حداد عادل:
به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در نشست «مکتب استعمارشناسی ایرانی؛ بازخوانی مجموعه ۳۰ جلدی استعمارشناسی ایرانی» که امروز، ۱۴ آبان‌ماه در خانه مشروطیت اصفهان برگزار شد، اظهار کرد: امروز دور هم جمع شدیم تا از مجموعه کتابی ۳۰ جلدی که به همت موسی نجفی، مورخ و محقق ایرانی درباره استعمارشناسی نگاشته شده است، رونمایی کنیم.
وی ادامه داد: در میان موجوداتی که خدا خلق کرده، فقط انسان مفهوم زمان را درک می‌کند و براساس این درک، دانش تاریخ را ایجاد کرد که بر بستر زمان و مبتنی بر این مفهوم شکل گرفته است. ملت‌ها نیز همچون انسان‌ها دارای حافظه هستند. اگر فردی حافظه را از دست بدهد، ازخودبیگانه می‌شود. به این ترتیب، ملتی هم که تاریخ خود را فراموش کند، هویت خود را نیز از دست می‌دهد و در مقیاس ملی دچار ازخودبیگانگی می‌شود.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی تصریح کرد: بی‌توجهی و بی‌اعتنایی به تاریخ، بیماری خطرناکی برای ملت‌ها به‌شمار می‌رود. ملتی که به تاریخ خود اعتنا نکند و آن را چراغ راه آینده قرار ندهد، ملتی بی‌آینده خواهد بود. دانش‌آموزی که در امتحانات خردادماه قبول نشود، باید دوباره در شهریورماه امتحان بدهد. هر کس تاریخ نخواند، مجبور می‌شود آن را تجدید کند؛ یعنی هر کس تاریخ کشور خودش را نخواند، بلایای گذشته را دوباره تجربه می‌کند. بخش مهم در تاریخ معاصر یا تاریخ جدید دنیا که دوره پس از رنسانس و ۵۰۰ سال اخیر است، به استعمار اختصاص می‌یابد.
وی افزود: حساسیت ما نسبت به استعمار در ایران و جهان اهمیت بسیاری دارد که استعمارگران اصلاً به آشنایی ما با آن تمایل ندارند. بنابراین، گمان می‌کنم حداقل ۲۵۰ سال اخیر تاریخ ایران باید براساس وقایع استعماری نوشته شود، به‌طوری که تاریخ کشور را باید مبتنی بر ترتیب و توالی وقایع استعماری و انواع دخالت‌ها، نفوذها و سلطه‌های استعماری از نو بنویسیم؛ نه اینکه تاریخ‌نویسی خود را نیز از استعمارگران بیاموزیم و برای نوشتن تاریخ، از الگویی استفاده کنیم که استعمارگران به ما تلقین و تحمیل کرده باشند. تاریخ‌نویسی باید از نگاه خودی باشد، نه از نگاه بیگانه.
استعمارشناسی عام و خاص و مبانی فکری غرب
حداد عادل بیان کرد: استعمارشناسی را به دو وجه عام و خاص تقسیم کرده‌ام؛ بخش عام آن که با رنسانس آغاز شد، شامل حال همه دنیای غیرغرب است. رنسانس به‌معنای نوزایی و تولد نو در دنیای غرب است که پیچ مهم تاریخی به‌شمار می‌رود؛ یعنی غرب در رنسانس از یک تاریخ اعراض و در افق دیگری حرکت می‌کند. این رنسانس و تحولی را که فرنگی‌ها در قالب مدرنیته به ما تحمیل می‌کنند، باید شناخت.
وی گفت: مبانی رنسانس عبارت است از اومانیسم، به‌معنای انسان‌بنیادی؛ یعنی قرار دادن اراده انسان در برابر اراده خدا. در غرب این‌طور تصویر شده است که انسان و خدا رقیب یکدیگرند و انسان باید با خدا رقابت کند. اوج این اومانیسم را در تفکرات نیچه می‌بینیم. این مبنا از دوره رنسانس تا امروز، یکی از پایه‌های نگاه غربی‌ها به خودشان، طبیعت، جامعه و تاریخ جهان بوده است.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی اضافه کرد: برای استعمار، غیر از این مبنای اومانیستی، مبانی فلسفی دیگری نیز در غرب به دست فیلسوفان تبیین و فلسفه تاریخ تدوین شده است. یکی از این مبانی آن است که سیر تاریخ جهان، تکاملی است و غرب، به‌ویژه اروپای قرن نوزدهم، در اوج این تکامل تاریخی قرار دارد. برای نمونه، در فلسفه بنیان‌گذار مکتب پوزیتیویسم، یعنی آگوست کنت بیان شده است که دنیا سیری را طی کرده و همه تمدن‌ها مقدمه‌ای برای تمدن غربی بوده‌اند.
وی توضیح داد: از نظر غربی‌ها، صورت و ماده همه تمدن‌های غیرغربی، ماده تمدن غربی شده است. کسانی که با اصطلاح صورت و ماده در فلسفه، به‌خصوص فلسفه مشاء آشنا باشند، عمق این مطلب را بهتر درک می‌کنند. از نظر غربی‌ها، صورت و ماده همه تمدن‌های غیرغربی، ماده‌ای برای شکل‌گیری تمدن غربی شده است. بنابراین، آن‌ها می‌گویند که آنچه اروپا به آن رسیده، اوج تکامل بشری در طول تاریخ است. هگل نیز در فلسفه تاریخ خود به همین سیر خطی و تکاملی اعتقاد دارد.
حداد عادل با بیان اینکه غربی‌ها به این ترتیب علم را هم در خدمت استعمار گرفتند، اظهار کرد: نظریه‌های نژادپرستانه‌ای مطرح شد که نژاد را اصل قرار می‌داد و برتری یک نژاد بر نژاد دیگر را علمی می‌نمود. این نظریه‌ها در اروپا شکل گرفتند و دانشمندانی کتاب نوشتند تا بگویند ما اروپایی‌ها تافته‌ای جدابافته از طبیعت و گل سرسبد تاریخ هستیم. بنابراین، حق داریم به کشورهای دیگر برویم، مردم آن‌ها را بکشیم، اسیر و برده کنیم، به آن‌ها ظلم کنیم، منابعشان را ببریم و منافعشان را به خطر بیندازیم.
وی ادامه داد: همه این نظریه‌ها برای توجیه جهان‌خواری آنان ایجاد شده است. پس از آن، انقلاب صنعتی در غرب پدید آمد و زور و ثروت لازم را برای این نظریه‌ها فراهم کرد. اختراعاتی مانند ماشین بخار و کشتی بخار، وسیله‌ای برای هجوم به کشورهای دیگر شدند. اختراع تفنگ و توپ نیز در خدمت این جهان‌خواری قرار گرفت و توازن قدرت را در جهان به هم زد.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی تأکید کرد: پیش از رنسانس، تفاوت فاحشی میان قدرت کشورهای اسلامی و قدرت‌های غربی وجود نداشت. جنگ‌های صلیبی میان غرب و اسلام ۲۰۰ سال طول کشید، اما نوعی توازن برقرار بود؛ گاهی غربی‌ها پیروز می‌شدند و گاهی مسلمانان، ولی قدرت دو طرف قابل مقایسه بود. وقتی تفنگ اختراع شد، این توازن به هم خورد و مسلمانان و دیگر کشورهای غیرغربی از نظر قدرت عقب افتادند. در مجموع، فلسفه، علم، اقتصاد، صنعت، هنر و همه‌چیز را در خدمت پدیده‌ای قرار دادند که نام آن استعمار است.
استعمار در ایران؛ از قاجار تا پهلوی
وی افزود: ما وجه دیگری از استعمار را نیز می‌شناسیم و آن، استعمار در کشور خودمان است که من به آن، وجه خاص استعمار می‌گویم. از نخستین روزهایی که پای اروپایی‌ها به ایران باز شد، می‌توان رد پای استعمار را پیدا کرد؛ این روند تا امروز ادامه داشته است و ملت ما باید آن را بشناسد و نسبت به آن حساس باشد.
حداد عادل یادآور شد: در دوره قاجار، ایران گرفتار دو قدرت استعماری بود؛ روسیه تزاری از شمال و انگلستان از غرب و جنوب. در قراردادهای ۱۹۰۷ و ۱۹۱۷، اقدامات این قدرت‌ها در دوره قاجار بیان شده است. قتل امیرکبیر یکی از فجایع استعماری در ایران است؛ به انسانی که فهمیده بود باید چه کار کند، بیش از سه سال و ۹ ماه اجازه ندادند در این کشور تحول ایجاد کند.
وی با توصیه به جوانانی که می‌خواهند امیرکبیر را بهتر بشناسند، گفت: جلد نخست کتاب «شرح زندگانی من» نوشته عبدالله مستوفی را مطالعه کنید. رهبر شهید انقلاب چندین بار به من فرمودند: «این شرح زندگانی عبدالله مستوفی را بخوان.» مستوفی به زمان امیرکبیر نزدیک بوده و خاطرات دست‌اولی از او نقل می‌کند که بسیار عبرت‌آموز است.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی بیان کرد: در دوره قاجار، کشور ما با شبه‌قاره هند، مهم‌ترین مستعمره انگلیس همسایه بود. انگلیسی‌ها گوهری گران‌بهاتر از هند که پهناور، کهن و حاصل‌خیز بود، در مناطق تحت استعمار خود نداشتند. آنان حدود پنج هزار انگلیسی و ۳۰۰ میلیون هندی را اداره می‌کردند و نزدیک به ۱۵۰ سال، این کشور را مستعمره خود کرده بودند. گاندی پس از آغاز نهضت خود، به انگلستان سفر کرد. هنگامی که در بندر از کشتی پیاده شد، با حالتی از حیرت به اطراف نگاه کرد و پرسید: «اینجا انگلستان است؟ تعجب می‌کنم که این کشور با همه طلایی که از هند به اینجا آمده، چطور سنگین نشده و زیر آب نرفته است؟»
وی تصریح کرد: تا کسی استعمار انگلیس در هند را نخواند، معنای دخالت‌ها و استعمار انگلیس در ایران برایش روشن نمی‌شود. انگلیسی‌ها کاملاً مراقب بودند اطراف هند را به‌گونه‌ای مدیریت کنند که کسی به آن نزدیک نشود. زمانی می‌ترسیدند که مبادا قوای فرانسه از مسیر ایران به هند برسد و این مستعمره را از دست آن‌ها خارج کند. زمانی دیگر از روس‌ها می‌ترسیدند و افغانستان را منطقه‌ای حائل میان هند و روسیه قرار دادند، زیرا پاکستان امروز جزئی از هندوستان بود.
حداد عادل ادامه داد: حتی در مرزهای شرقی ایران، افرادی را به قدرت می‌رساندند تا شرایط تأمین منافع انگلیس در هندوستان را ایجاد کنند. خاندان علم از جمله خاندان‌هایی بودند که در آن منطقه در خدمت منافع انگلیس قرار داشتند. پادشاه انگلیس عکس خودش را امضا و زیر آن از شوکت‌الملک علم، پدر اسدالله علم تشکر کرده بود. خود اسدالله علم این تشکر پادشاه انگلیس از پدرش را قاب کرده بود و در خانه‌اش جلوی چشم مهمانان می‌گذاشت.
وی توضیح داد: انگلیسی‌ها خلیج فارس را اشغال کرده بودند تا از مسیر دریایی نیز از هندوستان محافظت کنند. کارهایی که در بوشهر و جنوب ایران انجام می‌دادند، در رقابت با روسیه نیز بود. بنابراین، پدیده استعمار در دوران قاجار و استعمار انگلیس را نمی‌توان تبیین کرد، مگر اینکه موضوع هند و اهمیت آن را بشناسیم. کشف نفت در ایران باعث شد این کشور نیز به اندازه هند برای انگلیسی‌ها مهم شود. نفت ایران برای انگلیس اهمیت زیادی داشت. بنابراین، امتیازاتی از جمله امتیاز دارسی را در ایران دریافت کردند و رضاشاه را در رأس قدرت قرار دادند تا خیالشان از بابت نفت راحت شود.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در خصوص اهمیت شناخت استعمار گفت: قاسم غنی، طبیب، ادیب و دانشمندی ایرانی بود که با ادبیات و زبان‌های عربی، فرانسوی و انگلیسی آشنایی داشت و فردی موجه بود. دولت مصر او را در مقام سفیر به ایران فرستاد تا زمینه بازگشت فوزیه و آشتی میان او و شاه ایران را فراهم کند. غنی در خاطرات روزانه خود نوشته: «مدتی است که دولت مصر فردی را سفیر این کشور در ایران معرفی کرده، اما موافقت و پذیرش ایران صادر نشده است. من علت این موضوع را می‌دانم؛ انگلیسی‌ها قبول ندارند که این فرد، سفیر مصر در ایران شود.»
وی اضافه کرد: دو کشور بزرگ اسلامی، مصر و ایران می‌خواستند با یکدیگر رابطه دیپلماتیک داشته باشند و مصر قصد داشت سفیری به ایران بفرستد، اما ایران تا زمانی که انگلیس اجازه نداد، نتوانست درباره پذیرش شخصی مصری در مقام سفیر اظهار نظر کند. این فقط یک نمونه از هزاران نمونه استعمار است. همچنین، نمایندگانی که در دوره رضاشاه به مجلس می‌رفتند، همگی یا غالباً با تأیید انگلیسی‌ها انتخاب می‌شدند. رضاشاه تظاهر می‌کرد که قرارداد دارسی را در بخاری می‌سوزاند، اما در نهایت، تجدید این قرارداد به نفع انگلیسی‌ها تمام شد.
به گفته حداد عادل، دخالت‌ها در امور داخلی ایران بسیار گسترده بود. خود شاه می‌گفت: «من با گوش خودم از رادیو شنیدم که آزادی داده‌ام، اما وقتی شاه شدم، فهرست نمایندگانی که باید به مجلس بروند، از سفارت صادر می‌شد.» شاه می‌خواست بگوید من آمدم و این وضعیت را اصلاح کردم، ولی علم در یادداشت‌های خود می‌نویسد: «پس از پایان انتخابات، به شاه گفتم: «شما با این کاری که در انتخابات انجام دادید، روی پدرتان را سفید کردید.» او توضیح می‌دهد از میان فهرست ۹۰ نفری که برای اعزام به مجلس پیشنهاد شده بود، اعلی‌حضرت با ۶۰ نفر موافقت کرد. به این ترتیب، انتخابات و امور داخلی کشور از دست خارجی‌ها خارج نشده بود و حتی در داخل نیز همان سازوکار ادامه داشت. استعمار به معنای خاص در ایران اجرا شده بود.
استعمار نو و بازگشت استعمارگران به شیوه‌های کهن
وی تأکید کرد: استعمارگر همیشه نمی‌خواهد با جنگ و توپ و تفنگ سلطه پیدا کند؛ آنان به‌دنبال راه ارزان‌تری هستند. تبدیل استعمار کهن به استعمار نو، فرآیندی است که در آن استعمارگر پس از تسلط بر یک کشور، تلاش می‌کند از نسل جدید آن افرادی را در مدرسه، دبیرستان و دانشگاه تربیت کند که به نفع استعمارگر فکر کنند.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی افزود: این افراد بومی کشور را اداره می‌کنند. استعمارگر حتی به آن‌ها استقلال می‌دهد، برای آنان پرچم و قانون اساسی ایجاد می‌کند، اجازه می‌دهد نهضت برپا کنند و در سازمان ملل کرسی داشته باشند. ظاهر ماجرا این است که این کشورها مستقل شده‌اند، اما استعمارگر خیالش راحت است؛ زیرا افرادی را تربیت کرده که افکارشان منافع او را تأمین می‌کند. این افراد کشور خود را اداره می‌کنند، اما دانسته یا ندانسته آب به آسیاب استعمار می‌ریزند. این همان استعمار نو در قرن بیستم است.
وی با اشاره به ایجاد ناگهانی چندین کشور در آفریقا و آسیا گفت: پس از جنگ جهانی اول، برای نمونه، امپراتوری عثمانی به چند کشور تبدیل شد. در بسیاری از این کشورها، افرادی را که در دانشگاه‌ها و مدارس مورد نظر استعمارگران تربیت شده بودند، بر سر کار آوردند و این‌گونه، استعمار نو شکل گرفت. نکته مهم این است که با انقلاب اسلامی، استعمارگران به عقب برگشتند و شیوه استعمار کهن را تجدید کردند تا با کشتی توپ‌دار، لشکرکشی و کشتار، آن را ادامه دهند. استعمار امروز نیز با موشک، هواپیما، بمب و ابزارهای نظامی مشابه عمل می‌کند.
حداد عادل تصریح کرد: این انقلاب اسلامی بود که استعمار را به عقب راند، به‌گونه‌ای که استعمارگران مجبور به بازگشت به شیوه‌های قرن هفدهم، هجدهم و نوزدهم شدند و به اجبار برای تسلط دوباره لشکرکشی کردند. ورود آمریکا به جنگ و مبارزه به این دلیل است که استعمار نو با وجود انقلاب اسلامی در ایران دیگر کارساز نیست. نظام فکری امام خمینی(ره) امکان ورود غرب به این کشور را ایجاد نمی‌کرد. اقبال لاهوری در شعر معروف «چون چراغ لاله سوزم در خیابان شما» از استعمار انگلیس سخن می‌گوید. او از این استعمار رنج برده بود و پیش‌بینی می‌کرد مردی پیدا شود که ملت‌ها را نجات دهد.
وی با بیان اینکه رهبر شهید انقلاب نیز با بینش شجاعانه خود در برابر استعمار و دخالت بیگانگان ایستاد، ادامه داد: ملتی که چنین رهبری داشته باشد، محبوس نیست. همان‌طور که رهبر معظم انقلاب اسلامی در بیانیه دیروز خود گفتند: «دیگر ما یک روز مبارزه با استکبار جهانی نداریم؛ چراکه نزدیک به ۲۵۰ روز است که هر روز در ایران، روز مبارزه با استکبار جهانی بوده است.» استعمارشناسی را باید در ایران به کرسی بنشانیم و نباید اجازه دهیم این موضوع مهم در حاشیه قرار گیرد.
ضرورت تدوین تاریخ استعمار و ایجاد پژوهشگاه تخصصی
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با قدردانی از مؤلف مجموعه ۳۰ جلدی «استعمارشناسی ایرانی» بیان کرد: کسی که حتی کتابی ۵۰ صفحه‌ای ننوشته باشد، نمی‌داند فراهم‌کردن ۳۰ جلد کتاب درباره موضوعی واحد چه معنایی دارد. چاپ این مجموعه به‌تنهایی کار بزرگی است، چه برسد به تألیف آن. این مجموعه درواقع دانشنامه و منبع تغذیه‌ای برای رشته‌های تاریخ است و از این بابت نیز اهمیت فراوانی دارد. این مجموعه در خانه مشروطیت که متعلق به آقا روح‌الله نجفی است، رونمایی می‌شود و یادآور اندیشه اسلامی ایرانی ضداستعماری در دوران معاصر است؛ خانه‌ای که موسی نجفی نیز به دودمان آن تعلق دارد.
وی با توصیه به جوانان، دانش‌آموزان و دانشجویان گفت: به رشته تاریخ اهمیت دهید. در حال حاضر در کشور رشته تاریخ آن‌طور که باید، مورد توجه نیست؛ حتی کسانی که در رشته علوم انسانی درس می‌خوانند، معمولاً تاریخ را انتخاب اول خود برای ورود به دانشگاه قرار نمی‌دهند. استثناهایی وجود دارد، اما عموم جامعه به‌گونه‌ای دیگر است. جوانان امروز باید مورخان آینده این کشور باشند و تاریخ را با نگاه اسلامی و ایرانی بنویسند.
حداد عادل یادآور شد: زمانی که رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۶۲ رئیس‌جمهور بودند، در ملاقات با جمعی از صاحب‌نظران گفتند: «اکنون، انقلاب ما پیروز و جمهوری اسلامی مستقر شده است. بنابراین، باید در ایران یک دایرةالمعارف اسلامی تألیف کنیم. تا چه زمانی محققان ما برای تحقیق در مسائل اسلامی باید به دایرةالمعارف‌هایی مراجعه کنند که بیگانگان نوشته‌اند؟ خودمان باید این کار را انجام دهیم.»
وی ادامه داد: امروز، پس از ۴۳ سال، ما در حال ادامه این مسیر هستیم و تا امروز، ۳۵ جلد که هر یک حدود ۸۰۰ تا ۹۰۰ صفحه از دانشنامه جهان اسلام را دربرمی‌گیرد، به اشاره آن مرد بزرگ تألیف کرده‌ایم و دست‌کم ۲۰ جلد دیگر نیز ادامه خواهد داشت. این همان نگاهی است که باید در کشور وجود داشته باشد؛ خود باید دانش و مرجع علمی را تولید کنیم. بنابراین، در نخستین گام باید رشته تاریخ را جدی بگیریم.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی توصیه دوم را ایجاد پژوهشگاه تخصصی استعمارشناسی در ایران بیان کرد و افزود: هرکس قصد دارد در این زمینه قدم بردارد، به‌ویژه جوانانی که در دبیرستان هستند و قصد ورود به دانشگاه و انتخاب رشته تاریخ را دارند، باید بدانند که شرط نخست فعالیت علمی در این زمینه، حداقل تسلط به دو زبان خارجی است؛ یعنی علاوه بر زبان انگلیسی یا فرانسه یا یکی دیگر از زبان‌های اروپایی، باید زبان عربی را هم بدانند تا بتوانند بفهمند در جهان اسلام چه گذشته است.
به گفته وی، ابعاد مهم استعمار باید در پژوهشگاهی تخصصی شناخته و بررسی شود و نتایج آن در اختیار هنرمندان قرار گیرد تا از آن فیلم و سریال و مجموعه تلویزیونی بسازند. باید در اختیار رمان‌نویسان قرار گیرد تا از آن داستان خلق کنند و به شاعران داده شود تا درباره آن شعر بگویند. باید جایی مانند معدن وجود داشته باشد که مواد خام را استخراج و خالص‌سازی کند تا مورد استفاده صنایع میان‌دستی و پایین‌دستی قرار گیرد.
حداد عادل اضافه کرد: در چنین مؤسسه‌ای باید ابعاد گوناگون استعمار در ایران، کشورهای اسلامی و جهان مورد بررسی قرار گیرد. همچنین، باید قهرمانان مبارزه با استعمار در کشورهای اسلامی، بینش و نگاه آنان و تاریخ مبارزاتی که داشته‌اند، شناخته شود. تاریخ استعمار بسیار عبرت‌آموز و همان چیزی است که دشمن نمی‌خواهد ما به آن بپردازیم. کاری که امروز انجام شده، به نسل جوان یادآوری می‌کند که استعمارشناسی موضوعی مهم است. دشمن تصور می‌کند ملت ایران و جوانان امروز این کشور دوران محمدرضا پهلوی و رضاشاه را فراموش کرده‌اند. به همین دلیل طمع کرده است که نوه رضاخان را دوباره برگرداند و بر ما مسلط کند.
وی در پایان تصریح کرد: اگر آگاهی وجود داشته باشد، کسی جرئت نمی‌کند دوباره در ایران به قدرت برسد و به فجایعی که پیش‌تر در کشور اتفاق افتاده است، افتخار کند. ملت آگاه اجازه چنین کاری را نمی‌دهد؛ همان‌طور که مردم پیش‌تر نیز اجازه ندادند و برای حفظ گوهر انقلاب ایستادگی کردند. از خداوند می‌خواهم رهبر معظم انقلاب اسلامی را حفظ کند که با وجود همه شرایط خاص امنیتی، در بزنگاه‌ها، با بیانیه‌هایی دقیق، ملت را هدایت می‌کنند؛ روزی برای مدال‌آوران، روز دیگر برای نخبگان، روزی برای یادآوری حادثه ذوالفقاری در جنگ تحمیلی و روز دیگر برای ۱۳ آبان. ایشان امروز با دقت فراوان در برابر استعمار ایستاده‌اند. به لطف خدا، این جنگ نیز با پیروزی ملت ایران به پایان خواهد رسید و مردم دوران تازه‌ای از شکوفایی و عظمت را که شایسته این ملت است، آغاز خواهند کرد.
انتهای پیام