یک کلاس دخترانه نمایش داده است تا دانش‌آموزان ببینند یک فرمانده نظامی تا چه اندازه اهل مطالعه بوده است. معرفی چنین ویژگی‌هایی می‌تواند نگاه نسل جوان به شخصیت فرماندهان دفاع مقدس را تغییر دهد.
وی افزود: نکته جالب دیگر درباره شهید رشید، ارتباط ایشان با سینما و فیلمنامههای دفاع مقدس بود. ایشان فیلمنامههای داستانی مرتبط با دفاع مقدس را مطالعه می‌کردند و در مواردی به‌عنوان مشاور درباره آن‌ها نظر می‌دادند. بهروز افخمی نیز خود را از شاگردان شهید رشید می‌داند و گفته است که در مقطعی چندین جلسه با ایشان داشته است. متأسفانه ما نتوانستیم گفت‌وگوی مستقلی با آقای افخمی انجام دهیم، اما مصاحبه‌ای از ایشان در آرشیو صدا و سیما وجود داشت که در بخشی از مستند مورد استفاده قرار گرفت. این موضوعات برای مخاطبی که شهید رشید را صرفاً از زاویه فرماندهی نظامی می‌شناسد، می‌تواند جذاب باشد؛ زیرا نشان می‌دهد با شخصیتی مواجه هستیم که علایق و دغدغه‌های متنوعی داشته است.
روایت مستند بر پایه اسناد و سخنان خود شهید
کارگردان «فیلسوف جنگ» با تأکید بر اینکه در این مجموعه تلاش کرده است روایت را بر اساس اسناد و سخنان خود شهید پیش ببرد، گفت: من معمولاً در مستندهایی که درباره شهدا می‌سازم، علاقه‌ای ندارم صرفاً به ابعاد احساسی و عاطفی زندگی آن‌ها بپردازم. البته این ابعاد اهمیت دارند، اما رویکرد اصلی من بیشتر تاریخی و مبتنی بر یک خط زمانی است. در این شیوه، تلاش می‌کنم مخاطب بداند یک شخصیت در چه شرایطی زندگی کرده، چه تصمیم‌هایی گرفته و در چه اتفاقاتی نقش داشته است. به همین دلیل در «فیلسوف جنگ» نیز محور اصلی روایت، خود شهید رشید است و نه برداشت‌ها و قضاوت‌های شخصی من درباره اتفاقات تاریخی.
وی تصریح کرد: برای مثال، در بخش‌هایی از مستند به موضوع تشکیل بسیج و برخی مسائل مربوط به سال‌های ابتدایی جنگ پرداخته می‌شود. شهید رشید در یکی از سخنان خود درباره تاریخ تشکیل بسیج نکته‌ای را مطرح می‌کنند که با آنچه در برخی روایت‌های رایج گفته شده، تفاوت دارد. این موضوع را از زبان خود ایشان در مستند آورده‌ایم و مخاطب می‌تواند با شنیدن این سخنان، درباره آن فکر کند. همچنین در قسمت چهارم به موضوع پایان جنگ و اختلاف‌نظرهایی که در آن مقطع وجود داشته، پرداخته شده است. در این بخش، یک سند و روایت از زبان خود شهید رشید مطرح می‌شود که در فضای مجازی نیز بازتاب زیادی داشت.
اردستانی رستمی ادامه داد: در این مجموعه تلاش نکردم درباره تمام شخصیت‌ها و فرماندهانی که در مقاطع مختلف جنگ حضور داشتند، داوری کنم. ممکن است در فضای عمومی درباره عملکرد برخی فرماندهان دیدگاه‌های متفاوتی وجود داشته باشد، اما من در جایگاه مستندساز قرار نیست هر اختلاف‌نظری را به یک نتیجه‌گیری قطعی تبدیل کنم. معیار اصلی من در این مستند، سخنان و نگاه شهید رشید بوده است. حتی اگر در بخشی از روایت، نقدی از سوی ایشان مطرح می‌شود، آن را به همان شکلی که در سند و گفت‌وگوی ایشان وجود دارد، ارائه می‌کنیم. نریشن نیز بیشتر نقش پیونددهنده و توضیح‌دهنده دارد و قرار نیست به جای اسناد، تحلیل و قضاوت شخصی سازنده را به مخاطب تحمیل کند.
وی با اشاره به کمبود منابع مکتوب درباره شهید رشید اظهار کرد: یکی از دشواری‌های پژوهش درباره ایشان این بود که برخلاف برخی فرماندهان دیگر، آثار مکتوب و تاریخ شفاهی تدوین‌شده زیادی از ایشان در اختیار نداشتیم. یک گفت‌وگوی مهم با محمد درودیان وجود دارد که در قالب کتاب منتشر شده و از جمله منابعی بود که می‌توانست در پژوهش مورد استفاده قرار بگیرد. همچنین از برخی مصاحبه‌ها، سخنرانی‌ها و دست‌نوشته‌های شهید استفاده کردیم. ایشان در مقاطعی در دانشگاه تدریس داشته‌اند و در نماز جمعه نیز سخنرانی کرده‌اند. بعضی از این سخنان مربوط به سال‌های ابتدایی جنگ است و ارزش تاریخی قابل توجهی دارد. با این حال، مجموعه این منابع برای شناخت تمام ابعاد شخصیتی و فکری ایشان کافی نیست و همچنان نیازمند گردآوری و تدوین اسناد بیشتری هستیم.
این مستندساز با اشاره به اهمیت مستند «آخرین روزهای زمستان» در شناخت فضای روایت جنگ گفت: زمانی که در حال بررسی و تمرکز بر اسناد و تصاویر بودم، متوجه شدم برخی از سخنان شهید رشید در این مستند نیز اهمیت زیادی دارد. ایشان از افرادی نبودند که حضور پررنگ و مستمر در مقابل دوربین داشته باشند و به همین دلیل تعداد مصاحبه‌های تصویری‌شان محدود است، اما همان مصاحبه‌هایی که از ایشان باقی مانده، محتوای ارزشمندی دارد. گاهی یک گفت‌وگوی کوتاه می‌تواند اطلاعاتی ارائه کند که برای شناخت یک مقطع تاریخی بسیار مهم است. تلاش کردیم این منابع را شناسایی کنیم و در ساختار روایی مجموعه به کار بگیریم.
بازتاب‌های متفاوت و استقبال مخاطبان از مجموعه
اردستانی رستمی درباره بازخوردهای مجموعه «فیلسوف جنگ» پس از انتشار بیان کرد: راستش در ابتدا تصور نمی‌کردم مخاطبان حاضر باشند چهار ساعت از زمان خود را برای تماشای یک مجموعه مستند پنج قسمتی اختصاص دهند. وقتی به حجم کار نگاه می‌کردم، احتمال نمی‌دادم چنین استقبالی صورت گیرد، اما بعد از انتشار متوجه شدیم مخاطبان زیادی قسمت‌های مختلف را دنبال کرده‌اند. به‌ویژه قسمت چهارم بازخوردهای گسترده‌ای داشت و در فضای مجازی، از جمله شبکه اجتماعی ایکس، درباره آن بحث‌های فراوانی شکل گرفت. اگر عنوان «فیلسوف جنگ» را در این شبکه جست‌وجو کنید، با واکنش‌های متفاوتی از سوی جریان‌های فکری و سیاسی مختلف مواجه می‌شوید.
وی افزود: یکی از نکات جالب برای من این بود که بازتاب مجموعه محدود به مخاطبان همیشگی آثار دفاع مقدس نبود. افرادی که شاید انتظار نداشتم به چنین مستندی توجه کنند، درباره آن مطلب نوشتند و لینک قسمت‌های مختلف را منتشر کردند. برای نمونه، حسین درخشان نیز پیوند تماشای مستند را در فضای مجازی منتشر کرده بود. همچنین احسان شادمانی، فرزند شهید شادمانی که از دوستان قدیمی ماست، در معرفی مجموعه کمک کرد و انتشار آن در فضای مجازی را گسترش داد. البته برنامه تبلیغاتی گسترده و ویژه‌ای برای این مستند نداشتیم و بخش زیادی از بازتاب‌ها به واسطه انتشار خود مخاطبان شکل گرفت.
این کارگردان با اشاره به میزان بازدیدهای مستند در فضای مجازی گفت: یکی از برش‌های مجموعه که در صفحه شخصی خودم در اینستاگرام منتشر کردم، به‌تنهایی حدود یک میلیون بازدید داشت. این میزان توجه برای من قابل پیش‌بینی نبود. حتی پیام‌هایی به زبان عربی و از سوی مخاطبان لبنانی دریافت کردم که درخواست داشتند مستند برای آن‌ها ترجمه شود تا بتوانند آن را تماشا کنند. این اتفاق نشان داد موضوعات مرتبط با تاریخ دفاع مقدس و شخصیت‌های نظامی ایران، در صورت روایت درست و مستند، می‌تواند برای مخاطبانی فراتر از مرزهای کشور نیز جذاب باشد.
وی ادامه داد: از میان قسمت‌های مختلف، اگر کسی فرصت تماشای تمام مجموعه را نداشته باشد، قسمت چهارم را پیشنهاد می‌کنم؛ زیرا این قسمت به موضوعاتی می‌پردازد که زمینه گفت‌وگو و بحث بیشتری ایجاد کرده است. البته این پیشنهاد به معنای کم‌اهمیت بودن سایر قسمت‌ها نیست، بلکه قسمت چهارم به دلیل محتوای تاریخی و اسنادی خود، بیشتر در معرض توجه و واکنش قرار گرفت. به‌ویژه بخشی که در آن شهید رشید درباره یکی از جلسات مهم و مسائل مربوط به پایان جنگ توضیح می‌دهند، در فضای مجازی بازنشر زیادی داشت و موجب شد افراد با دیدگاه‌های متفاوت درباره آن اظهارنظر کنند.
اردستانی رستمی با اشاره به مواجهه مجموعه با انتقادهای مختلف اظهار کرد: در مستندهایی که درباره شهدا ساخته می‌شود، معمولاً با استقبال مثبت مخاطبان مذهبی و انقلابی مواجه هستیم و بیشتر پیام‌هایی که دریافت می‌کنیم، در قالب تشکر و قدردانی است. اما درباره «فیلسوف جنگ» شرایط کمی متفاوت بود. به دلیل موضوعات مطرح‌شده در قسمت چهارم، برخی جریان‌های سیاسی و رسانه‌ای به مستند واکنش انتقادی نشان دادند. به‌ویژه بحث‌های مربوط به پایان جنگ و روایت شهید رشید از آن مقطع، موجب شد بخشی از محتوای مستند در شبکه‌های اجتماعی مورد مناقشه قرار بگیرد. برای من این اتفاق از این جهت قابل توجه بود که نشان می‌داد مستند توانسته است موضوعی را مطرح کند که مخاطبان درباره آن پرسش و دیدگاه‌های متفاوتی دارند.
وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از حذف بخش‌های چالش‌برانگیز تاریخ افزود: مستند تاریخی نباید فقط به بیان موضوعاتی بپردازد که همه درباره آن‌ها توافق دارند. اگر قرار است یک شخصیت نظامی و تاریخی را به مخاطب معرفی کنیم، باید اجازه دهیم سخنان، دیدگاه‌ها و حتی انتقادهای خود او نیز شنیده شود. شهید رشید در بخش‌هایی از مستند با صراحت درباره مسائل مختلف صحبت می‌کنند و ما نیز تلاش کردیم این سخنان را در چارچوب اسناد موجود ارائه کنیم. وظیفه من به‌عنوان مستندساز این نیست که به جای مخاطب تصمیم بگیرم یا درباره همه موضوعات حکم صادر کنم؛ بلکه باید زمینه‌ای فراهم کنم تا مخاطب با اطلاعات و اسناد مواجه شود و بتواند درباره آن‌ها فکر کند.
کارگردان مجموعه مستند «فیلسوف جنگ» در پایان با اشاره به ظرفیت‌های باقی‌مانده برای معرفی شهید غلامعلی رشید گفت: هنوز موضوعات زیادی درباره این شهید وجود دارد که می‌توان درباره آن‌ها مستند ساخت. از دوران فعالیت‌های پیش از انقلاب تا نقش ایشان در عملیات‌های دفاع مقدس، مطالعات گسترده، ارتباط با حوزه فرهنگ و سینما و مسئولیت‌هایی که پس از جنگ برعهده داشتند، هرکدام ظرفیت یک پژوهش مستقل را دارند. حتی دست‌نوشته‌هایی که از ایشان باقی مانده، می‌تواند مبنای تولید آثار تازه قرار بگیرد. امیدوارم امکان دسترسی به این اسناد و تدوین تاریخ شفاهی دقیق‌تری از زندگی ایشان فراهم شود؛ چراکه شهید رشید از شخصیت‌هایی بود که شناخت ابعاد فکری و نظامی وی، برای نسل امروز و پژوهشگران تاریخ دفاع مقدس اهمیت زیادی دارد.
انتهای پیام