سیره فاطمی؛ نسخه‌ عبور از بحران هویت و بازسازی جامعه

سیدحسن حسینی عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بیرجند، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌جنوبی، با اشاره به ضرورت بازخوانی سیره حضرت فاطمه زهرا(س) در جهان معاصر اظهار کرد: زندگی فاطمی صرفاً یک تکلیف عاطفی و مذهبی نیست که تنها برای جامعه مذهبی جنبه الگویی داشته باشد، بلکه یک ضرورت تمدنی و معرفتی است و می‌توان از این الگو در مسیر تمدن‌سازی و معرفت‌افزایی بهره گرفت.

وی با بیان اینکه شخصیت حضرت زهرا(س) را نمی‌توان به یک ویژگی خاص محدود کرد، افزود: همان‌طور که شکل‌گیری تمدن به مجموعه‌ای از ویژگی‌ها و ظرفیت‌های متنوع نیاز دارد، الگوی تمدنی فاطمی نیز دارای ساحت‌های مختلفی است. حضرت زهرا(س) در عین برخورداری از جایگاه عبادی و معنوی والا، یک کنشگر اجتماعی و سیاسی، مادری نمونه، همسری شایسته و الگویی تمام‌عیار از ایثار هستند.

حسینی ادامه داد: در الگوی رفتاری حضرت زهرا(س)، خداوند صرفاً یک مفهوم ذهنی نیست، بلکه کانون ثقل همه کنش‌ها و رفتارهاست. عبادت در سیره ایشان حرکتی صوری یا راهی برای گریز از مسئولیت‌پذیری نیست، بلکه عاملی برای تقویت روح و آمادگی جهت پذیرش مسئولیت‌های بزرگ فردی و اجتماعی است.

خدا‌محوری؛ سرچشمه استقلال شخصیت و مقاومت در برابر ظلم 

عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند با اشاره به ارتباط میان معنویت و استقلال شخصیت در سیره حضرت زهرا(س) بیان کرد: اتصال وجودی حضرت به مبدأ هستی، شخصیتی مستقل، تسخیرناپذیر و مقاوم به ایشان بخشیده بود؛ به‌گونه‌ای که هیچ فرد یا جریانی نمی‌توانست استقلال فکری و اعتقادی ایشان را تحت‌تأثیر قرار دهد.

وی با بیان اینکه انسان خاضع در برابر عظمت خداوند، در مقابل قدرت‌های پوشالی و مدعیان بزرگی تسلیم نمی‌شود، گفت: همین ویژگی، زمینه شکل‌گیری جریان مقاومت را فراهم کرد. حضرت زهرا(س) با وجود تهدیدها و آسیب‌هایی که متحمل شدند، از مسیر حق عقب‌نشینی نکردند و به روشنگری و دفاع از آرمان خود ادامه دادند.

حسینی با اشاره به ماجرای فدک تصریح کرد: طرح مسئله فدک از سوی حضرت زهرا(س) را نباید صرفاً مطالبه‌ای مالی دانست، بلکه ایشان می‌خواستند نشان دهند که تسلیم شدن در برابر ظلم و زور، هزینه‌ای به‌مراتب سنگین‌تر از مقاومت دارد. اگر انسان در برابر انحراف و بی‌عدالتی تسلیم شود، نه‌تنها از هدف خود فاصله می‌گیرد، بلکه زمینه شکست جریان حق را نیز فراهم می‌کند. 

وی با تأکید بر اینکه مقاومت حضرت زهرا(س) به یک جریان تاریخی و الهام‌بخش برای نسل‌های بعد تبدیل شد، افزود: ایستادگی ایشان نشان داد که اتکا به قدرت الهی می‌تواند انسان را در برابر حوادث و فشارهای زمانه مقاوم کند.

این استاد دانشگاه با اشاره به پیوند عبادت فردی و مسئولیت اجتماعی در سیره فاطمی اظهار کرد: یکی از آسیب‌های انسان مدرن، گرفتار شدن در نوعی خودشیفتگی اخلاقی و فردگرایی است؛ به‌گونه‌ای که انسان گاهی تمام توجه خود را به اعمال و فضیلت‌های شخصی معطوف می‌کند و از جامعه و نیازهای دیگران غافل می‌شود.

وی با اشاره به روایت «یا بُنَیَّ الجارَ ثُمَّ الدّارَ» از حضرت زهرا(س) افزود: در این روایت، امام حسن مجتبی(ع) از مادرشان می‌پرسند که چرا در دعاهای شبانه، ابتدا دیگران را نام می‌برند و سپس برای خانواده خود دعا می‌کنند و حضرت در پاسخ می‌فرمایند: «ابتدا همسایه، سپس اهل خانه». این عبارت را می‌توان یکی از شعارهای تمدنی سیره فاطمی دانست؛ چراکه بر ترجیح خیر عمومی و سلامت جامعه بر منافع صرفاً فردی تأکید دارد. 

حسینی ادامه داد: حتی دعا در نگاه حضرت زهرا(س) اقدامی منفعلانه و همراه با انزوا نیست، بلکه نوعی بازتوزیع خیرخواهی و بازآفرینی سرمایه اجتماعی است. بنابراین، عبادت زمانی می‌تواند آثار تمدنی خود را آشکار کند که در کنار تعالی فردی، در بهبود وضعیت جامعه نیز اثرگذار باشد.

خانواده فاطمی؛ کانون مودت، رحمت و آرامش

عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند با اشاره به تفاوت نگاه معاصر به اصالت خانواده با نگرش قرآنی و فاطمی بیان کرد: امروزه گاهی اصالت خانوادگی با شاخص‌هایی مانند محل زندگی، امکانات مادی و برخورداری از خانه و خودروی مدرن سنجیده می‌شود؛ درحالی‌که در منطق قرآن، هدف از تشکیل خانواده، ایجاد مودت، محبت و رحمت است. 

وی افزود: در الگوی فاطمی، خانواده میدان تنازع و رقابت نیست، بلکه محیطی برای آرامش، همدلی و حمایت متقابل است. خانواده اصیل، خانواده‌ای است که اعضای آن بتوانند در کنار یکدیگر از غم‌ها و نگرانی‌ها عبور کنند و خانه برای آنان کانون آرامش و امنیت عاطفی باشد.

حسینی با اشاره به سخن امیرالمؤمنین علی(ع) درباره حضرت زهرا(س) گفت: امام علی(ع) می‌فرمایند: «به خدا سوگند، هیچ‌گاه فاطمه(س) را خشمگین نکردم و او نیز مرا خشمگین نکرد و هرگاه به او می‌نگریستم، نگرانی‌ها و اندوه‌هایم برطرف می‌شد.» این بیان نشان‌دهنده جایگاه آرامش‌بخش خانواده در سیره این دو بزرگوار است. 

وی با تأکید بر اینکه خشونت کلامی و عاطفی با اصالت خانواده سازگار نیست، اظهار کرد: خانواده فاطمی باید از تاب‌آوری بالا و کارکرد درمانگری برخوردار باشد؛ به‌گونه‌ای که اعضای خانواده در محیط خانه احساس امنیت و آرامش کنند و غم و اندوه آنان کاهش یابد.

این استاد دانشگاه همچنین با اشاره به نقش اجتماعی و سیاسی حضرت زهرا(س) بیان کرد: حضرت به‌عنوان یک کنشگر نخبگانی، عاملیت سیاسی و عدالت‌خواهانه داشتند و نشان دادند که دفاع از حق و عدالت، جنسیت نمی‌شناسد. ایشان با حفظ حریم‌ها و رعایت عفاف، در زمان مناسب وارد عرصه اجتماعی شدند و در برابر انحراف از حق سکوت نکردند. 

حسینی با اشاره به حضور حضرت زهرا(س) در مسجد و خطبه فدکیه گفت: شیوه حضور اجتماعی ایشان، الگویی از تلفیق عفاف و اقتدار بود. حضرت با رعایت کامل حریم‌ها، وقار و پوشش، حضوری مقتدرانه داشتند و با سخنانی مستدل و اثرگذار، جامعه را به تأمل و واکنش واداشتند.

از شخصیت‌ستایی تا مدل‌سازی مفهومی؛ سه راهبرد برای تحقق الگوی فاطمی

حسینی با اشاره به ضرورت تبدیل الگوی فاطمی از یک مفهوم نظری به نقشه راهی عملی برای نسل جوان اظهار کرد: برای تحقق این الگو در جامعه باید سه سازوکار معرفتی، اجتماعی ـ ساختاری و گفتمانی مورد توجه قرار گیرد.

وی نخستین سازوکار را ارتقای معرفت عمومی دانست و افزود: باید از مرحله شخصیت‌ستایی عبور کنیم و به مدل‌سازی مفهومی برسیم. به این معنا که سیره حضرت زهرا(س) به یک الگوی قابل فهم و کاربردی تبدیل شود و محتوای آموزشی، برنامه‌های فرهنگی و تولیدات رسانه‌ای براساس این الگو شکل بگیرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند دومین سازوکار را اجتماعی و ساختاری عنوان کرد و گفت: به‌ویژه برای دختران و بانوان جامعه باید هویت‌بخشی متوازن صورت گیرد. گاهی این تصور ایجاد می‌شود که اسلام میان نقش خانوادگی و اجتماعی زنان تقابل قائل شده است؛ درحالی‌که حضرت زهرا(س) الگویی از جمع میان مسئولیت‌های خانوادگی، اجتماعی و علمی ارائه می‌دهند.

وی تصریح کرد: سیاست‌گذاری عمومی باید زمینه‌ای فراهم کند تا زن مؤمن و نخبه، در عین ایفای نقش مادری و تحکیم بنیان خانواده، برای رشد علمی و شغلی خود نیز با آسیب و مانع مواجه نشود. در واقع باید دوگانه خانه و جامعه را از میان برداریم.

حسینی سومین سازوکار را گفتمانی دانست و اظهار کرد: باید حیا و عفاف را برای زنان و مردان به‌عنوان قدرتی صیانت‌بخش و کرامت‌آفرین بازتعریف کنیم، نه اینکه آن را صرفاً محدودیت بدانیم. حیا و عفاف می‌تواند انسان را از شیء‌انگاری دور کند و زمینه حضور مؤثر او در عرصه‌های علم، دانش و فعالیت اجتماعی را فراهم آورد.

وی در ادامه، درباره راهکار عملی برای جوانانی که با بحران هویت مواجه هستند، پیشنهاد کرد: جوانان می‌توانند برای مدتی سبک زندگی حضرت زهرا(س) را در حوزه‌های فردی و اجتماعی تجربه کنند و آثار آن را در زندگی خود بسنجند. همان‌طور که در تجربه‌های مختلف زندگی، شیوه‌های گوناگون را می‌آزماییم، می‌توانیم بخشی از رفتارها و آموزه‌های سیره فاطمی را نیز در زندگی روزمره تمرین کنیم و در صورت مشاهده آثار مثبت، آن‌ها را تقویت کنیم.

این استاد دانشگاه در پایان، در پاسخ به پرسشی درباره جوهره اصلی نهضت فاطمیه، آن را در یک کلمه خلاصه کرد و گفت: «خدا‌محوری»؛ چراکه خدا‌محوری سرچشمه تعالی فردی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، استقلال شخصیت و ایستادگی در مسیر حق است.