جایگاه فضائل حضرت زهرا(س) در میراث حدیثی اهل سنت

به گزارش ایکنا از همدان، حضرت فاطمه زهرا(س)، بانوی برگزیده و سرور زنان دو عالم، از والاترین شخصیت‌های تاریخ اسلام و از جایگاهی بی‌بدیل در منظومه اعتقادی شیعه برخوردار هستند؛ شخصیتی که فضائل، منزلت معنوی و سیره ایشان تنها در منابع شیعی مورد توجه قرار نگرفته، بلکه در منابع معتبر حدیثی و تاریخی اهل سنت نیز بازتاب گسترده‌ای داشته است. بسیاری از دانشمندان اهل سنت در آثار خود به بیان ویژگی‌های شخصیتی، فضائل و جایگاه آن حضرت پرداخته و روایاتی از پیامبر اکرم(ص) درباره ایشان نقل کرده‌اند. افزون بر این، برخی منابع تاریخی به وقایع پس از رحلت پیامبر(ص) و حوادث مرتبط با خاندان ایشان نیز اشاره کرده‌اند.

بررسی این روایات و گزارش‌ها می‌تواند زمینه شناخت دقیق‌تری از جایگاه حضرت زهرا(س) در میراث حدیثی و تفسیری اهل سنت فراهم کند. از همین رو، خبرنگار ایکنا از همدان، برای بررسی این موضوع با حجت‌الاسلام والمسلمین علی الوندی عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیا همدان گفت‌وگویی کرده است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم؛

ایکنا ـ حضرت فاطمه زهرا(س) در منابع معتبر اهل سنت چه جایگاهی دارند و اهل سنت چه نگاهی به شخصیت ایشان دارند؟

برای شناخت جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) در میان اهل سنت، باید به یک نکته اساسی توجه کنیم و آن اینکه شخصیت حضرت زهرا(س) از جمله شخصیت‌هایی هستند که منزلت و فضائل ایشان در منابع معتبر حدیثی اهل سنت نیز به‌صراحت مورد تأکید قرار گرفته است. بنابراین، محبت و احترام به حضرت زهرا(س) را نباید صرفاً یک ویژگی اختصاصی در فرهنگ شیعی تلقی کرد؛ بلکه این محبت ریشه در میراث مشترک حدیثی و اعتقادی مسلمانان دارد.

اگر به صحیح بخاری و صحیح مسلم مراجعه کنیم، با روایات بسیار مهمی درباره شخصیت حضرت زهرا(س) مواجه می‌شویم. یکی از مشهورترین این روایات، سخن پیامبر اکرم(ص) است که فرمودند: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِي فاطمه پاره تن من است و هر کس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است.»

این روایت در صحیح بخاری، حدیث ۳۷۱۴، و صحیح مسلم، حدیث ۲۴۴۹، نقل شده است. این حدیث از چند جهت اهمیت دارد. نخست اینکه پیامبر(ص)، حضرت زهرا(س) را صرفاً به‌عنوان دختر خود معرفی نمی‌کنند، بلکه ایشان را بخشی از وجود خویش می‌دانند. دوم اینکه پیامبر(ص) میان آزار و خشمگین کردن حضرت زهرا(س) و آزردگی خودشان پیوند برقرار می‌کنند. این مسئله نشان می‌دهد که حرمت حضرت زهرا(س) از منظر پیامبر(ص) جایگاهی بسیار ویژه دارد.

روایت دیگری که در صحیح بخاری نقل شده، مربوط به جایگاه ممتاز حضرت زهرا(س) در میان زنان بهشتی است. در روایات فضائل ایشان، تعبیر «سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ» به معنای سرور زنان بهشت آمده است. این تعبیر نشان‌دهنده مقام معنوی و منزلت ممتاز ایشان است.

نکته دیگر، جایگاه حضرت زهرا(س) در میان اهل‌ بیت پیامبر(ص) است. در صحیح مسلم، از عایشه نقل شده است که پیامبر اکرم(ص)، حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را زیر کساء قرار دادند و آیه تطهیر را تلاوت کردند. این روایت به حدیث کساء مشهور است و در صحیح مسلم، حدیث ۲۴۲۴، آمده است.

بنابراین، اگر بخواهیم جایگاه حضرت زهرا(س) را در منابع اهل سنت جمع‌بندی کنیم، باید بگوییم ایشان از شخصیت‌های محوری و بسیار برجسته خاندان پیامبر(ص) هستند که فضائل و منزلت ایشان در معتبرترین منابع حدیثی اهل سنت ثبت شده است.

البته باید توجه داشته باشیم که میان شیعه و اهل سنت درباره برخی مسائل تاریخی و کلامی مرتبط با زندگی حضرت زهرا(س) اختلاف دیدگاه‌هایی وجود دارد؛ اما این اختلافات نباید موجب نادیده گرفتن فضائل و جایگاه والای ایشان در میراث مشترک اسلامی شود.

ایکنا ـ مهم‌ترین روایاتی که اهل سنت درباره فضائل حضرت زهرا(س) نقل کرده‌اند، کدام‌ هستند؟

اگر بخواهیم روایات فضائل حضرت زهرا(س) را در منابع اهل سنت دسته‌بندی کنیم، می‌توانیم به چند محور مهم اشاره کنیم؛ نخست، حدیثی که اشاره به این موضوع دارد که فاطمه زهرا (س) پاره تن پیامبر (ص) است. همان‌طور که اشاره شد، این روایت در صحیح بخاری و صحیح مسلم نقل شده و از روشن‌ترین مستندات منزلت حضرت زهرا(س) است. اهمیت این روایت در آن است که پیامبر(ص) رضایت و خشم حضرت زهرا(س) را با رضایت و خشم خود مرتبط می‌دانند.

دوم، روایات مربوط به مقام ایشان در میان زنان بهشتی است. در روایات اهل سنت، حضرت زهرا(س) در شمار برترین زنان بهشتی معرفی شده‌اند. در برخی نقل‌ها نیز از ایشان در کنار حضرت مریم(س)، حضرت خدیجه(س) و حضرت آسیه(س) یاد شده است. این روایات در بیان منزلت معنوی زنان برگزیده تاریخ اسلام اهمیت دارند.

سوم، حدیث کساء و جایگاه ایشان در اهل‌بیت پیامبر(ص) است. همان روایت صحیح مسلم که از عایشه نقل شده، نشان می‌دهد حضرت زهرا(س) در جمعی قرار دارند که پیامبر(ص) آیه تطهیر را درباره آنان تلاوت کرده‌اند. این روایت از مستندات مهم برای شناخت جایگاه ایشان در میان اهل‌بیت است.

چهارم، روایات مربوط به محبت و احترام پیامبر(ص) به حضرت زهرا(س) است. در شماری از روایات آمده است که حضرت زهرا(س) هرگاه بر پیامبر(ص) وارد می‌شدند، پیامبر(ص) به استقبال ایشان می‌رفتند و از ایشان استقبال و تکریم می‌کردند. این گزارش‌ها در کنار روایات فضائل، نشان‌دهنده جایگاه عاطفی و معنوی ایشان نزد رسول خداست.

پنجم، گزارش مربوط به وفات حضرت زهرا(س) و جایگاه ایشان در میان خاندان پیامبر(ص) است. در صحیح بخاری، از عایشه نقل شده است که حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر(ص) مدتی زندگی کردند و سپس وفات یافتند. این گزارش نیز از منابع مهم تاریخی و حدیثی اهل سنت درباره زندگی ایشان است.

نکته مهم این است که فضائل حضرت زهرا(س) در منابع اهل سنت محدود به یک یا دو روایت نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از روایات درباره نسبت ایشان با پیامبر(ص)، جایگاه معنوی، منزلت خانوادگی و ارتباطشان با اهل‌بیت وجود دارد.

البته در نقل این روایات باید میان احادیث صحیح، روایات دارای طرق و اعتبارهای متفاوت و گزارش‌های تاریخی تفکیک کنیم. برای یک گفت‌وگوی علمی، نباید همه نقل‌ها را با یک درجه اعتبار معرفی کرد.

ایکنا ـ مفسران برجسته اهل سنت درباره آیاتی که در شأن حضرت زهرا(س) و اهل‌بیت(ع) نازل شده‌اند، چه دیدگاهی دارند؟

این موضوع یکی از مهم‌ترین زمینه‌های گفت‌وگوی مشترک میان شیعه و اهل سنت است؛ زیرا قرآن کریم جایگاه ویژه‌ای برای اهل‌بیت پیامبر(ص) ترسیم کرده و مفسران هر دو مذهب درباره آیات مرتبط با این خاندان مباحث گسترده‌ای داشته‌اند.

البته باید یک نکته علمی را رعایت کنیم؛ هر آیه‌ای که در فضائل حضرت زهرا(س) مطرح می‌شود، لزوماً از نظر همه مفسران به‌طور اختصاصی درباره ایشان نازل نشده است. برخی آیات دارای روایات شأن نزول مشخص‌اند و برخی نیز از طریق روایات تفسیری و تطبیق بر مصادیق اهل‌بیت مورد استناد قرار می‌گیرند.

یکی از این آیات، آیه تطهیر، آیه ۳۳ احزاب است. خداوند متعال می‌فرماید: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا این آیه از مهم‌ترین آیات مرتبط با جایگاه اهل‌بیت پیامبر(ص) است.»

یکی از مستندات مهم در تفسیر این آیه، همان حدیث کساء است که در صحیح مسلم از عایشه نقل شده است. طبق این روایت، پیامبر اکرم(ص)، حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را زیر کساء قرار دادند و آیه تطهیر را تلاوت کردند. این روایت از نظر مصاحبه ما اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا حضور حضرت زهرا(س) در جمع اهل‌بیت در یک منبع معتبر اهل سنت به‌صراحت گزارش شده است.

البته درباره اینکه آیه تطهیر از نظر مصداقی شامل چه کسانی می‌شود، میان مفسران اهل سنت دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. برخی سیاق آیات را ناظر به همسران پیامبر(ص) می‌دانند و برخی با استناد به احادیث، اهل کساء را نیز از مصادیق برجسته آیه معرفی می‌کنند. نکته مهم این است که حتی با وجود اختلاف در تعیین گستره مصداق اهل‌بیت، حضور حضرت زهرا(س) در حدیث کساء از مستندات روشن و معتبر اهل سنت است.

دومین آیه، آیه مودت، شوری، آیه ۲۳ است. خداوند می‌فرماید: «قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى» این آیه از آیات مهم در بحث محبت و مودت نسبت به نزدیکان پیامبر(ص) است.

در تفسیر این آیه میان مفسران اهل سنت دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. برخی «قربی» را به خویشاوندان پیامبر(ص) تفسیر کرده‌اند و برخی دیدگاه‌های دیگری درباره معنای آن مطرح کرده‌اند. برای مثال، زمخشری در تفسیر الکشاف، روایتی درباره معرفی حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به‌عنوان نزدیکان پیامبر(ص) نقل می‌کند. فخر رازی نیز در تفسیر مفاتیح الغیب، ذیل این آیه، به فضائل اهل‌بیت و ضرورت محبت آنان توجه کرده است.

ظرفیت این آیه برای تبیین جایگاه محبت خاندان پیامبر(ص) بسیار مهم است؛ زیرا محبت خاندان پیامبر(ص) می‌تواند زمینه‌ای برای همگرایی مسلمانان باشد. حتی اگر در تفسیر دقیق واژه «قربی» اختلاف‌نظر وجود داشته باشد، اصل محبت و تکریم اهل‌بیت در سنت اسلامی جایگاهی انکارناپذیر دارد.

سومین آیه، آیه مباهله، آیه ۶۱ آل‌عمران است. خداوند می‌فرماید: «فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ بگو: بیایید ما پسرانمان را و شما پسرانتان را، و ما زنانمان را و شما زنانتان را، و ما نفوسمان را و شما نفوستان را دعوت کنیم؛ سپس یکدیگر را نفرین نماییم، پس لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»

این آیه درباره واقعه مباهله پیامبر(ص) با مسیحیان نجران است. در منابع تفسیری اهل سنت، از جمله تفسیر زمخشری، فخر رازی و ابن کثیر، گزارش‌هایی درباره افرادی که پیامبر(ص) برای مباهله همراه خود بردند، نقل شده است. بر اساس این گزارش‌ها، حضرت فاطمه(س) در جایگاه «نساءنا»، امام حسن و امام حسین(ع) در جایگاه «أبناءنا» و حضرت علی(ع) در جایگاه «أنفسنا» همراه پیامبر(ص) بودند.

این واقعه از جهت منزلت حضرت زهرا(س) اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ایشان در یکی از حساس‌ترین صحنه‌های مواجهه اعتقادی پیامبر(ص)، در کنار ایشان حضور داشتند.

چهارمین مورد نیز آیات سوره انسان، آیات ۸ و ۹ است. خداوند متعال می‌فرماید: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا و غذا را در عین دوست داشتنش، به مسکین و یتیم و اسیر انفاق می‌کنند.» در شماری از تفاسیر شیعه و اهل سنت، شأن نزول این آیات با ماجرای ایثار و اطعام حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س) و فرزندانشان مرتبط دانسته شده است. این آیات از نظر تربیتی نیز بسیار مهم‌اند؛ زیرا تصویری از ایثار، انفاق، توجه به محرومان و تقدم دادن نیاز دیگران بر خواسته‌های شخصی ارائه می‌کنند.

البته در خصوص گزارش شأن نزول این آیات و اعتبار طرق مختلف آن، میان محدثان و مفسران بحث‌هایی وجود دارد؛ بنابراین باید از معرفی همه نقل‌ها به‌عنوان گزارش‌های قطعی و هم‌رتبه با احادیث صحیحین خودداری کرد. در مجموع، این چهار آیه ظرفیت مهمی برای شناخت قرآنی جایگاه حضرت زهرا(س) و اهل‌بیت(ع) فراهم می‌کنند.