یک مدرس حوزه و دانشگاه:
دین‌گریزی یا سست شدن باورهای دینی در میان بخشی از نسل جوان، موضوعی است که در سال‌های اخیر ذهن بسیاری از خانواده‌ها، مربیان و متولیان فرهنگی را به خود مشغول کرده است. برخی این پدیده را صرفاً تغییر در شکل‌های دینداری می‌دانند و برخی دیگر آن را نشانه‌ای از کاهش عمق باورهای دینی تلقی می‌کنند. در همین راستا مریم فتحعلی مدرس مدرسه علمیه امام جعفر صادق(ع) شاهرود، درباره علل دین‌گریزی نسل جدید، شخصی شدن تجربه دینی، نسبت سبک زندگی مدرن با ارزش‌های دینی و آینده هویت دینی این نسل پاسخ داده است که متن این گفت‌وگو را از نظر می‌گذرانیم؛
ایکنا- آیا تغییر رابطه نسل جدید با دین را باید به معنای کاهش دینداری دانست یا تغییر صورت‌های دینداری؟ چرا این نسل دین‌گریز شده‌اند؟
اگر دین را به معنای اعتقاد و باور به مبدأ هستی و اوامر و نواهی الهی بدانیم، آنچه امروزه در میان نسل جدید دیده می‌شود، متأسفانه به معنای کاهش دینداری است، نه تغییر صورت‌های دینداری. اما اینکه چرا این نسل دین‌گریز شده، می‌توان به عوامل مختلفی اشاره کرد؛ جهل و ضعف معرفتی، چنانکه خداوند در آیه ۲۹ سوره هود، آنجا که حضرت نوح به قوم خود می‌فرماید: «وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ؛ و اى قوم من بر اين رسالت، مالى از شما درخواست نمى‌كنم مزد من جز برعهده خدا نيست و كسانى را كه ايمان آوردهاند طرد نمى‌كنم قطعا آنان پروردگارشان را ديدار خواهند كرد، ولى شما را قومى مىبينم كه نادانى مىكنيد» و حضرت علی (ع) نیز می‌فرماید: «لَوْ أَنَّ اَلْعِبَادَ حِينَ جَهَلُوا وَقَفُوا لَمْ يَكْفُرُوا وَ لَمْ يَضِلُّوا (میزان الحکمه)؛ اگر مردم هنگام ناآگاهی درنگ و تأمل می‌کردند، هرگز به کفر و گمراهی نمی‌گراییدند.»
پیامبر (ص) می‌فرماید: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى اَلْفِطْرَةِ حَتَّى يَكُونَ أَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ؛ هر مولودى بر فطرت (توحيد) زاده مى‌شود و اين پدر و مادر او هستند كه وى را يهودى و نصرانى بار مى آورند.» متأسفانه خانواده‌ها با تربیت نادرست و ناقص، زمینه‌های دین‌گریزی را در جوانان به وجود می‌آورند. دوستان و رفقا نیز در این امر تاثیرگذار هستند. دوباره حضرت رسول می‌فرمایند: «المَرءُ عَلى دينِ خَليلِهِ ، فَليَنظُر أحَدُكُم مَن يُخالِلُ؛ آدمى بر دين (روش) دوست خود است». پس هر يک از شما بايد بنگرد كه چه كسى را به دوستى مى‌گزيند. گاهی یک فرد فاسق در مدت کوتاهی، گروه زیادی را از دین برمی‌گرداند. شکایت اهل دوزخ در قیامت از دوستان و رفقا نیز همین است: چنانچه در آیه 28 سوره مبارکه فرقان می‌فرماید «يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا؛ وای بر من، ای کاش که فلان فرد کافر و رفیق فاسق را دوست نمی‌گرفتم.»
نقش مطبوعات و رسانه‌های جمعی که تحت قدرت مستکبران است. مستکبران با شیوه‌های گوناگون مثل شایعه، تهمت و زدن برچسب‌هایی مانند مخالف آزادی، مرتجع و عقب‌مانده، یا ترویج شک و شبهه و تحقیر و استهزاء، باورهای دینی مردم را تغییر می‌دهند. برای نمونه، زمانی که شعیب نبی مردم را به ترک بت‌پرستی و پرهیز از کم‌فروشی دعوت کرد، به او گفتند این دعوت تو مخالف آزادی انسان‌هاست؛ آزادی انسان حکم می‌کند که انسان هر کسی را خواست بپرستد و هرگونه خواست در اموالش تصرف کند. نداشتن الگوی مناسب متأسفانه به جهت تبلیغات نادرست، بعضاً هنرمندان، بازیگران و شخصیت‌های ورزشی به عنوان الگو برای نسل جوان معرفی می‌شوند که بعضاً به لحاظ اعتقادی از باور محکمی برخوردار نیستند.
ایکنا- از نظر شما چرا برای بخشی از نسل جدید، دین از یک امر هویتی و جمعی به تجربه‌ای شخصی‌تر تبدیل شده است؟
عدم تربیت درست در خانواده و ندادن هویت حقیقی به فرزندان توسط والدین (از جهت دینی) از جمله عوامل ابتدایی است که باعث می‌شود جوان یا نوجوان دچار تزلزل شخصیتی شود و برای پیدا کردن هویت واقعی خود به ابزارهای دیگر متوسل شود. از آنجا که این ابزارها غالباً نادرست هستند، در نهایت جوان یا نوجوان به تجربه شخصی خود عمل می‌کند و توجهی به باور و اعتقادات دینی ندارد.
ایکنا- به نظر شما سبک زندگی جدید نسل جوان تا چه اندازه با ارزش‌های دینی قابل جمع است؟
در روزگار اخیر که رسانه و شبکه‌های اجتماعی سکّاندار تغییر فرهنگ هستند و از طرفی میل به استفاده از این ابزارها به جهت سبک زندگی جدید بیشتر شده، متأسفانه این ابزار که غالباً تغذیه‌شده از طرف سرشبکه‌های دشمن است، توانسته هویت دینی را تحت‌الشعاع قرار دهد و تأثیرات مخرب خود را روی ارزش‌های دینی بگذارد. لذا بسیار مشهود است که سبک زندگی جدید، چه به لحاظ رفتارهای شخصی، چه رفتارهای اجتماعی و چه رفتارهای فرهنگی، برگرفته از سبک زندگی غربی است که تحت هدایت شبکه‌های اجتماعی قرار دارد. آنچه امروز در سبک زندگی نسل جوان می‌بینیم یک پدیده یکپارچه نیست؛ بخشی از آن صرفاً تغییر در ابزار، پوشش، شکل گذران اوقات فراغت و الگوی ارتباط است که در ذات خود ارزشی یا ضدارزشی محسوب نمی‌شود و دین الهی نیز برای اینگونه امور، حکم الزامی و یکسان ندارد. بخش دیگری از تغییرات، در لایه نگرش و جهت‌گیری رخ داده است؛ یعنی جابه‌جایی در اولویت‌ها، معیار انتخاب و مبانی معنابخشی به زندگی. این لایه دوم است که نسبت مستقیم با ارزش‌های دینی پیدا می‌کند.
بنابراین نمی‌توان گفت سبک زندگی جدید یکسره با دین قابل جمع نیست یا یکسره با آن در تعارض است. آنچه محل نقد است، نه نو بودن سبک زندگی، بلکه جهت‌گیری آن است. در روزگاری که رسانه و شبکه‌های اجتماعی سکّاندار تغییر فرهنگی شده‌اند و میل به استفاده از این ابزارها نیز افزایش یافته، متأسفانه این ابزار که غالباً از سوی سرشبکه‌های دشمن تغذیه می‌شود، توانسته باورهای دینی را تحت‌الشعاع قرار دهد و تأثیرات مخرب خود را بر ارزش‌های دینی بگذارد. نتیجه آنکه بخشی از سبک زندگی جدید، چه در رفتارهای شخصی، چه اجتماعی و چه فرهنگی، برگرفته از الگوی غربی است که تحت هدایت شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد.
ایکنا- این تغییراتی که در تجربه دینی و سبک زندگی نسل جدید اتفاق افتاده، در نهایت چه اثری بر هویت دینی و احساس تعلق اجتماعی آن‌ها خواهد گذاشت؟
در دین الهی هیچ عنصر گریزاننده‌ای وجود ندارد؛ اگر انسان‌ها به دریافت معارف دینی و درک صحیح از دین حق نائل آیند، هرگز گریز از دین اتفاق نمی‌افتد. افزون بر اینکه عقل و عشق هر دو در متن دین تعریف شده است؛ دین هم خرد و ذهن انسان را تغذیه می‌کند و هم به دل آدمی حیات، حرکت و نشاط می‌بخشد. آنچه امروز در سبک زندگی جدید نسل جوان اتفاق افتاده، به خاطر خروج از قلمرو دین حق و آموزه‌های دینی است؛ چرا که متن دین مطابق با فطرت انسان‌ها طراحی شده و هر انسان کاملی آن را می‌پسندد و خود را ملزم به انجام تکالیف آن می‌کند. احساس تعلق اجتماعی نیز تابعی از همین هویت است. هرچه تعریف فرد از دینی بودن به سمت انتخاب آگاهانه و معناداری حرکت کند، تعلق اجتماعی او نیز پایدارتر خواهد بود؛ زیرا تعلق برآمده از اقناع، مقاوم‌تر از تعلق برآمده از عادت است. از این‌رو، مهمترین سرمایه در مواجهه با نسل جدید، نه قدرت اجبار، بلکه توان اقناع و گفت‌وگوی دین با فطرت است.
انتهای پیام