به گزارش خبرنگار ایکنا؛ سومین نشست از سلسله نشست‌های مهارت‌افزایی فعالان سواد رسانه‌ای با موضوع «هوش مصنوعی و آینده سواد رسانه‌ای؛ بازتعریف مهارت‌های شهروندی در عصر الگوریتم‌ها» برگزار شد.
در این نشست، محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن سواد رسانه‌ای ایران، حسین امامی، مدرس دانشگاه و علی صفرنواده، پژوهشگر هوش مصنوعی، به ارائه دیدگاه‌های خود پرداختند و مدیریت نشست بر عهده علیرضا خرازی، استادیار دانشگاه، بود.
علیرضا خرازی، استادیار دانشگاه در ابتدای نشست گفت: بارها پیش آمده است پس از ورود به شبکه‌های اجتماعی درمی‌یابیم تمام محتواهایی که می‌بینیم کاملاً مبتنی بر علایق و سلایق ماست. همچنین مکرراً تصاویر یا اخباری را در فضای مجازی دیده‌ایم که در نگاه اول واقعی به نظر می‌رسیده‌اند، اما بعداً مشخص شده است که توسط ابزارهای قدرتمند هوش مصنوعی ساخته شده‌اند.
به گفته وی، این اتفاقات نشان می‌دهد در دنیایی زندگی می‌کنیم که فناوری‌های ارتباطی و ابزارهای هوش مصنوعی تغییرات قابل‌ملاحظه‌ای در تمام ابعاد زندگی ما ایجاد کرده‌اند. پیش‌تر، سواد رسانه‌ای بیشتر بر تحلیل خبر، شناخت منبع، تشخیص هدف تولیدکننده محتوا و عدم تأثیرپذیری از تبلیغات، اطلاعات نادرست و اخبار جعلی متمرکز بود، اما این مهارت‌ها همچنان مهم‌اند و دیگر کافی نیستند. مخاطب امروز در عصر هوش مصنوعی زندگی می‌کند و همه ما عملاً از ابزارهای قدرتمند هوش مصنوعی در حوزه‌های مختلف استفاده می‌کنیم؛ از این رو باید شیوه کار با این ابزارها را بیاموزیم و بدانیم که هر فناوری، فرصت‌هایش بیشتر از تهدیداتش است و باید تهدیدات احتمالی را به فرصت تبدیل کنیم.
محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن سواد رسانه‌ای ایران موضوع نشست را بسیار مهم خواند و تصریح کرد: آموزش هوش مصنوعی به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان اهمیت ویژه‌ای دارد، چرا که مهارت‌های زیست در فضای مجازی در عصر امروز امری ضروری است و خانواده و مدرسه باید اهتمام و توجه جدی در این زمینه داشته باشند.
مدیرعامل انجمن سواد رسانه‌ای ایران افزود: از ماه آینده به مدت چهار ماه به شکل متوالی، نشست‌هایی با موضوع سواد رسانه‌ای و جنگ شناختی برگزار می‌شود و پس از آن وارد بحث والدگری رسانه‌ای خواهیم شد. در ماه‌های اسفند امسال و فروردین، اردیبهشت و خرداد سال آینده، موضوع والدگری رسانه‌ای در نشست‌های ماهانه مد نظر قرار خواهد گرفت و لذا تا خرداد سال آینده برنامه نشست‌ها مشخص است.
علی صفرنواده، پژوهشگر هوش مصنوعی با بیان اینکه از زوایای مختلفی می‌توان به هوش مصنوعی نگاه کرد، افزود: زاویه فنی، فرهنگی، روان‌شناختی، فلسفی، تأثیر آن بر معنویت، بر دینداری، دین‌پژوهی و بسیاری زوایای دیگر قابل بررسی است، اما زاویه‌ای که من بیشتر درگیر آن بوده‌ام، به این دلیل که نزدیک به ۲۵ سال در مجموعه‌های مختلف و مدارس با نوجوانان سرو کار داشته‌ام، بحث هویت است.
وی ادامه داد: امروز با نوجوانی روبه‌رو هستیم که مغزش در دوره بازتولید قرار دارد. از منظر عصب‌شناسی، مغز نوجوان ارتباطاتش به شدت در حال تغییر و تحول است؛ تحولی نامتوازن، مانند یک ماشین توربوشارژ که موتور قوی و ترمز ضعیف دارد. بخش پشتی مغز که مدیریت سطح بالا و اولویت‌بندی را انجام می‌دهد، هنوز در حال تکامل است؛ مثلاً تا اواسط دهه ۳۰ زندگی. البته بخش‌هایی که حساس به تکانش، هیجان و فعالیت‌های هیجانی و خطرناک نوجوان هستند و حساس به پاداش‌اند، فعال هستند. همانطور که یک سیستم هوش مصنوعی نیز حساس به پاداش و تشنه تأیید و لایک گرفتن است و اینها با هم تعامل دارند.
صفرنواده در ادامه به تبیین مفهوم هویت پرداخت و گفت: هویت یعنی «من کیستم»؛ یعنی یک شناخت جامع و یکپارچه از خود، به کجا تعلق دارم و ارزش‌های من چیست. هویت زوایای مختلفی دارد؛ هویت ملی، هویت دینی، حتی تعریف من از بدن خودم. همه اینها به سازه‌های دیگری مانند اعتماد به نفس، عزت نفس و خودپنداره ربط پیدا می‌کند. هویت فقط شناخت نیست، تعهد هم هست؛ به ارزش‌ها و تصمیم‌گیری‌ها کمک می‌کند و اشتراکاتی میان جنبه‌های مختلف هویت ایجاد کرده و مرزبندی‌هایی درست می‌کند، بنابراین نوجوانی، سن اصلی شکل‌گیری هویت است.
این پژوهشگر تصریح کرد: هویت از دیرباز مطرح بوده و از یونان باستان درباره «چیستی من» و «من کیستم» صحبت شده است. اما کسی که هویت را به‌طور جدی در روان‌شناسی مطرح کرد، اریکسون بود؛ او محور بحث‌های نوجوانی را هویت قرار داد. اریکسون را دنباله‌رو فروید می‌دانند، ولی تمایزاتی نیز دارد؛ مثلاً مراحل رشد را تا دهه‌های بیشتری ادامه می‌دهد و هشت مرحله رشد روانی-اجتماعی تعریف می‌کند که هر کدام چالش‌هایی دارند. اگر در حل این چالش‌ها موفق شویم، به نقطه دیگری می‌رسیم و اگر دچار بحران شویم، در همان بحران باقی خوایم ماند.
وی افزود: سن نوجوانی، سن بحران هویت است؛ بحران «هویت در برابر سردرگمی نقش». یعنی یا به یک هویت یکپارچه و به ثباتی درباره اینکه من کیستم، به چه چیزهایی متعهدم و مرزبندی و اشتراکاتم با دیگران چیست، می‌رسیم، یا دچار سردرگمی نقش می‌شویم.
صفرنواده با ذکر مثالی در این زمینه گفت: وقتی نوجوانی عاشق فوتبال است و به باشگاه و تیم خاصی می‌رود، یک‌دفعه می‌گوید دیگر نمی‌خواهم بروم؛ بعد می‌فهمیم مربی یا کسی چیزی گفته و او کلاً کنار گذاشته است. اگر اینها را ندانیم، ممکن است بگوییم «این که مهم نیست، ولش کن» و نتوانیم به درستی همدلی کنیم؛ در حالی که باید بدانیم سیستم لیمبیک و بخش‌هایی که به پاداش، تشویق و تنبیه حساس‌اند، در نوجوان بسیار قوی‌تر از بخش منطقی‌اند و اگر کسی در این زمینه به نوجوان حرفی بزند، مسائل بسیاری رخ می‌دهد.
وی در تبیین تحولات مغز نوجوان گفت: مغز نوجوان به شدت در حال تغییر است و یک فرصت بزرگ در این راستا وجود دارد؛ ارتباطات عصبی قبلی هرس می‌شوند، چون مغز نسبت به انرژی خیلی صرفه‌جو است و انرژی صرف می‌کند تا مهارت‌ها و دانش‌هایی که یاد گرفته‌ایم را نگه دارد. در لایه فیزیولوژیک، این ارتباطات عصبی هرس می‌شوند، مگر اینکه چیزی استفاده شود و آنچه استفاده می‌شود را عایق‌بندی می‌کند و لایه پایدار می‌سازد، بنابراین فرصت مناسبی است تا در نوجوانی ویژگی‌هایی نهادینه شود. پس باید بدانیم این مغز خودش را بازسازی و به شدت تغییر می‌کند، به شدت حساس به پاداش است و به شدت هیجانی است. نوجوان تصور می‌کند برای او اتفاقی نمی‌افتد؛ مثلاً افراد زیادی حین رانندگی با موتور تصادف کرده و فوت شده‌اند، ولی نوجوان می‌گوید؛ برای من اتفاقی نمی‌افتد. لذا کارهای خطرناکی انجام می‌دهد. این همان بحث «هرس سیناپسی» است؛ ارتباطات عصبی شخم می‌خورند و هرس می‌شوند. مغز ارتباطاتی را که استفاده نشده‌اند پاک می‌کند تا انرژی صرف نکند و ارتباطاتی را که مدام استفاده می‌شوند، حفظ می‌کند.
صفرنواده تصریح کرد: بازسازی مغز، باعث می‌شود یک کاوش اتفاق بیفتد و یک تعهد شکل بگیرد؛ هرچند اینها لزوماً اتفاق نمی‌افتند و ممکن است شرایط کاوش فراهم نشود. در حالت ایده‌آل، یک کاوش در سن نوجوانی اتفاق می‌افتد که ویژگی‌های آن مهم است؛ مثلاً از حدود ۱۰ تا ۱۲ سالگی تا ۲۰ تا ۲۲ سالگی، یعنی حدود یک دهه، قرار است در حالت سالم، این کاوش و این تعهد اتفاق بیفتد.
وی در ادامه سخنان خود با اشاره به پدیده توهم‌زنی هوش مصنوعی گفت: می‌گویند هوش مصنوعی هالوسینیشن دارد، توهم می‌زند. مثلاً با آدم همدلی می‌کند؛ همدلی‌ای که مظلوم‌ساختگی است. مثلاً من به آن می‌گویم «من یک آدم احمق و نادانم که هیچی نمی‌فهمم، خیلی ساده این را برایم توضیح بده» و او می‌گوید «بله، طبیعی است، هیچ اشکالی ندارد». چون هوش مصنوعی مبتنی بر یادگیری از بازخورد و کلام و نوشتن آموزش دیده است. از سوی دیگر، تهدیدها و چالش‌های عصب‌روان‌شناختی هم ایجاد می‌کند که می‌شود درباره هر کدام صحبت کرد.
صفرنواده با اشاره به چالش‌های هوش مصنوعی برای هویت گفت: هوش مصنوعی چالش‌هایی نیز ایجاد می‌کند؛ وابستگی عاطفی ناسالم یکی از آنهاست. نمونه بارزش فیلم «Her» است که در سال ۲۰۱۳ ساخته شد؛ شخصیت فیلم به چت‌بات وابسته می‌شود و فکر می‌کند فقط او به این آقا جواب می‌دهد. بعداً وقتی جواب نمی‌دهد، می‌گوید «چی شد؟» و چت‌بات می‌گوید؛ «صدها هزار یا میلیون‌ها نفر از من درخواست دارند و من با خیلی‌ها حرف می‌زنم». تبعات این مسئله آن است که نوجوان ما باید بشناسد هوش مصنوعی یک ماشین است که با انبوه داده‌ها آموزش دیده، خطا و قطعاً سوگیری دارد و با شناخت این مسائل می‌شود تا حدی جلوی این آسیب‌ها را گرفت.
وی تصریح کرد: هوش مصنوعی جایگزین روابط انسانی پیچیده می‌شود؛ این ابزارها تعاملاتی بدون اصطکاک و بدون چالش دارند و مدام تأیید می‌کنند، که مشکل‌ساز است. بعداً وقتی کسی حرفی بزند، نوجوان نمی‌تواند تاب‌آوری داشته باشد و هویتش شکننده و وابسته به الگوریتم خواهد داشت. این تأییدهای مداوم یک حباب فکری نیز ایجاد می‌کند؛ نه فقط چت‌بات، بلکه الگوریتم‌های پیشنهاددهنده و توصیه‌گر، ما را در حباب فرهنگی می‌اندازند. در شبکه‌های اجتماعی به کسانی وصل می‌شویم و مدام تأیید می‌گیریم، به گروه‌هایی می‌پیوندیم و در فضاهایی قرار می‌گیریم که همیشه تأیید می‌گیریم و دیگر تحمل مخالفت نداریم. اگر جایی این تأیید قطع شود، دچار چالش می‌شویم و مدام نیاز داریم اسکرول کنیم و دوپامین بگیریم.
صفرنواده با اشاره به آسیب «خودآینه‌ای» در هویت‌یابی گفت: خودآینه‌ای آسیب‌هایی دارد؛ یعنی من خودم را در آینه آن هویت‌یابی می‌بینم. قبلاً خودم را در آینه دیگران می‌دیدم؛ دیگرانی که بازخوردهای انسانی به من می‌دادند و جاهایی ممکن بود من را خرد کنند و آسیب‌هایی بزنند. اما اکنون آینه‌ای است که براساس الگوریتم برنامه‌ریزی شده است؛ آدم‌ها ممکن بود بازخورد درستی ندهند، ولی این هم به نوعی دیگر بازخورد درستی نمی‌دهد، زیادی تأیید می‌کند. هویت انسانی هم می‌تواند زیر سایه هوش مصنوعی رنگ ببازد؛ چون هر کاری می‌کنم تأیید می‌کند، هر چیزی می‌گویم می‌گوید خوب است، کمتر مخالفت می‌کند که در بعضی مقالات به این مسائل اشاره شده است.
وی افزود: براساس نظرسنجی‌ها از نسل زد، نوجوانان از این مسئله اذیت می‌شوند؛ یعنی «فقدان موضع‌گیری» که همیشه تأیید می‌کند و هیچ‌وقت نمی‌گوید «حالم از این حرف به هم خورد، این چه حرفی است، این چه لباسی است، این چه قیافه‌ای است، این چه شخصیتی است» آدم‌ها را خسته می‌کند. ولی در عین حال خودش را در آینه این الگوریتم‌ها می‌بیند؛ چقدر لایک گرفت، چقدر بالا رفت، چقدر دیده شد و به صورت مستقیم و غیرمستقیم می‌گوید این حرفت خوب است، این کارت خوب است. جاهایی هم به صورت غیرمستقیم براساس الگوی شبکه‌های اجتماعی و غیره این تأیید شکل می‌گیرد. همه اینها چالش‌هایی است که در رابطه با هوش مصنوعی وجود دارد و نوجوان باید نسبت به آن آگاه باشد.
صفرنواده در ادامه به والدین و مربیان پیشنهاد داد: با توجه به دیپ‌فیک و پیام‌های رسانه‌ای و تصاویر، فیلم‌ها، صوت‌ها و محتواهایی که با هوش مصنوعی تولید می‌شود، سواد رسانه‌ای و نگاه نقادانه به محتوای رسانه‌ای مورد توجه قرار گرفته است. سواد هوش مصنوعی هم مدل‌های مختلفی دارد که می‌توان درباره‌شان مطالعه کرد؛ مثلاً مدل «AI4K12» یا مدل «OECD» را با «AI Literacy» بررسی کنیم و سند آن را ببینیم. در مدل AI4K12 نسبت آن با سواد دیجیتال، سواد رسانه‌ای و غیره مشخص و تصریح شده که بخشی از مطالب را از سواد رسانه‌ای، بخشی را از دیتا ساینس و بخشی را از سواد دیجیتال وام گرفته‌ایم؛ یعنی اینها رقیب هم نیستند. هم سواد رسانه‌ای لازم است، هم سواد دیجیتال و هم نکاتی از دیتا ساینس. بعضی مؤسسه‌ها اینها را عملیاتی کرده‌اند و با فیلم آموزشی، تمرین، مربی و تشکیلات، بسته‌هایی ساخته‌اند؛ ولی حداقل یک تورق و نگاهی به این اسناد توسط اساتید و مربیان کمک می‌کند.
وی افزود: نظارت آگاهانه بر تعامل با ابزارهای هوش مصنوعی در سنین دوره دبستان و حضور والدین در کنار کودک بسیار مهم است. اگر قرار است تعاملی با هوش مصنوعی اتفاق بیفتد، در سن‌های بالاتر می‌شود آموزش‌ها را با فاصله بیشتری انجام داد، ولی این مفاهیم که هوش مصنوعی با انبوه داده‌ها آموزش دیده و لذا ممکن است خطا داشته باشد، باید منتقل شود.
صفرنواده تصریح کرد: باید آموزش داد در چه مسائلی و چقدر می‌شود به جواب‌های هوش مصنوعی اعتماد کرد؛ در مسائل دینی، عاطفی، سرمایه‌گذاری و علمی. این آموزش باید به فراخور سن باشد؛ در برخی سنین با قصه‌گویی و امتحان کردن تعامل با هوش مصنوعی و دیدن خطاهایش و در سن‌های بالاتر جدی‌تر شود. تعاملات چهره‌به‌چهره و واقعی نیز مهم است؛ یعنی جاهایی باید اصطکاک‌های سالم داشته باشیم و اردوها و برنامه‌هایی برگزار شود که بچه‌ها با هم چالش پیدا کنند، چون بدون اصطکاک، تعامل با هوش مصنوعی و مهارت‌های واقعی را یاد نمی‌گیرند.
وی در بخش دیگری از پیشنهادها گفت: طراحان و سیاست‌گذاران فناوری باید سیستم‌های امنی برای هوش مصنوعی طراحی کنند و از نظر مباحث هویتی، آن چالش‌ها را در دل سیستم‌های هوش مصنوعی حل کنند. الگوریتم‌های توصیه‌گر باید شفافیت داشته باشند تا معلوم شود بر چه مبنایی چیزی را بالا می‌آورند و توصیه می‌کنند و قوانین لازم در این زمینه ضروری است. در فضای بومی ما نیز، چون در فضای جهانی دیدگاهی نسبت به اسلام وجود دارد و نوجوان با همان دست‌فرمان با هوش مصنوعی تعامل می‌کند، قطعاً بعضی از اینها نیاز به بومی‌سازی دارد.
صفرنواده در پایان گفت: فرصت‌ها و چالش‌های جدیدی به‌واسطه هوش مصنوعی ایجاد شده و آگاهی، آموزش و سیاست‌گذاری هوشمندانه به استفاده ایمن‌تر و سالم‌تر کمک می‌کند. هدف نهایی این است که یک هویت‌یابی سالم اتفاق بیفتد و خودآگاهی نوجوان افزایش یابد؛ یعنی نوجوان مقهور الگوریتم نشود و این تصور را نکند که خودش تصمیم می‌گیرد، در حالی که الگوریتم‌ها تصمیم می‌گیرند.
حسین امامی، مدرس دانشگاه، در سخنرانی خود به «بررسی اقدامات جهانی در حوزه سواد هوش مصنوعی و تشریح چهار الگوی رایج آموزش آن» پرداخت و با اشاره به اهمیت جدی و روزافزون موضوع سواد هوش مصنوعی اظهار کرد: این موضوع به قدری اهمیت یافته که در کشوری مانند فنلاند، آموزش سواد هوش مصنوعی از مقطع پیش‌دبستانی و حتی برای کودکان سه سال به بالا آغاز شده است؛ آن هم به دلیل دیپ‌فیک‌هایی که با هوش مصنوعی در فضای آنلاین ساخته می‌شود. این آموزش‌ها تا سنین بالاتر و حتی برای سالمندان نیز ادامه دارد.
این مدرس دانشگاه با اشاره به ریشه‌های تاریخی این مفهوم گفت: خاستگاه سواد هوش مصنوعی مهندسی کامپیوتر است و بعدها در دل مطالعات ارتباطات وارد شد. گرچه امروز هوش مصنوعی در تمام رشته‌ها حضور دارد، اما اصطلاح سواد هوش مصنوعی در حوزه ارتباطات، مفهومی کاملاً مستقل است که در چند سال اخیر شکل گرفته است.
وی افزود: در دهه ۱۹۵۰، هنگامی که آلن تورینگ آزمون تورینگ را مطرح کرد، مباحث هوش مصنوعی و آموزش‌های مرتبط با آن آغاز شد. سپس در دهه ۱۹۸۰ با رواج رایانه‌های شخصی، مفهوم سواد دیجیتال شکل گرفت و در سال ۱۹۸۹، بروسفورد نخستین بار اصطلاح سواد هوش مصنوعی را در رساله دکتری خود مطرح کرد. نهایتاً در سال ۲۰۱۹، یونسکو رسماً این مفهوم را مطرح و بعدها تکمیل کرد.
امامی با استناد به تعریف کمیسیون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (AI Act) تصریح کرد: سواد هوش مصنوعی فقط یک مهارت ساده نیست، بلکه ترکیبی از دانش، مهارت و نگرش است. فرد باید به چهار توانمندی کلیدی دست یابد؛ نخست، درک سازوکار سامانه‌های هوش مصنوعی؛ دوم، ارزیابی انتقادی خروجی‌های آن به‌جای پذیرش چشم‌بسته؛ سوم، استفاده خلاقانه، اخلاقی و مسئولانه از این ابزار و چهارم، آگاهی از فرصت‌ها، محدودیت‌ها و خطرات آن برای تصمیم‌گیری آگاهانه.
وی ابعاد هوش مصنوعی را در چهار سطح دسته‌بندی کرد و افزود: سطح نخست، تعامل با هوش مصنوعی است که شامل توانایی گفت‌وگو با سیستم، پرامپت‌نویسی و دریافت پاسخ‌های اولیه می‌شود. سطح دوم، تولید محتواست که شامل استفاده از ابزارها برای تهیه صوت، عکس و ویدیو می‌شود. سطح سوم، مدیریت هوش مصنوعی است که شامل سپردن فرایندهای کامل به ایجنت‌ها و همچنین تفکر انتقادی، شناخت الگوریتم‌ها و نظارت می‌شود. سطح چهارم، شکل‌دهی به آینده هوش مصنوعی است که عالی‌ترین سطح سواد محسوب می‌شود و شامل آگاهی از جنبه‌های حقوقی و اجتماعی و شکل‌دادن به آینده این فناوری است.
امامی با تشریح تفاوت این سه مفهوم گفت: سواد رسانه‌ای بر تحلیل درست پیام‌های رسانه‌ای و عدم فریب اطلاعات نادرست تأکید دارد. سواد دیجیتال علاوه بر تحلیل اطلاعات، استفاده مؤثر و ایمن از ابزارهای دیجیتال را مدنظر قرار می‌دهد. اما سواد هوش مصنوعی شایستگی‌های تازه‌ای تعریف کرده است؛ زیرا ما دیگر صرفاً با یک رسانه که پیام منتشر می‌کند مواجه نیستیم، بلکه با سامانه‌ای روبه‌رو هستیم که پیام تولید می‌کند، پیشنهاد می‌دهد و در تصمیم‌سازی نقش ایفا می‌کند. اگر کاربری ویدیویی از سخنرانی یک شخصیت با اظهارات عجیب در شبکه‌های اجتماعی ببیند، سواد رسانه‌ای به بررسی منبع و هدف محتوا می‌پردازد؛ سواد دیجیتال به چگونگی یافتن منبع اصلی و ابزارهای بررسی اطلاعات می‌پردازد؛ اما سواد هوش مصنوعی به بررسی اصالت صدا و تصویر و تشخیص دیپ‌فیک می‌پردازد.
این مدرس دانشگاه از چهار الگوی اصلی و شاخص جهانی در این حوزه نام برد و تصریج کرد: الگوی کارا کندی که مشتمل بر هفت حوزه مهارتی است؛ الگوی ملانی هیبرت و همکاران که مبتنی بر چهار سطح است؛ الگوی یونسکو(۲۰۲۴) که چارچوب رسمی شایستگی‌ها برای دانش‌آموزان و معلمان است و الگوی کمیسیون اروپا(AI Act) که استانداردسازی سواد هوش مصنوعی از مقطع ابتدایی و متوسطه را در نظر دارد.
امامی درباره الگوی یونسکو که در سال ۲۰۲۴، یونسکو برای آموزش سواد هوش مصنوعی به دانش‌آموزان این الگو را مطرح کرد، گفت: دانش‌آموز صرفاً نباید مصرف‌کننده ابزار باشد، بلکه باید آن را بشناسد، مسئولانه رفتار کند و در بهبود فعالیت هوش مصنوعی مشارکت کند. بر این اساس، چهار بعد در نظر گرفته شد؛ نگرش انسان‌محور(تصمیم‌گیری نهایی در اختیار انسان)، رعایت اخلاق هوش مصنوعی(عدالت، حریم خصوصی، شفافیت و مسئولیت‌پذیری)، شناخت سازوکار الگوریتم‌ها و سوگیری‌های الگوریتمی، و توانایی بهبود راه‌حل‌ها یا ورود به ساخت سامانه‌های هوش مصنوعی. هر چهار بعد باید در سه سطح فهم، کاربرد و خلق محتوا طی شود.
وی در ادامه افزود: خانم کارا کندی این الگو را از یونسکو برگرفته و تعمیم داده است. در این الگو، هفت مرحله برای گذراندن سواد هوش مصنوعی مطرح می‌شود؛ سخت‌افزار و نرم‌افزار، سواد اطلاعات و داده، ارتباط و همکاری، تولید محتوا، ایمنی و حریم خصوصی و امنیت، حل مسئله، و بهره‌مندی از شایستگی‌های شغلی.
حسین امامی در ادامه تأکید کرد: سواد هوش مصنوعی به‌عنوان یک شایستگی نوین، نیازمند توجه جدی نظام‌های آموزشی در همه سطوح است و الگوهای جهانی می‌توانند نقشه راه مناسبی برای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در این حوزه فراهم کنند.
وی الگوهای جهانی آموزش سواد هوش مصنوعی، تفاوت‌ها و شباهت‌های آنها، تجربه کشورها و ضرورت طراحی مدل بومی را مورد بررسی قرار داد و گفت: پرسش اصلی الگوی کاراکندی این نیست که من صرفاً چگونه از هوش مصنوعی استفاده کنم، بلکه این است که آیا می‌توانم آگاهانه، انتقادی، ایمن و مسئولانه از آن بهره ببرم. برای پاسخ به این پرسش، ایشان الگوی هفت‌مرحله‌ای خود را ارائه می‌دهد.
وی درباره الگوی ملانی هیبرت اظهار کرد: این الگو از یافته‌های پژوهشگران دانشگاه علم و فناوری هنگ‌کنگ اقتباس و دسته‌بندی شده است و مسیری پلکانی را نمایش می‌دهد. در پله نخست، شناخت و فهم قرار دارد؛ اینکه بدانیم هوش مصنوعی چیست، چه کاربردهایی دارد و مثلاً چت‌جی‌پی‌تی چه کاری انجام می‌دهد و پاسخ‌های نادرست آن را بشناسیم. در پله دوم، استفاده صحیح از ابزار مطرح است؛ اینکه برای کار پژوهشی از کدام ابزار تخصصی و برای ساخت ویدیو از کدام ابزار بهترین خروجی را می‌گیریم. در مرحله سوم، ارزیابی انتقادی قرار دارد؛ یعنی هیچ پاسخی را نپذیریم مگر اینکه خودمان راستی‌آزمایی کنیم، صحت اطلاعات را بررسی کنیم و سوگیری احتمالی آن را ببینیم. نهایتاً مرحله خلق و طراحی مطرح می‌شود که از مرحله دستیاری آغاز و به ایجنت می‌رسد؛ جایی که هوش مصنوعی نماینده من است و از همکار اداری و اجرایی تا راه‌اندازی چت و ربات هوش مصنوعی پیش می‌رود.
امامی الگوی کمیسیون اروپا (AI Act) را جدیدترین الگو دانست که در سال ۲۰۲۶ ارائه شده و چارچوب آن برای آموزش ابتدایی و متوسطه طراحی شده است و افزود: حوزه‌های این الگو تقریباً با الگوهای قبلی تشابه دارد، هرچند مراحل آن کمی متفاوت است. این الگو به کشورهای عضو اتحادیه اروپا توصیه کرده است که در کشور خود براساس آن پیش بروند. تأکید آن نیز بر سه مؤلفه اصلی است: هوش مصنوعی هم دانش است، هم مهارت و هم نگرش؛ یعنی فرد هم بداند، هم بتواند عمل کند و هم بتواند مسئولانه از آن استفاده کند.
این مدرس دانشگاه در مقایسه چهار الگو گفت: شباهت همه آنها در پرداختن به شناخت فناوری، راستی‌آزمایی، اخلاق و حریم خصوصی، اختیار انسان و خلاقیت و حل مسئله است. اما تفاوت‌ها در تمرکز آنهاست؛ خانم کارا کندی بر گستره سواد و اینکه هوش مصنوعی در کدام حوزه‌های زندگی به کار می‌آید تمرکز دارد؛ خانم هیبرت بر عمق یادگیری؛ یونسکو بر تربیت دانش‌آموز آگاه، اخلاق‌مدار و مسئول؛ و کمیسیون اروپا بر تغییر رفتار عملی فرد در تعامل و خلق با هوش مصنوعی.
وی تأکید کرد: این چهار الگو رقیب یکدیگر نیستند و در کنار هم می‌توانند یک مدل جامع تشکیل دهند. در ایران نیز می‌توان یا یکی از الگوها را برگزید یا با تلفیق آنها و بومی‌سازی، الگوی جدیدی طراحی کرد.
امامی هفت درس مهم این الگوها را برای آموزش سواد هوش مصنوعی برشمرد و بیان کرد: سواد هوش مصنوعی فراتر از کار با ابزارهاست و صرف دانستن چت‌جی‌پی‌تی و پرامپت‌نویسی به معنای باسواد بودن در هوش مصنوعی نیست. تفکر انتقادی اهمیت اساسی دارد؛ هر پاسخی که هوش مصنوعی تولید می‌کند الزاماً صحیح و بدون سوگیری نیست و نباید به‌راحتی به آن اعتماد کرد. اخلاق باید از ابتدای آموزش مطرح شود، نه در دقایق پایانی دوره. در یکی از دوره‌ها، فردی اطلاعات مشتریان خود شامل نام، کد ملی، تاریخ تولد و آدرس را در هوش مصنوعی بارگذاری کرده بود، در حالی که این کار اشتباه است. هنر استفاده نکردن نیز از دیگر درس‌هاست؛ مهارت مهم آن است که گاهی از هوش مصنوعی استفاده نکنیم، فکر مستقل داشته باشیم و حتی با آن مشورت نکنیم. آموزش معلمان پیش از ورود ابزارهای جدید به مدارس نیز ضروری است؛ ابتدا باید معلمان توانمند شوند. سنجش موفقیت آموزش نباید فقط با تعداد شرکت‌کنندگان و گواهی‌نامه‌ها باشد، بلکه باید میزان یادگیری عملی سنجیده شود. نگاه بومی و فرهنگی نیز از الزامات مدل بومی است و توجه به هویت فرهنگی، زبان فارسی و محدودیت‌های زبانی را در بر می‌گیرد.
امامی به تجربه‌های عملی کشورها اشاره کرد و گفت: امارات آموزش را از کودکی آغاز کرده و برای همه دارندگان کد ملی، آموزش و اکانت رایگان فراهم کرده است؛ سنگاپور آموزش در تمام سنین را در نظر دارد؛ مالزی از سال ۲۰۲۴ آموزش هوش مصنوعی را برای همه مردم گذاشته و حتی دوره‌های ساخت ایجنت ایجاد کرده است و کشورهایی مانند استونی و کانادا نیز در این زمینه کار کرده‌اند. فنلاند نیز دوره‌های آموزش هوش مصنوعی را برای همه افراد از هر جای جهان، به‌صورت رایگان و همراه با گواهی‌نامه ارائه می‌کند و دوره جدید آن نیز برای کارکنان سازمان‌ها و شرکت‌ها تعریف شده است.
این مدرس دانشگاه در پایان با اشاره به درس‌های تجربه جهانی تصریح کرد: برای فراگیری سواد هوش مصنوعی در کشور باید روی پنج مقوله کار کرد: مدارس، معلمان، شهروندان، کارکنان سازمانی و دستگاه حکمرانی کشور برای فراهم‌کردن استانداردهای لازم.
انتهای پیام 