کنشگری فعال در برابر واقعیت‌های امروز جامعه

به گزارش ایکنا از قم، حجت‌الاسلام والمسلمین محسن مهاجرنیا، مدرس حوزه و دانشگاه در یازدهمین جلسه از شانزدهمین دوره سلسله کرسی‌های آزاداندیشی با موضوع «عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی» که هم‌زمان با سیصد و شانزدهمین کرسی آزاداندیشی قرارگاه فرهنگی طلوع مهر و با همکاری مجمع هماهنگی پیروان امام و رهبری استان قم و اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر، امروز 14 آبان‌ماه به صورت حضوری و مجازی در دانشگاه طلوع مهر قم برگزار شد، با تشریح مفهوم «عقلانیت زیسته»، گفت: این نوعی از عقلانیت است که ناظر به فهم، داوری و تعیین تکلیف انسان در برابر شرایط و واقعیت‌های زمان حال است.

وی با اشاره به مباحث جلسات گذشته درباره گونه‌های مختلف عقلانیت، ادامه داد: در کنار عقلانیت تاریخی که به فهم و ارزیابی گذشته می‌پردازد و عقلانیت آینده‌نگر که پیامدها، احتمالات و سناریو‌های پیش‌رو را بررسی می‌کند، عقلانیت زیسته به ما می‌آموزد که در شرایط موجود چه وظیفه‌ای داریم و در همین زمان و موقعیت چگونه باید تصمیم بگیریم و عمل کنیم.

عقلانیت زیسته؛ پیوند گذشته و آینده در مسئولیت امروز

مهاجرنیا با تأکید بر اینکه انسان در گذشته یا آینده زندگی نمی‌کند، بلکه با واقعیت‌های زمان حال مواجه است، تصریح کرد: گذشته با همه تجربه‌ها، موفقیت‌ها، شکست‌ها و تحولات خود در وضعیت امروز رسوب کرده و بخشی از هویت و واقعیت کنونی جامعه را شکل داده است. بنابراین، مسئله اصلی صرفاً بازگشت به گذشته و داوری درباره آن نیست، بلکه فهم واقعیت موجود و تعیین مسئولیت در قبال آن است.

وی چهار ویژگی اساسی برای عقلانیت زیسته برشمرد و گفت: نخست، پیوند تنگاتنگ گذشته و آینده و قرار گرفتن انسان در فاصله میان این دو؛ دوم، وجود یک وضعیت مشترک که اعضای جامعه در آن سهیم هستند؛ سوم، انتقال انباشت تجربه‌های تاریخی به ذهنیت و واقعیت مشترک امروز؛ و چهارم، ضرورت تعیین تکلیف و پذیرش مسئولیت در برابر وضع موجود است.

رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر با اشاره به مفهوم تاریخ‌مندی در عقلانیت زیسته افزود: هرچند این عقلانیت به معنای پایبندی صرف به گذشته نیست، اما انسان را نسبت به موقعیت تاریخی خود آگاه می‌کند؛ زیرا تصمیم‌ها و کنش‌های امروز می‌توانند مسیر آینده را شکل دهند و بی‌توجهی به مسئولیت‌های کنونی، پیامد‌های تاریخی به دنبال داشته باشد.

مشاهده عینی واقعیت‌ها و پرهیز از داوری‌های انتزاعی؛ الزامات عقلانیت زیسته

این مدرس حوزه و دانشگاه بیان کرد: انسان مؤمن باید به آنچه امروز برای فردا فراهم می‌کند توجه داشته باشد. این نگاه نشان می‌دهد که انسان در زمان حال باید تصمیم بگیرد و با کنشگری فعال، زمینه‌های شکل‌گیری آینده را فراهم کند.

وی مشاهده عینی واقعیت‌ها و پرهیز از داوری‌های صرفاً انتزاعی را از الزامات عقلانیت زیسته دانست و تأکید کرد: باید شرایط واقعی جامعه، مسائل اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و همچنین امیدها، نگرانی‌ها و نیاز‌های مردم را شناخت و متناسب با آنها برنامه‌ریزی کرد.

مهاجرنیا همچنین با اشاره به ضرورت ایجاد تعادل میان ثبات و تغییر، ابراز کرد: جامعه از یک‌سو دارای اصول و ارزش‌های ثابت است و از سوی دیگر در معرض شرایط متغیر و تحولات مستمر قرار دارد. عقلانیت زیسته اقتضا می‌کند که میان اصول پایدار و انعطاف‌پذیری متناسب با شرایط تعادل برقرار شود.

تکلیف‌محوری و پاسخگویی؛ دو رکن عقلانیت زیسته

وی مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی را از عناصر کلیدی عقلانیت زیسته برشمرد و گفت: این عقلانیت صرفاً به شناخت وضعیت موجود بسنده نمی‌کند، بلکه از انسان می‌خواهد در برابر شرایط کنونی مسئول باشد، برای آن برنامه‌ریزی کند و وظیفه خود را متناسب با موقعیت انجام دهد.

مهاجرنیا با اشاره به اینکه تکالیف اجتماعی در شرایط مختلف میان افراد و نهاد‌های جامعه توزیع می‌شود، اظهار کرد: در وضعیت‌های خاص، گروهی مسئولیت دفاعی و امنیتی دارند، گروهی باید در عرصه فرهنگی و رسانه‌ای فعالیت کنند و گروهی نیز وظیفه مراقبت از سلامت، رفاه، اخلاق، امنیت و انسجام اجتماعی را بر عهده دارند.

وی تأکید کرد: قدرت ملی صرفاً به توان نظامی محدود نیست، بلکه مجموعه‌ای از ظرفیت‌های دفاعی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، اخلاقی و سیاسی را در بر می‌گیرد و تقویت آن نیازمند مشارکت و هم‌افزایی همه بخش‌های جامعه است.

ضرورت روایت‌سازی و تقویت انسجام اجتماعی

رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر با اشاره به اهمیت جنگ روایت‌ها، تولید روایت‌های مستند و امیدآفرین را یکی از مسئولیت‌های امروز جامعه دانست و گفت: روایت‌سازی نباید صرفاً به رسانه‌های رسمی یا مسئولان محدود شود؛ بلکه هر فردی می‌تواند متناسب با جایگاه و حوزه فعالیت خود در تبیین واقعیت‌ها و انتقال روایت‌های مؤثر نقش‌آفرینی کند.

وی افزود: در کنار فعالیت در عرصه رسانه و روایت‌سازی، جلوگیری از دوقطبی‌سازی و تشدید شکاف‌های سیاسی، اجتماعی، قومی و مذهبی نیز از ضرورت‌های مهم شرایط کنونی است. حفظ انسجام اجتماعی و تقویت همبستگی ملی باید در زمره اولویت‌های کنشگری اجتماعی قرار گیرد.

تصمیم‌گیری اقتضایی در موضوع جنگ و دیپلماسی

مهاجرنیا در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر پرهیز از مطلق‌نگری در موضوع جنگ و مذاکره، اظهار کرد: در اندیشه دینی، جنگ و صلح تابع شرایط و اقتضائات هستند و نمی‌توان یکی را در همه موقعیت‌ها به‌صورت مطلق تأیید یا رد کرد.

وی تصریح کرد: عقلانیت دینی اقتضا می‌کند که در هر موقعیت، متناسب با شرایط و منافع ملی تصمیم‌گیری شود. همان‌گونه که در برخی شرایط دفاع و ایستادگی ضرورت دارد، در موقعیت‌هایی نیز مذاکره و دیپلماسی می‌تواند در راستای تأمین منافع ملی مورد استفاده قرار گیرد.

این مدرس حوزه و دانشگاه با اشاره به ضرورت پیوند میان میدان و دیپلماسی، اضافه کرد: تصمیم‌گیری درباره جنگ، مذاکره و تعاملات سیاسی باید بر اساس ارزیابی واقع‌بینانه شرایط و بدون گرفتار شدن در دوگانه‌های مطلق‌انگارانه صورت گیرد.

مهاجرنیا در جمع‌بندی مباحث خود، عقلانیت زیسته را نوعی فهم و کنش مسئولانه در برابر تجربه موجود دانست و تأکید کرد: مسئله اصلی این است که بدانیم در شرایط کنونی چه وظیفه‌ای داریم، چگونه باید تصمیم بگیریم و چه اقداماتی برای مدیریت و بهبود وضعیت موجود ضروری است.

وی ابراز کرد: عقلانیت زیسته به معنای نادیده گرفتن گذشته یا بی‌توجهی به آینده نیست، بلکه به معنای تمرکز بر مسئولیت بالفعل انسان در زمان حال است؛ زیرا امروز، حاصل تجربه‌های گذشته و بستر شکل‌گیری آینده است.