در گفت‌وگو با ایکنا مطرح شد
خانواده در موقعیت نخستین و مهم‌ترین بستر تربیت انسان، نقشی اساسی در شکل‌گیری شخصیت فردی و اجتماعی اعضای جامعه دارد. از این‌رو، تحکیم بنیان آن نیازمند بازگشت به الگوهایی است که در کنار برخورداری از ارزش‌های اخلاقی و معنوی، راهکارهای عملی برای مواجهه با مسائل زندگی ارائه می‌دهند. سیره حضرت فاطمه زهرا(س) نمونه‌ای جامع از چنین الگویی است؛ الگویی که در آن محبت و احترام متقابل، گفت‌وگو، خداباوری، تربیت فرزندان، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و ایستادگی در برابر دشواری‌ها در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.
با توجه به تغییر سبک زندگی و چالش‌های پیش روی خانواده‌های امروز، بازخوانی این سیره و تطبیق اصول ماندگار آن با اقتضائات زمانه می‌تواند راه‌گشای تقویت روابط خانوادگی و کاهش آسیب‌های اجتماعی باشد. در همین راستا، خبرنگار ایکنا از اصفهان با حجت‌الاسلام والمسلمین علی صغیرا نویسنده و مشاور خانواده، به بررسی ابعاد گوناگون الگوی خانواده فاطمی، نسبت مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی زنان و راهکارهای عملی نهادینه‌سازی این آموزه‌ها در زندگی امروز پرداخته است که متن آن را در ادامه می‌خوانیم:
ایکنا ـ سیره حضرت فاطمه زهرا(س) چه ویژگی‌هایی دارد که می‌توان آن را الگوی جامع خانواده تراز اسلامی دانست؟ مهم‌ترین شاخص‌های خانواده فاطمی در روابط میان اعضای خانواده چیست؟
حضرت زهرا(س) در موضوع خانواده، حقیقتاً الگویی جامع و کامل برای همه ما هستند. ایشان شخصیتی فرازمانی و فرامکانی دارند و از آنجا که دارای مقام عصمت هستند، از گناه، خطا و حتی مکروهات مصون بوده‌اند. بنابراین، انسان با اطمینان می‌تواند به سیره ایشان اقتدا کند و نگران اشتباه‌بودن مسیری که انتخاب کرده است، نباشد.
در اسلام، خداباوری و خانواده‌محوری دو ضرورت اساسی برای زندگی انسان هستند؛ چراکه خانواده در حقیقت پشتوانه‌ای است تا انسان بتواند مسیر بندگی خداوند را طی کند و به اخلاق الهی متخلق شود. خانواده خوب بستری فراهم می‌کند که فرزند در آن رشد کند و تربیت شود؛ درست مانند باغی که شرایط لازم برای رشد یک گیاه در آن مهیا شده است.
اگر بخواهیم شاخص‌های خانواده فاطمی را بررسی کنیم، یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های آن، محبت و ابراز علاقه میان اعضای خانواده است. برای نمونه، در حدیث شریف کسا که در کتاب «ادبستان کسا»، ۷۰ نکته تربیتی با محوریت خانواده از آن استخراج کرده‌ایم، می‌بینیم وقتی فرزندان حضرت زهرا(س) وارد خانه می‌شوند و سلام می‌کنند، ایشان با محبت پاسخ می‌دهند. برای نمونه، خطاب به امام حسین(ع) می‌فرمایند: «وَعَلَیْکَ السَّلامُ یا وَلَدِی وَیا قُرَّةَ عَیْنِی وَثَمَرَةَ فُؤَادِی»؛ یعنی سلام بر تو فرزندم، نور چشمم و میوه دلم. این نوع خطاب نشان‌دهنده عمق محبت مادر به فرزند است.
در خانواده حضرت زهرا(س)، فرزندان نیز پدر و مادر را با خطاب‌های محبت‌آمیز و دلسوزانه صدا می‌زنند. این نوع خطاب‌کردن نشان‌دهنده توجه به جایگاه والدین و قدردانی از زحمات آن‌هاست، چراکه پدر و مادر برای رشد و بالندگی فرزندان خود سختی کشیده و از عمر و توان‌شان مایه گذاشته‌اند.
نکته دیگر در خانواده فاطمی، اهمیت گفت‌وگوست. اگر به حدیث شریف کسا توجه کنیم، یکی از افعال پرتکرار، «قال» و مشتقات آن است که بر گفت‌وگو و سخن‌گفتن اعضای خانواده با یکدیگر دلالت دارد. این موضوع نشان می‌دهد که ارتباط کلامی در خانواده اهمیت فراوانی دارد. اعضای خانواده باید در کنار یکدیگر بنشینند، با هم صحبت کنند و از احوال یکدیگر باخبر شوند.
متأسفانه، امروز با گسترش استفاده از فضای مجازی، تلفن همراه و تلویزیون، گفت‌وگو در بسیاری از خانواده‌ها کاهش پیدا کرده است. در گذشته اعضای خانواده بیشتر دور هم می‌نشستند و صحبت می‌کردند؛ همین ارتباط کلامی بسیاری از سوءتفاهم‌ها را برطرف می‌کرد یا اجازه نمی‌داد سوءتفاهمی شکل بگیرد، اما امروز گاهی زن و شوهر فرصت و حوصله گفت‌وگو با یکدیگر را ندارند و به جای صحبت‌کردن، با پرخاشگری مقابل هم قرار می‌گیرند؛ موضوعی که ممکن است در نهایت به اختلافات جدی و حتی جدایی منجر شود.
انجام مناسک و فعالیت‌های جمعی نیز از دیگر ویژگی‌های خانواده فاطمی است. دور هم نشستن، گفت‌وگو کردن و حتی نگاه محبت‌آمیز اعضای خانواده به یکدیگر در تحکیم روابط مؤثر است. در روایات نیز آمده که وقتی زن و شوهر از سر محبت به یکدیگر نگاه می‌کنند، خداوند با رحمت به آن‌ها می‌نگرد. در حدیث کسا نیز جلوه‌هایی از توجه و محبت متقابل اعضای خانواده به یکدیگر دیده می‌شود.
دعاکردن برای یکدیگر نیز از دیگر ویژگی‌های مهم خانواده اسلامی است. در حدیث کسا می‌بینیم که حضرت زهرا(س) برای پدر بزرگوارشان دعا می‌کنند و پیامبر اکرم(ص) نیز برای خانواده خود دعا می‌فرمایند. این فرهنگ باید در زندگی امروز نیز احیا شود. در گذشته مردم در پاسخ به محبت و لطف دیگران، دعاهایی مانند «الهی خوشبخت شوی» و «الهی عاقبت‌به‌خیر شوی» بر زبان می‌آوردند، اما امروز گاهی واژه‌هایی مانند «مرسی» جایگزین این ادبیات دعایی شده است. البته تشکر کردن نیز ارزشمند است، اما نباید فرهنگ دعا و خیرخواهی برای یکدیگر را فراموش کنیم؛ چراکه دعا در زندگی انسان اثرگذار است.
از دیگر شاخص‌های خانواده تراز اسلامی، برخورداری از روحیه مقاومت و تاب‌آوری است. خانواده خوب، آن است که اعضایش در برابر مشکلات به زانو درنیایند و فرزندان نیز بتوانند در مواجهه با آسیب‌ها و آلودگی‌های محیط بیرون، از ارزش‌هایی که در خانواده آموخته‌اند، محافظت کنند.
خانواده فاطمی در کنار محبت به یکدیگر، نسبت به مردم نیز مهربان و خیرخواه بود. نمونه روشن آن، انفاق غذای خود به مسکین، یتیم و اسیر است؛ حتی اگر آن اسیر از دشمنان باشد. در عین حال، این خانواده در برابر دشمنان دین و بشریت نیز ایستادگی می‌کرد. بنابراین، خانواده تراز اسلامی هم در روابط درونی خود سرشار از رحمت و محبت است و هم در برابر دشمنان دین، از موضعی قاطع و استوار عمل می‌کند.
اعضای خانواده حضرت زهرا(س) در کنار محبت به یکدیگر و خدمت به مردم، در برابر دشمنان دین ایستادگی کردند و تا مرز شهادت پیش رفتند. این روحیه نشان می‌دهد، خداباوری و محبت خانوادگی نه‌تنها با مقاومت و ایستادگی منافاتی ندارد، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز تقویت آن باشد. قرآن کریم نیز می‌فرماید: «أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ»؛ یعنی در برابر کافران استوار و در میان خود مهربان هستند. امروز نیز اگر این روش را از حضرت زهرا(س) بیاموزیم، می‌توانیم با تقویت خداباوری، تاب‌آوری و خانواده‌محوری، زندگی سعادتمندانه‌تری داشته باشیم.
ایکنا ـ حضرت زهرا(س) چگونه توانستند میان مسئولیت‌های خانوادگی و حضور مؤثر اجتماعی و سیاسی خود توازن برقرار کنند؟ این الگو چه پیامی برای زنان امروز دارد؟
وقتی نگاه انسان، الهی باشد، خداوند در امور فردی، خانوادگی و اجتماعی به او یاری می‌رساند و به عمر و فعالیت‌هایش برکت می‌دهد. این موضوع را در زندگی بزرگان نیز مشاهده می‌کنیم؛ افرادی مانند امام خمینی(ره) و رهبر شهید که با وجود گستردگی مسئولیت‌ها، از برکت ویژه‌ای در عمر و فعالیت‌های خود برخوردار بودند. بنابراین، نمی‌توان همه موفقیت‌ها را صرفاً با محاسبات مادی و دو دوتا، چهارتا توضیح داد.
در روایتی از حضرت زهرا(س) نقل شده است که هرکس عبادت خالصانه خود را به سوی خداوند بالا بفرستد، خداوند بهترین مصلحت‌ها را برای زندگی او قرار می‌دهد. به بیان دیگر، خداوند به چنین انسانی توفیق می‌دهد تا بتواند در عرصه‌های گوناگون زندگی موفق باشد.
حضرت زهرا(س) به‌دلیل برخورداری از بالاترین مراتب خلوص، مورد عنایت و یاری خداوند قرار داشتند و همین موضوع، زمینه توفیق ایشان را در ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی فراهم کرد. قرآن کریم نیز می‌فرماید: «وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ؛ تقوای الهی پیشه کنید تا خداوند به شما تعلیم دهد.» همچنین، در آیه دیگری آمده است: «إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقَانًا؛ اگر تقوای الهی داشته باشید، خداوند قدرت تشخیص حق از باطل را به شما عطا می‌کند.» در روایات نیز آمده است: «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ؛ از زیرکی و فراست مؤمن بپرهیزید، زیرا او با نور الهی می‌نگرد.» این بصیرت الهی از ویژگی‌های برجسته حضرت زهرا(س) بود.
ایشان در دفاع از حقیقت، ملاحظات شخصی و مادی را در نظر نمی‌گرفتند و با بصیرت الهی خود در برابر جریان نفاق ایستادند. آن حضرت با این اقدام، چهره نفاق را آشکار کردند و مظلومیت امیرالمؤمنین علی(ع) را در طول تاریخ به اثبات رساندند.
بنابراین، پیام این سیره برای زنان امروز آن است که با تقویت ارتباط با خداوند، خلوص و تقوا می‌توانند در کنار ایفای مسئولیت‌های خانوادگی، در عرصه‌های اجتماعی نیز نقش‌آفرین باشند. وقتی انسان در مسیر الهی حرکت کند، خداوند به او توفیق می‌دهد تا مسئولیت‌های خود را به بهترین شکل انجام دهد.
ایکنا ـ با توجه به اهمیت تحکیم بنیان خانواده و مقابله با آسیب‌های اجتماعی، چگونه می‌توان سیره حضرت زهرا(س) را از سطح توصیه‌های اخلاقی و نظری، به عرصه عمل در زندگی زوج‌ها و خانواده‌ها وارد کرد؟
حدیث شریف کساء را می‌توان منشور خانواده اسلامی دانست. اگر خانواده‌ها به نکاتی که در این حدیث وجود دارد، از جمله ابراز محبت، صمیمیت، احترام متقابل، گفت‌وگو و معنویت توجه و آن‌ها را در زندگی روزمره اجرا کنند، به‌تدریج بنیان خانواده مستحکم‌تر خواهد شد.
یکی از نکات مهم این است که زن و شوهر باید در تصمیم‌گیری‌ها و اختلافات، خداوند را محور قرار دهند؛ نباید صرفاً به‌دنبال اثبات حرف و نظر خود باشند، بلکه باید از خود بپرسند خداوند از ما چه می‌خواهد. وقتی نگاه اعضای خانواده به مسائل، الهی باشد و به جای خودمحوری، رضایت خداوند را در نظر بگیرند، بسیاری از اختلافات قابل حل خواهد بود.
ما باید آفت‌های خانواده را بشناسیم و با آن‌ها مقابله کنیم. دور شدن از معنویت، کاهش گفت‌وگو، بی‌احترامی و ابراز نکردن محبت، از مهم‌ترین آسیب‌های خانواده‌های امروز است. این عوامل به‌تدریج صمیمیت میان اعضای خانواده را کاهش می‌دهند و زمینه بروز اختلافات را فراهم می‌کنند. اگر همین مسائل اصلاح شود، بخش مهمی از مشکلات خانوادگی برطرف خواهد شد و تأثیر آسیب‌ها و فشارهای فرهنگی و اجتماعی بر خانواده نیز به حداقل می‌رسد.
گاهی زن و شوهر در ابتدای زندگی یکدیگر را دوست دارند، اما به هم احترام نمی‌گذارند. بی‌احترامی، توهین و تخریب شخصیت طرف مقابل، به‌تدریج محبت را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و ممکن است زندگی مشترک را به سمت جدایی سوق دهد.
برای نمونه، ما در روابط اجتماعی خود، حتی زمانی که با همکار یا دوست‌مان اختلاف‌نظر داریم، تلاش می‌کنیم احترام او را حفظ کنیم؛ اما گاهی همین قاعده ساده را در محیط خانواده رعایت نمی‌کنیم. اگر زن و شوهر همان احترامی را که برای همکار یا دوست خود قائل هستند، در خانه نیز رعایت کنند، بسیاری از دعواها و تنش‌ها شکل نمی‌گیرد. بنابراین، احترام، محبت و صمیمیت باید از اصول ثابت روابط خانوادگی باشد.
ایکنا ـ برای انتقال الگوی خانواده فاطمی به نسل جوان و حتی نسل‌هایی که ارتباط کمتری با آموزه‌های دینی دارند، چه روش‌هایی باید به کار گرفته شود؟ چگونه می‌توان سبک زندگی حضرت زهرا(س) را با اقتضائات زندگی امروز تطبیق داد؟
یکی از دوستان من که دارای مدرک دکترای روان‌شناسی و استاد دانشگاه است، مقاله‌ای با محوریت همین نکات تربیتی حدیث کساء تدوین و آن را بدون اشاره مستقیم به منبع روایی، برای یک موضوع علمی مرتبط با خانواده، به آمریکا ارسال کرده که مورد توجه قرار گرفته و رتبه‌ای نیز کسب کرده است. این تجربه نشان می‌دهد، بسیاری از مؤلفه‌های خانواده فاطمی، قابلیت طرح در ادبیات علمی و روان‌شناختی امروز را دارند.
درست است که امروز در دوران مدرن و پست‌مدرن زندگی می‌کنیم و بسیاری از شیوه‌های زندگی گذشته دیگر کاربرد ندارند، اما انسانیت انسان با تغییر دوره‌های تاریخی عوض نمی‌شود. برای نمونه، قرار نیست همان روش‌های قدیمی رفت‌وآمد یا شیوه‌های سنتی تهیه نان و آسیاب‌کردن گندم را در زندگی امروز تکرار کنیم. آنچه باید از حضرت زهرا(س) الگو بگیریم، اصول و ارزش‌های ماندگار زندگی ایشان است، نه لزوماً شکل و ابزار زندگی در آن دوران.
اگر ابعاد گوناگون شخصیت حضرت زهرا(س) را بررسی کنیم، می‌بینیم ایشان در ارتباط با خداوند، الگوی بندگی و پاکی بودند و از گناه و مکروهات دوری می‌کردند. در ارتباط با والدین، جایگاه ویژه‌ای داشتند؛ به‌گونه‌ای که پیامبر اکرم(ص) از ایشان با عنوان «ام‌ابیها» یاد می‌کردند. در ارتباط با فرزندان نیز الگوی تربیت فرزندانی برجسته همچون امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، حضرت زینب(س) و حضرت ام‌کلثوم(س) بودند.
در ارتباط با مردم، اهل خیرخواهی و انفاق بودند و در عرصه اجتماعی و اقتصادی نیز مسئولیت‌هایی از جمله مدیریت فدک را بر عهده داشتند. حضور اجتماعی و اقتصادی ایشان به بنیان خانواده آسیب وارد نکرد و در عین حال، در برابر دشمنان و جریان‌های انحرافی نیز با قاطعیت ایستادگی کردند.
بنابراین، سیره حضرت زهرا(س) نشان می‌دهد که می‌توان در کنار حفظ جایگاه و مسئولیت‌های خانوادگی، در عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی نیز اثرگذار بود. ما نباید تصور کنیم که الگوگیری از حضرت زهرا(س) به معنای تکرار تمام جزئیات زندگی در آن دوران است؛ بلکه باید اصول و ارزش‌هایی را که در زندگی ایشان وجود داشته، متناسب با شرایط امروز به کار بگیریم.
نخستین گام برای فاطمی‌شدن سبک زندگی، شناخت علمی و دقیق سیره آن حضرت است. اگر می‌خواهیم سبک زندگی ما به سبک زندگی فاطمی نزدیک شود، ابتدا باید درباره زندگی و رفتار حضرت زهرا(س) مطالعه و سپس این شناخت را به عمل تبدیل کنیم. برای نمونه، زن و شوهر باید بدانند که خداوند میان آن‌ها مودت و رحمت قرار داده است و این محبت باید در رفتار روزمره نیز نمود پیدا کند.
نکته مهم این است که برای ترویج این آموزه‌ها در جامعه، نباید صرفاً به بیان مستقیم توصیه‌های دینی تکیه کنیم. روش‌های انتقال پیام باید متناسب با مخاطب باشد. ممکن است نتوانیم به برخی افراد بگوییم که حدیث کسا چنین توصیه‌ای دارد، اما می‌توانیم همان مفاهیم را با زبان انسانی و اجتماعی مطرح کنیم.
برای نمونه، احترام‌گذاشتن به دیگران، محبت‌کردن، وفاداری به خانواده، گفت‌وگو و خیرخواهی، ارزش‌هایی هستند که در هر دوره‌ای مورد پذیرش انسان‌ها قرار دارند. حتی افرادی که با ادبیات دینی ارتباط کمتری دارند نیز اهمیت احترام و محبت را درک می‌کنند؛ چراکه هر انسانی وقتی به دیگران احترام بگذارد، معمولاً احترام متقابل دریافت می‌کند.
از این رو، برای ترویج سبک زندگی فاطمی در جامعه، باید این ارزش‌های انسانی و ماندگار را با زبان و روش متناسب با مخاطب امروز تبیین و در زندگی عملی کرد. اگر این اصول در روابط خانوادگی رعایت شود، بسیاری از اختلافات و آسیب‌ها کاهش پیدا می‌کند و خانواده به الگوی تراز اسلامی نزدیک‌تر خواهد شد.
انتهای پیام