از ایثار آگاهانه تا گوش‌دادن فعال؛ الگوهای تربیتی در خانواده

به گزارش ایکنا از همدان، خانواده نخستین و مهم‌ترین بستر شکل‌گیری شخصیت انسان است و شیوه‌های تربیتی والدین نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری باورها، رفتارها و ویژگی‌های اخلاقی فرزندان دارد. در این میان، الگوگیری از شخصیت‌های برجسته دینی و اخلاقی می‌تواند مسیر تربیت را برای خانواده‌ها روشن‌تر کند. اسلام نیز با معرفی الگوهای شایسته، انسان‌ها را به پیروی از سیره و رفتار آنان در مسیر رشد و تعالی دعوت کرده است.

حضرت فاطمه زهرا(س) به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین الگوهای دینی، در زندگی خانوادگی و شیوه تعامل با فرزندان، آموزه‌های ارزشمندی برای والدین به یادگار گذاشته‌اند. بررسی این سیره می‌تواند علاوه بر شناخت ابعاد تربیتی شخصیت آن حضرت، راهکارهایی کاربردی برای خانواده‌های امروز ارائه دهد. خبرنگار ایکنا از همدان، در همین راستا با حجت‌الاسلام والمسلمین علیرضا کمندانی مشاور خانواده و نوجوان در همدان، درباره رویکردهای تربیتی حضرت زهرا(س) در تربیت فرزندان گفت‌وگو کرده است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا ـ حضرت زهرا(س) در تربیت فرزندان خود از چه اصول و رویکردهایی استفاده می‌کردند و چگونه می‌توان از این شیوه‌ها در تربیت فرزندان امروز الگو گرفت؟

یکی از اصول مهمی که حضرت زهرا(س) در فرزندپروری دنبال می‌کردند، مجموعه‌ای از رفتارها و شیوه‌های تربیتی بود که می‌تواند در تمام دوران‌ها الگویی برای والدین باشد تا فرزندانی شایسته تربیت و به جامعه تحویل دهند.

از آنجا که شخصیت ایشان معصوم و برخوردار از علم لدنی است، می‌توان با اطمینان قلبی از رفتارهای ایشان الگو گرفت.

برای نمونه، نقل شده است که حضرت زهرا(س) هنگام دعا کردن، ابتدا برای همسایگان دعا می‌کردند و سپس به خانواده خود می‌پرداختند. امام حسن(ع) این رفتار را مشاهده کردند و از ایشان پرسیدند که چرا ابتدا برای همسایگان دعا می‌کنید؟ حضرت در پاسخ فرمودند: «الجار ثم الدار»؛ یعنی ابتدا همسایه و سپس اهل خانه.

حضرت زهرا(س) با این رفتار، مفهوم ایثار را به فرزندان خود آموزش می‌دادند و به آنان می‌آموختند که در زندگی، دیگران را نیز در نظر بگیرند و برای آنها قدم‌های مثبت بردارند.

البته میان ایثار و قربانی‌شدن تفاوت وجود دارد. در روان‌شناسی مطرح می‌شود که اگر فردی خواسته‌ای از انسان داشت، باید بتواند در صورت نداشتن توانایی یا امکان انجام آن، به‌راحتی پاسخ منفی بدهد و خود را به زحمت نیندازد. در واقع، نباید فداکاری به معنای نادیده‌گرفتن توانایی‌ها و نیازهای خود فرد باشد.

از سوی دیگر، در دین و الگوهای رفتاری معصومان(ع) می‌بینیم که فداکاری و ایثار به‌وفور در شخصیت آنان وجود دارد. البته دین نیز موافق فداکاری به معنای قربانی‌کردن خود نیست. وقتی دین به ایثار و فداکاری در حق همسایه توصیه می‌کند، قطعاً منظور این نیست که انسان از روی ترس، ناتوانی، عجز یا ترس از طردشدن و بی‌آبرویی فداکاری کند؛ دین چنین رویکردی را تأیید نمی‌کند.

دین به ایثاری توصیه می‌کند که از موضع قدرت و انتخاب باشد. اگر فداکاری و ایثار از روی انتخاب و اختیار صورت بگیرد، نه‌تنها آسیب‌زا نیست، بلکه پویایی و سلامت روان انسان را افزایش می‌دهد؛ اما اگر فداکاری از روی اجبار باشد، نه‌تنها فایده‌ای ندارد، بلکه در درازمدت می‌تواند موجب آسیب‌های روانی شود.

بنابراین، یکی از آموزه‌های تربیتی حضرت زهرا(س) به فرزندانشان، آموزش ایثار و فداکاری آگاهانه و از موضع قدرت است، نه فداکاری از روی ناتوانی و ناچاری.

ایکنا ـ محبت و توجه عاطفی به فرزندان چه جایگاهی در سیره تربیتی حضرت زهرا(س) داشت و این موضوع از منظر روان‌شناسی چه اهمیتی دارد؟

یکی دیگر از الگوهای رفتاری حضرت زهرا(س) این است که حتی در آخرین روزهای عمر و در شرایط بیماری، به حضرت زینب(س) و ام‌کلثوم(س) می‌فرمودند نزد ایشان بیایند تا موهایشان را شانه کنند.

در روان‌شناسی، نوازش و تماس جسمی محبت‌آمیز با فرزند از اهمیت زیادی برخوردار است و بر آن تأکید می‌شود. تحقیقات متعددی نشان داده است که نوازش کودک تأثیر بسزایی در ترشح هورمون رشد دارد. تماس جسمی کودک با والدین و ایجاد احساس محبت و امنیت میان آنها نیز در آرامش کودک بسیار مؤثر است.

این موضوع یکی از نکات برجسته در شخصیت حضرت زهرا(س) است که نشان می‌دهد ایشان حتی تا آخرین لحظات عمر خود نیز از ابراز محبت به فرزندانشان غافل نبودند.

ایکنا ـ یکی دیگر از موضوعات مهم در تربیت فرزند، تقویت اعتمادبه‌نفس و احساس ارزشمندی اوست. حضرت زهرا(س) چگونه این ویژگی را در فرزندان خود تقویت می‌کردند؟

یکی از رویکردهای تربیتی حضرت زهرا(س) این بود که به امام حسن(ع) و امام حسین(ع) می‌فرمودند به مسجد بروند و به سخنان حضرت رسول(ص) گوش دهند و سپس برای ایشان بازگو کنند که پیامبر چه مطالبی بیان کرده‌اند.

حضرت زهرا(س) خود معصوم بودند و معلم ایشان نیز رسول خدا(ص) بود. ایشان در دامان پیامبر(ص) پرورش یافته بودند و از آنچه پیامبر قصد بیان آن را داشتند، آگاهی داشتند. حتی در روایتی، حضرت رسول(ص) می‌فرمایند: «فاطمة بضعة منی»؛ فاطمه پاره تن من است.

بنابراین، حضرت زهرا(س) برای آگاهی از سخنان پیامبر(ص) نیازی نداشتند که امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به مسجد بروند و چکیده سخنان ایشان را بازگو کنند؛ بلکه با این رفتار، به فرزندان خود ارزش می‌دادند و نشان می‌دادند که صحبت‌کردن و انتقال پیام آنان برایشان اهمیت دارد.

در واقع، ایشان با این شیوه، احساس ارزشمندی را در فرزندان خود تقویت می‌کردند؛ موضوعی که در تربیت امروز نیز اهمیت فراوانی دارد. اعتماد والدین به فرزندان و ایجاد احساس ارزشمندی در آنان، از اصول مهم تربیتی است؛ چراکه پایه اعتمادبه‌نفس و عزت‌نفس، احساس ارزشمندی و خودارزشمندی فرزند است.

نکته قابل توجه دیگر این است که حضرت زهرا(س) با اشتیاق به سخنان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) گوش می‌دادند و همین رفتار موجب می‌شد فرزندان برای سخنرانی و ادامه این فعالیت ذوق و اشتیاق بیشتری پیدا کنند. امروزه در روان‌شناسی به این رویکرد «گوش‌دادن فعال» گفته می‌شود.

ایکنا ـ بازی و تعامل شاد با فرزندان چه جایگاهی در سیره تربیتی حضرت زهرا(س) داشت؟

نمونه دیگری از رفتارهای حضرت زهرا(س) با فرزندانشان، بازی‌کردن با آنان است. ما درباره بازی پیامبر(ص) با کودکان مطالب زیادی شنیده‌ایم و حضرت زهرا(س) نیز که پرورش‌یافته مکتب ایشان بودند، به بازی با فرزندان خود اهمیت زیادی می‌دادند.

امروزه در روان‌شناسی، بازی یکی از راهکارهای مؤثر برای حل بسیاری از مشکلات کودکان محسوب می‌شود. اساساً بازی‌درمانی یکی از رویکردهای روان‌شناختی است که برای درمان مشکلات مختلف کودکان به کار می‌رود.

حضرت زهرا(س) این رویکرد را به بهترین شکل در تعامل با فرزندان خود به کار می‌گرفتند و برای آنان شعر می‌خواندند. ایجاد محیطی شاد و بانشاط برای فرزندان، از نکات مهمی است که در این شیوه تربیتی مورد توجه قرار می‌گیرد.

توجه به فرزندان نیز یکی دیگر از ویژگی‌های تربیتی حضرت زهرا(س) است که در بخش‌های مختلف زندگی ایشان دیده می‌شود. برای نمونه، ایشان حتی زمانی که فرزندانشان با یکدیگر بازی می‌کردند و کشتی می‌گرفتند، به آنان توجه داشتند و بازی آنها را دنبال می‌کردند.

ایکنا ـ نقش پدر در تربیت فرزندان و حفظ اقتدار او در خانواده چگونه در سیره حضرت زهرا(س) نمود پیدا می‌کند؟

در حوزه فرزندپروری، یکی از مباحث مهم این است که خانواده برای تربیت فرزندان شایسته، به پدری مقتدر نیاز دارد؛ البته این پدر در کنار ابهت و جذبه‌ای که دارد، باید انعطاف‌پذیر نیز باشد.

در خانواده‌ای که پدر اقتدار لازم را ندارد، ممکن است فرزندان دچار انزوا شوند و قدرت نه‌گفتن و جرئت‌ورزی را پیدا نکنند یا به سمت خودبزرگ‌بینی و زیاده‌روی گرایش پیدا کنند. بنابراین، نقش پدر در ایجاد تعادل تربیتی در خانواده بسیار مهم است.

حضرت زهرا(س) همواره جایگاه و اقتدار پدر خانواده را حفظ می‌کردند و موجب تضعیف آن نمی‌شدند. ایشان برای انجام امور، از حضرت علی(ع) اجازه می‌گرفتند، توقعاتی فراتر از توان ایشان نداشتند و با احترام به همسر خود در حضور فرزندان، اقتدار پدر را به رسمیت می‌شناختند. این حفظ اقتدار پدر، یکی از ارکان مهم در تربیت فرزند است.

نکته دیگر اینکه در وصیت‌نامه حضرت زهرا(س) در واپسین لحظات عمرشان خطاب به حضرت علی(ع)، که خود معصوم بودند، می‌بینیم که ایشان بر محبت حضرت علی(ع) به فرزندان تأکید می‌کنند. این در حالی است که حضرت علی(ع) نسبت به فرزندان خود کم‌محبتی یا کم‌مسئولیتی نداشتند؛ با این حال، این توصیه نشان‌دهنده اوج محبت و توجه حضرت زهرا(س) به فرزندانشان است.

بنابراین، حضرت زهرا(س) به‌عنوان الگویی تمام‌عیار در عرصه خانواده و تربیت فرزند، برای همه دوران‌ها آموزه‌های ارزشمندی دارند و می‌توان از سیره ایشان در تربیت نسلی شایسته و برخوردار از سلامت اخلاقی و روانی بهره گرفت.