وقتی خشم، عقل و بصیرت را مسلوب می‌کند

به گزارش ایکنا از خراسان‌شمالی، خشم به‌عنوان یک احساس هیجانی شدید و معمولاً منفی تعریف می‌شود که در پاسخ به تهدیدات، ظلم یا ناکامی‌ها بروز می‌کند، این احساس می‌تواند به‌صورت واکنش‌های فیزیولوژیکی، رفتاری یا شناختی ظاهر شده و در صورت عدم کنترل، موجب مشکلات روانی و ارتباطی شود.

خشم یکی از احساسات طبیعی و اساسی انسان است که در پاسخ به موقعیت‌هایی چون بی‌عدالتی، ناکامی یا تهدید بروز پیدا می‌کند. این احساس، در اصل، بخشی از مکانیسم دفاعی بدن است و می‌تواند در شرایط مناسب، سازنده و مفید باشد. به‌طور نمونه، خشم می‌تواند انگیزه‌ای برای مقابله با ناملایمات یا اصلاح شرایط نامطلوب باشد. اما وقتی این احساس کنترل نشود، می‌تواند به رفتارهای مخرب و پیامدهای منفی در سلامت جسمانی، روانی و روابط اجتماعی منجر شود.

مدیریت خشم به عنوان یک مهارت حیاتی، به افراد کمک می‌کند تا به جای سرکوب یا ابراز ناسالم خشم، آن را به شکلی کارآمد و مفید هدایت کنند.

با توجه به وضعیت خراسان‌شمالی در نزاع و درگیری و لزوم پیشگیری از این مهم میزگرد «کنترل خشم از دیدگاه اسلام» با حضور نمایندگانی از دانشگاه علوم پزشکی، دادگستری، نیروی انتظامی، پزشکی قانونی و دفتر نماینده ولی فقیه در خراسان‌شمالی، امروز، 16 آبان‌ماه در دفتر ایکنای خراسان‌شمالی برگزار شد.

در این میزگرد، به بررسی جامع مفهوم خشم، علل بروز آن، تأثیرات آن بر زندگی فردی و اجتماعی، و تکنیک‌های مؤثر برای کنترل و مدیریت آن خواهیم پرداخت.

آیا خشم یک موهبت الهی است

حجت‌الاسلام علیرضا احمدی استاد حوزه و دانشگاه در این میزگرد با بیان اینکه خشم یا غضب از رذائل اخلاقی است که حس انتقام‌جویی در آن نهفته است، گفت: هيجان و جوشش خون قلب، سرخ‌شدن چشم‌ها و متورم‌شدن رگ‌هاى گردن و پرخاشگری از جمله نشانه‌های خشمگین شدن بوده و خشم و غضب کلید ورود به هر شر و بدی است. موضوع خشم با تعبیر قوة غضبیه همواره از مباحث اساسی مورد توجه در اسلام و علمای اخلاق بوده است.

وی ادامه داد: توجه صرف به جنبه‌های منفی بروز خارجی خشم، همچنین بی‌اعتنایی نسبت به کنترل و مدیریت آن، خشم را به منفورترین هیجان‌ها بدل کرده است، در صورتی که اگر تحت مدیریت و کنترل عقلانی قرار گیرد، از مواهب الهی تلقی می‌شود و تأثیر مستقیم در حفظ حیات و کرامت و عزت نفس انسان خواهد داشت.

احمدی با بیان اینکه دو نوع خشم داریم؛ خشم مقدس و غیر مقدس، گفت: خشم مقدس یکی از نعمت‌های بزرگ الهی است که در وجود انسان به ودیعت نهاده شده تا او را از تباهی و نابودی صیانت کند و عواملی را که به سلامتی وی آسیب می‌رساند، از وی دفع کند، خشمی که فرد هنگام بروز موانعی که او را از رسیدن به اهداف اساسی و نیل به کمال بازمی‌دارد، از خود نشان می‌دهد، خشمی پسندیده است و در برخی موارد، جنبه ضرورت و وجوب می‌یابد؛ زیرا وقتی که انسان خشمگین می‌شود، نیرویش برای انجام کارهای سخت عضلانی افزایش می‌یابد. این حالت هیجانی، تغییرات زیادی در بدن ایجاد می‌کند.

مسئول دفتر نماینده ولی فقیه در خراسان‌شمالی ادامه داد: خشم غیرمقدس حالتی است که فرد در آن آگاهی، اختیار عقل و کنترل احساس و شعور خود را از دست می‌دهد، در آن هنگام، انسان از ملکه اندیشه و بصیرت بی‌بهره است و مهار نفس خویش را از دست می‌دهد، تا جایی که ممکن است خشم خود را متوجه عواملی کند که در برانگیخته شدن خشم وی نقشی نداشته‌اند، چنین خشمی است که در فرهنگ اسلامی خشمی مذموم، غیر مقدس و کلید همه بدی‌ها است.

وی تصریح کرد: هیجان خشم پرتوی از مشیت حکیمانه خداوند در خلقت انسان است و جنبه مثبت و منفی دارد و جنبه مثبت آن در برخی موارد ضروری است و بروز جنبه منفی آن نیز به سبب اینکه برانگیخته از عوامل بیرونی است و کنترل همه این عوامل از اختیار انسان بیرون است. بنابراین، باید خشم را کنترل کرد و آسیب‌های ناشی از آن را به حداقل رساند. که در قرآن و احادیث راهکارهای ارزشمندی را برای کنترل و مدیریت خشم پیشنهاد شده است.

احمدی یادآور شد: ذکر و یاد خدا و پناه بردن به او، عفو، گذشت و فرو خوردن خشم، وضو گرفتن، سکوت، تغییر وضعیت و ترس از عِقاب و عذاب خداوند از عواملی است که می‌تواند خشم را از بین ببرد.

خشم، قاتل خاموش یا هیجانی قابل مدیریت؟

هانیه ابراهیمیان کارشناس مرکز جامع سلامت دانشگاه علوم پزشکی خراسان‌شمالی نیز در این میزگرد اظهار کرد: آیا می‌دانستید فاصله بین «احساس خشم» و «واکنش ما»، همان لحظه طلایی برای نجات از یک اتفاق ناگوار است؟ بسیاری از آسیب‌های اجتماعی و درگیری‌ها، ناشی از عدم مدیریت خشم در لحظه بروز است، کلید حل این معما، آموزش «مهارت‌های زندگی» و به‌ویژه «طرح بیان» است؛ یعنی یادگیری اینکه چگونه بدون پرخاشگری و بدون سکوت ناعادلانه، خواسته‌های خود را شفاف و قاطعانه بیان کنیم.

وی ادامه داد: سه راهکار اصلی برای مدیریت هیجان شامل استفاده از «لحظه طلایی» برای تفکر پیش از واکنش، تمرینات کنترل تنفس و خودمراقبتی و اصلاح برداشت‌های ذهنی از موقعیت‌های تنش‌زا وجود دارد.

ابراهیمیان تصریح کرد: بررسی‌های آسیب‌شناختی نشان می‌دهد که عدم مدیریت خشم، یکی از عوامل اصلی بروز رفتارهای پرخاشگرانه و جرایم اجتماعی است، در این راستا، متخصصان حوزه علوم پزشکی و اجتماعی بر لزوم ورود به حوزه «آموزش مهارت‌های زندگی» در نهادهایی نظیر بهزیستی و کمیته امداد تأکید دارند.

کارشناس مرکز جامع سلامت دانشگاه علوم پزشکی خراسان‌شمالی با بیان اینکه یکی از محورهای اصلی بحث، مفهوم «طرح بیان» است، یادآور شد: برخلاف تصور عمومی که مدیریت خشم را به معنای تسلیم یا سکوت در برابر بی‌عدالتی می‌دانند، متخصصان معتقدند مدیریت خشم به معنای توانمندسازی فرد برای بیان شفاف و قاطعانه خواسته‌ها به شیوه‌ای درست است.

وی افزود: همچنین، تأکید بر مدیریت «برانگیختگی فیزیولوژیک» (مانند کنترل تنفس) و اصلاح «ادراک ذهنی از موقعیت»، از جمله راهکارهای عملیاتی برای کاهش آسیب‌های ناشی از خشم در سطح خانواده، مدارس و محیط‌های اجتماعی ذکر شده است.

کارشناس مرکز جامع سلامت دانشگاه علوم پزشکی خراسان‌شمالی با بیان اینکه کارشناسان این سازمان بر اهمیت حیاتی مدیریت هیجانات و مهارت‌های زندگی در کاهش نرخ جرم و پرخاشگری تأکید کردند، بیان کرد: خشم یک هیجان طبیعی انسانی است، اما چالش اصلی در نحوه بروز آن نهفته است.

وی ادامه داد: هدف از مدیریت خشم، سرکوب یا سکوت در برابر بی‌عدالتی نیست، بلکه آموزش به افراد برای بیان شفاف، قاطع و صحیح خواسته‌ها بدون آسیب رساندن به خود یا دیگران است. همچنین بر نقش مهارت‌های خودمراقبتی، کنترل تنفس و بازنگری در برداشت‌های ذهنی از موقعیت‌ها به‌عنوان ابزارهای کلیدی در کاهش تنش‌های اجتماعی تأکید شد.

هشدار پلیس در مورد افزایش نزاع‌های نوجوانان و گسترش استفاده از سلاح سرد

سرهنگ مشتاق معاون پلیس آگاهی خراسان‌شمالی نیز در این میزگرد اظهار کرد: گزارش‌های اخیر پلیس نشان می‌دهد که استان با چالش جدی در حوزه نزاع و درگیری‌های اجتماعی روبرو است، که علاوه بر عوامل محیطی، ضعف در «مهارت‌های زندگی» و عدم توانایی در «کنترل خشم» از ریشه‌های اصلی درگیری میان نسل نوجوان است.

وی افزود: آمارها نشان می‌دهد که حدود ۴۰ درصد از قتل‌های رخ داده، در محیط خانواده اتفاق می‌افتد و نکته بسیار نگران‌کننده این است که ۴۰ درصد از متهمان در این پرونده‌ها زیر ۲۰ سال سن دارند.

مشتاق ادامه داد: حضور ۴۰ درصدی نوجوانان در میان متهمان، نشان‌دهنده ضرورت مداخلات آموزشی در مدارس و خانواده‌ها است، همچنین انتقال خشونت از فضای عمومی به فضای خصوصی (خانواده)، ابعاد بحران را دوچندان کرده است.

وی با بیان اینکه در دسترس بودن آسان سلاح‌های سرد در محیط‌های شهری و مغازه‌ها، سبب شده تا کوچک‌ترین اختلافات شخصی به حوادث مرگبار تبدیل شود، گفت: برای مقابله با این پدیده، رویکردی دوگانه لازم است؛ از یک‌سو اعمال قوانین بازدارنده در زنجیره تأمین سلاح‌های سرد و از سوی دیگر، تقویت برنامه‌های آموزشی کنترل خشم و مهارت‌های اجتماعی برای جلوگیری از وقوع «قصد» و در نتیجه جلوگیری از «نزاع» بسیار مورد تأکید است.

مشتاق بیان کرد: کارشناسان بر ضرورت «کنترل خشم»، «آموزش مهارت‌های زندگی» و «بازدارندگی در فروش سلاح‌های سرد» تأکید دارند تا از تبدیل شدن یک مشاجره ساده به یک جنایت ماندگار جلوگیری شود

ضرورت همکاری میان‌دستگاهی برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی

کاظم مهربان کارشناس معاونت پیشگیری از وقوع جرم دادگستری خراسان‌شمالی نیز در این میزگرد اظهار کرد: در راستای مقابله با معضلات اجتماعی، مسئولان قضایی بر ضرورت ایجاد یک زنجیره همکاری میان‌دستگاهی برای پیشگیری از بروز خشم و خشونت در جامعه تأکید کردند، در این راستا اعلام شد که پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی تنها با هم‌افزاری دستگاه‌های مسئول و استفاده از ظرفیت تشکل‌های مردمی امکان‌پذیر است و اقدامات تک‌دستگاهی به‌تنهایی پاسخگو نخواهد بود.

وی ادامه داد: براساس برنامه‌های ابلاغی سال جاری، طیف گسترده‌ای از نهادها در این مسیر وارد عمل شده‌اند، از جمله در حوزه آموزش و پرورش، برنامه‌های خودآگاهی برای دانش‌آموزان در دستور کار قرار گرفته و در سطح دانشگاه‌ها نیز تمرکز بر کنترل خشم میان دانشجویان است. همچنین، طرح «رانندگی عاری از خشم کلامی» در حوزه راهنمایی و رانندگی و همچنین برنامه‌های آگاه‌سازی در رسانه ملی از دیگر محورهای این برنامه است.

مهربان تأکید کرد: با توجه به چالش‌های اقتصادی که یکی از عوامل بروز خشم محسوب می‌شود، بهره‌گیری از ظرفیت نهادهایی نظیر بهزیستی و دانشگاه علوم پزشکی برای مدیریت این بحران الزامی است، هدف نهایی این زنجیره همکاری، کاهش ورود پرونده‌های ناشی از خشونت، توهین و نزاع به دادسراها و بسترسازی برای افزایش صبر و شکیبایی در جامعه است.

وی تصریح کرد: براساس اظهارات مطرح شده، رویکرد جدید در مقابله با معضل خشم و خشونت، از حالت واکنشی به حالت پیشگیرانه و چندجانبه تغییر یافته که این رویکرد بر پایه هم‌افزاری دستگاه‌های متولی بنا شده است.

مهربان تأکید کرد: تمرکز بر نسل جوان از طریق آموزش و پرورش و دانشگاه‌ها جهت ارتقای مهارت‌های خودکنترلی، استفاده از فضای شهری (بنرهای تبلیغاتی در وسایل نقلیه عمومی) و فضای رسانه‌ای برای تغییر نگرش عمومی، ورود نهادهای بهزیستی و علوم پزشکی برای مدیریت ریشه‌های اجتماعی و روانی خشم در کاهش آسیب‌های اجتماعی ناشی از خشم مؤثر باشد که برای موفقیت در این طرح، هماهنگی میان بخش‌های شهری، آموزشی و قضایی شرط اصلی است که مدیریت شهری می‌تواند با فراهم‌سازی بسترهای اطلاع‌رسانی در فضای عمومی، بازوی اجرایی مهمی در این زنجیره باشد.

افزایش نزاع در خراسان‌شمالی

نورس مدیرکل پزشکی قانونی خراسان‌شمالی با اشاره به افزایش آمار نزاع در استان گفت: تا پایان شهریورماه امسال، چهار هزار و 803 مصدوم نزاع در استان معاینه شده‌اند‌، این تعداد در مدت مشابه سال گذشته چهار هزار و 261 نفر بوده است و این یعنی شاهد رشد نزاع در استان هستیم.

وی با بیان اینکه شهریور، فروردین و تیرماه امسال تعداد مصدومین نزاع نسبت به سایر ماه‌ها بیشتر بوده است، گفت: مصدومین نزاع و تصادفات را بیشترین مراجعان پزشکی قانونی برشمرد و این در حالیست از تعدادی افرادی که طی این شش ماه معاینه شدند،  سه هزار و 200 نفر آن مرد و یک هزار و 604 نفر نیز زن بودند.

مدیرکل پزشکی قانونی خراسان‌شمالی با ارائه توصیه‌هایی به مصدومان تأکید کرد که تا پیش از رفع آثار کبودی و جراحات سطحی به مراکز پزشکی قانونی مراجعه کنند تا پزشک بتواند صدمات ایجاد شده را به‌طور دقیق بررسی کند و اگر امکان مراجعه به پزشکی قانونی در روز‌های ابتدایی بعد حادثه وجود ندارد، حتماً با مراجعه به درمانگاه یا بیمارستان و معاینه توسط پزشک، خواستار ثبت کامل صدمات در پرونده‌های بیمارستانی باشند. همچنین لازم است فرد در مراجعه به پزشکی قانونی محل همه آسیب‌ها و جراحات ایجاد شده را به‌طور دقیق به پزشک نشان دهد تا صدمات ایشان در گواهی صادره لحاظ شود.