نهاد روحانیت دچار موازی‌کاری است

معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی با بیان اینکه ویرایش در حوزه علمیه به این معنا نیست که این نهاد از نقش‌آفرینی در تبلیغ کنار کشیده شود، بلکه به معنای آن است که حوزه نگاهی درست به خود داشته باشد تا بتواند نقش پشتیبانی را به درستی ایفا کند، اضافه کرد: اساساً خروجی‌های حوزه، همان اعضای نهاد روحانیت هستند لذا اگر حوزه در نقش مادری و ایجاد زیرساخت‌های متناسب با نیازهای میدان موفق نباشد و هویت جریان تبلیغ را به درستی شکل ندهد، در واقع نقش خود را ایفا نکرده است.

وی تاکید کرد: باید از این وضعیت که توان و ظرفیت عظیم حوزه را صرف عملیات اجرایی ساده‌ای مانند اعزام یک طلبه به نقطه‌ای خاص یا استقرار او در مدرسه‌ای می‌کنیم، عبور کنیم. جایگزین این رویکرد، تمرکز بر ایجاد زیرساخت‌های محتوایی است که رهبر معظم انقلاب در بحث کانون‌های عظیم تبلیغی به آن اشاره فرمودند.

آموخته‌های حوزه با نیاز میدان چقدر فاصله دارد؟

عزت‌زمانی تصریح کرد: باید بررسی کنیم که میزان ارتباط میان آن‌چه در حوزه آموخته می‌شود با نیازهای واقعی میدان چقدر است. برای نمونه، از مبلغان و امامان جماعت باید پرسید که چند درصد از دروس حوزوی در مواجهه با مردم و در زیست روزمره جامعه کاربرد دارد. اگر این نسبت را اصلاح کنیم و در تربیت انسان‌ها، تولید محتوا و به‌ویژه نوآوری در روش‌ها سرمایه‌گذاری کنیم، به نتایج بهتری می‌رسیم.

وی با بیان اینکه امروزه پاشنه آشیل ما در مواجهه با مسائل تبلیغی، فقدان روش‌های نوین است، اظهار کرد: ما با نسلی مواجه هستیم که در دنیای گیم‌نت و هوش مصنوعی زندگی می‌کند و باید بپرسیم جایگاه ما در این مواجهه کجاست؟ تمدن غرب با تکیه بر این ظرفیت‌ها پیش می‌رود، در حالی که ما در حوزه هنوز در سطح تجربیات پراکنده و تشویق‌های ساده برای چند مورد موفقیت تصادفی در میدان هستیم.

معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی بیان کرد: نیازمند اندیشکده‌هایی هستیم که روش‌های تبلیغی نوین را تولید کنند. نظامات فقهی ما باید به گونه‌ای باشد که به مسائل اجتماعی، اقتصادی و معیشتی مردم پاسخ دهد. رهبر شهید در سال ۱۴۰۱ تأکید فرمودند که منابع اسلامی راهکارهای جذابی برای حل مسائل مردم دارند و بزرگان دین باید این راهکارها را استخراج و در نظام‌های تبلیغی به کار گیرند.

روح تبلیغ زی‌طلبگی و زیست در بین مردم است

عزت‌زمانی با اشاره به اینکه روح تبلیغ در زیست‌طلبگی و حضور در میان مردم است، گفت: بسیاری از طلاب از همان سال‌های اول تحصیل، اشتیاق زیادی به تبلیغ دارند و حتی به صورت غیر رسمی در محله‌های خود فعالیت می‌کنند. نهاد حوزه باید این اشتیاق را شناسایی و آن را ویرایش کند، نهاد روحانیت باید از این ظرفیت‌ها پشتیبانی کرده و آن‌ها را سازمان‌دهی کند. این نامه فرصتی است تا از وضع آشفته فعلی خارج شده و به برنامه‌ای جامع دست یابیم که شامل آموزش، سازمان‌دهی، نظارت و ارزیابی باشد.

معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی با بیان اینکه ابتدا باید مشخص شود که نهاد روحانیت در واقعیت چیست و چه توانمندی‌هایی دارد، اظهار کرد: نباید بر اساس تشخیص‌های شخصی تصمیم بگیریم که از این به بعد چگونه باشد. اگر بدون شناخت واقعیت‌ها به سراغ نهاد روحانیت با این جایگاه عظیم برویم، دچار خطا می‌شویم. گواه این مدعا آن است که ما تا به امروز نتوانسته‌ایم نهاد روحانیت را سازمان‌دهی کنیم و با وجود بیش از 20 دستگاه مؤثر، به جای انسجام، دچار پراکنده‌کاری و موازی‌کاری شده‌ایم؛ وضعیتی که حتی مورد توبیخ رهبر معظم انقلاب نیز قرار گرفته است.

وی تأکید کرد: این نابسامانی‌ها نتیجه عدم وجود وضع تعیینی است. برای مثال، در نهاد حوزه، وضع تعیینی در صدور مدارک وجود دارد و مشخص است که چه کسی متولی تأیید مدارک است. اما در عرصه نهاد روحانیت، چنین نظام جامعی نداریم. در حالی که برخی معتقدند نباید از ساختار شروع کرد، من می‌گویم نامه رهبری حاوی الزام ساختاری است، اما این ساختار باید نتیجه وضع تعیینی باشد. یعنی باید به نظامی برسیم که در آن هر مبلّغ پیش از ورود به میدان، آموزش دیده، تأیید شده و دارای مجوز باشد.

ورود حاشیه‌ساز حوزه به تبلیغ

عزت‌زمانی اضافه کرد: تا اواخر دهه 70، تعامل میان تبلیغ و نهاد روحانیت نظام‌مند بود؛ متولی تجهیز و آموزش، دفتر تبلیغات بود و مدیریت میدانی بر عهده سازمان تبلیغات قرار داشت. اما بعدها با افزودن مأموریت‌های جدید به هر دو نهاد و ورود حوزه علمیه به این فضا(از طریق طرح‌هایی مانند هجرت و سفیران هدایت)، شاهد پراکنده‌کاری شدیم. برای بازگشت به کارآمدی، باید به مدلی بازگردیم که در آن تعاملات نظام‌مند باشد.

وی با بیان اینکه نمونه موفقیت این مدل را می‌توان در ابتدای جنگ تحمیلی مشاهده کرد، گفت: در آن زمان، دفتر تبلیغات تنها سازمان‌ منسجم و منظم حوزه بود و توانست بیش از هفت هزار طلبه(حدود یک‌سوم کل طلاب قم) را سازمان‌دهی و به جبهه اعزام کند. این موفقیت به دلیل وجود مدیریت میدانی در جبهه و متولی مشخص در قم بود.

وی با بیان اینکه امروزه با ظهور فضای مجازی، شرایط تغییر کرده است، اظهار کرد: بخش قابل توجهی از مردم در اماکن رسمی تبلیغی حضور ندارند و در فضای مجازی فعال‌اند. متأسفانه در این فضا، افرادی بدون تخصص و حتی با ظاهر غیر دینی، اقدام به فروش آلات مرتبط با آرامش و ذکر می‌کنند و مردم نیز به دلیل نبود جایگزین‌های تخصصی، به آن‌ها روی می‌آورند. در حالی که مبلغان متخصص ما، گاهی به صورت رایگان سخنرانی می‌کند اما حضور مؤثری در این بازار جدید ندارند.

معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی بیان کرد: در این شرایط، پیشنهاد ما تشکیل یک شورای سیاست‌گذاری کلان است که صرفاً متولی سیاست‌گذاری و نظارت باشد و نه تبدیل به یک نهاد اداری شود. این شورا باید متشکل از چند شخصیت حقوقی(منسوبین و منتخبین رهبری) و چند مبلغ مسلط به تحولات اجتماعی و فضای مجازی باشد. این شورا باید دو بال داشته باشد: یک بال برای پشتیبانی تبلیغی یعنی آموزش و سازمان‌دهی و بالی برای مدیریت میدان(استخراج نیازها و حل تعارضات).

وی افزود: در مورد جزئیات این پیشنهاد، دو گزینه مطرح است: نخست، ایجاد یک نهاد روحانیت گسترده با اعضای منتخب از قوای سه گانه و شورای عالی انقلاب فرهنگی. دوم، تشکیل یک مجموعه چابک متشکل از رؤسای دفتر و سازمان تبلیغات و چند مبلغ مسلط.

عزت‌زمانی با طرح این پرسش که آیا تفکیک کامل نهاد حوزه از امر تبلیغ، باعث انزوای حوزه از جامعه نخواهد شد، افزود: این موضوع باید در جلسات تعاملی بررسی و مشخص شود چگونه این دو مجموعه می‌توانند در رسیدن به وضع تعیینی به یکدیگر کمک کنند.

تبلیغ را با ساعت کار ارزیابی نکنیم

وی در بخش دیگری از سخنانش با تصریح بر اینکه در مورد ارزیابی مبلغان، نباید صرفاً به معیارهای کمی مانند تعداد ساعات حضور بسنده کرد، گفت: برخی تصور می‌کنند با نظارت سخت‌گیرانه بر طلاب، کارایی افزایش می‌یابد اما در واقع این رویکرد باعث نابودی انگیزه مبلّغان می‌شود. مبلّغی که در روستا زندگی می‌کند و با مردم همراه است، حتی با یک نشست ساده و صمیمی، کار تبلیغی خود را پیش می‌برد، اما سیستم‌های فعلی ممکن است او را مبلغ محسوب نکنند چون معیارهای ارزیابی با واقعیت‌های میدان سازگار نیست.

استاد حوزه علمیه اظهار کرد: برای مثال برخی نهادها تنها می‌پرسند که طلبه در روز چند نماز جماعت خوانده است؛ این نگاه، نگاهی شمارشگر است و پاسخی به نیازهای واقعی نمی‌دهد. ما باید به سمت ارزیابی‌های مبتنی بر نتیجه و حل مسئله حرکت کنیم. اگر مبلّغی نتواند مسائل مردم را حل کند یا نتواند در میدان اثرگذار باشد، این نشان‌دهنده نقص در تربیت و آموزش‌های حوزه‌ای است.

عزت‌زمانی با بیان اینکه طلبه در نظام تبلیغی، احساس می‌کند که نهاد نظارتی در نقش پلیس است، ادامه داد: ما باید سیستمی ایجاد کنیم که مبلّغ احساس کند هرچه صادقانه‌تر اطلاعات را ارائه دهد و با میدان تعامل داشته باشد، رشد بیشتری می‌کند و منافع هویتی و تخصصی‌اش تأمین می‌شود.

وی افزود: اگر حوزه نخواهد تغییرات را بپذیرد، به تدریج به یک نهاد صرفاً دانشی تبدیل می‌شود که در گوشه‌ای از جامعه قرار گرفته و پیوندش با مردم قطع می‌شود؛ در حالی که هویت تاریخی حوزه، همواره در پیوند با زیست مردم و روحانیت بوده است. اگرچه در وضعیت فعلی، تفکیک نهادها به نفع نظام است، اما حقیقت این است که سرمایه اصلی حوزه در همین نقش تبلیغی نهفته است که باید اثرگذارتر شود.