یک استاد دانشگاه فردوسی مشهد:
عباسعلی نصرآبادی، مدرس گروه معارف دانشگاه فردوسی مشهد در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی، با بررسی روند تحقق استقلال علمی در کشور اظهار کرد: ارزیابی عملکرد علمی ایران در دو دهه اخیر نشان می‌دهد که در کنار پیشرفت‌های چشمگیر، همچنان با برخی چالش‌های ساختاری مواجه هستیم و برای شناخت دقیق وضعیت موجود باید علاوه بر آمار و شاخص‌های کمی، ساختارهای علمی، آموزشی و پژوهشی کشور را نیز بررسی کرد.
وی افزود: در حوزه‌هایی که تولید دانش با نیازهای حیاتی کشور و امنیت ملی ارتباط مستقیم داشته، استقلال علمی نمود عینی‌تری یافته است؛ در چنین عرصه‌هایی اتکا به دانش وارداتی و ترجمه دستاوردهای دیگران پاسخگوی نیازهای کشور نبوده و ضرورت تولید دانش و فناوری بومی بیش از پیش احساس شده است.
نصرآبادی با اشاره به پیشرفت‌های ایران در حوزه فناوری‌های نوترکیب و زیستی بیان کرد: کشور در زمینه‌هایی مانند سلول‌های بنیادی، تولید واکسن و داروهای پیشرفته توانسته است از جایگاه مصرف‌کننده و واردکننده فاصله بگیرد و به‌سمت تولید محصولات فناورانه و حتی صادرات آن‌ها حرکت کند.
مدرس گروه معارف دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: حوزه هوافضا و صنایع دفاعی نیز از نمونه‌های برجسته توانمندی داخلی در مسیر استقلال علمی محسوب می‌شوند، زیرا محدودیت‌ها و تحریم‌های گسترده در این عرصه‌ها موجب شد کشور برای پاسخگویی به نیازهای خود به‌سمت طراحی، نوآوری و تولید داخلی حرکت کند. این تجربه نشان می‌دهد هرگاه نیاز واقعی کشور با مدیریت منسجم و برنامه‌ریزی مناسب همراه شود، امکان دستیابی به استقلال علمی نیز فراهم می‌شود.
وی نانوفناوری را از دیگر عرصه‌های موفقیت علمی کشور دانست و گفت: ایران طی دو دهه گذشته با برنامه‌ریزی در این حوزه توانسته است به جایگاه‌های برتر جهانی دست یابد؛ ضمن اینکه دستاوردها صرفاً به انتشار مقالات علمی محدود نمانده و زمینه‌های تجاری‌سازی و ورود این فناوری به بخش صنعت نیز فراهم شده است.
شکاف دانشگاه و صنعت؛ مانع بهره‌برداری از دستاوردهای علمی
نصرآبادی به موانع ساختاری تحقق استقلال علمی اشاره کرد و گفت: با وجود موفقیت‌های علمی، همچنان فاصله قابل توجهی میان تولید دانش در دانشگاه‌ها و مسائل روز جامعه در بخش صنعت وجود دارد؛ بخشی از پژوهش‌های دانشگاهی به مرحله حل مسائل صنعتی و اقتصادی نمی‌رسند و ارتباط مؤثری میان سرمایه اجتماعی، ظرفیت‌های علمی دانشگاه‌ها و فرآیندهای تولیدی کشور شکل نگرفته است.
وی تصریح کرد: در برخی صنایع از جمله خودروسازی و لوازم خانگی همچنان رویکرد مونتاژمحوری بر تولید دانش‌بنیان غلبه دارد؛ در چنین شرایطی دانشی که در محیط دانشگاه تولید می‌شود به اندازه کافی در چرخه اقتصادی و صنعتی کشور مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.
این استاد دانشگاه یکی دیگر از چالش‌های نظام علمی را غلبه شاخص‌های کمی بر کیفیت پژوهش دانست و اظهار کرد: نظام ارتقای اعضای هیئت علمی که بخش مهمی از آن بر تعداد مقالات و شاخص‌های انتشار علمی استوار است، گاهی دانشگاه‌ها را به‌سمت تولید مقاله به‌جای حل مسائل واقعی جامعه سوق می‌دهد.
نصرآبادی افزود: ممکن است در زمینه انتشار مقالات علمی به سطح قابل قبولی از استقلال رسیده باشیم، اما دستیابی به فناوری‌هایی که بتوانند مسائل داخلی کشور را برطرف کنند همچنان نیازمند برنامه‌ریزی و تغییر رویکرد در نظام پژوهش است.
علوم انسانی نیازمند عبور از الگوهای ترجمه‌ای است
وی با تأکید بر پیچیدگی مسئله استقلال علمی در حوزه علوم انسانی و اجتماعی بیان کرد: در این حوزه مسئله تنها تولید مقاله یا افزایش تعداد پژوهش‌ها نیست، بلکه باید به تولید نظریه و روش‌شناسی متناسب با مبانی فکری و نیازهای جامعه توجه شود.
نصرآبادی ادامه داد: با وجود طرح مباحث متعدد درباره تحول علوم انسانی و شکل‌گیری علوم انسانی اسلامی همچنان بخش قابل توجهی از آموزش عالی کشور بر مبنای الگوها و پارادایم‌های نظری غربی در رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و اقتصاد استوار است.
وی یکی از ضعف‌های اساسی این حوزه را نبود روش‌شناسی و نظریه‌پردازی بومی دانست و گفت: بخشی از پژوهش‌ها تلاش می‌کنند گزاره‌های دینی را با استفاده از ابزارها و چارچوب‌های نظری غربی اثبات کنند و گروهی دیگر نیز تنها به نقد و رد علوم غربی می‌پردازند، بدون آنکه الگوی جایگزین و کارآمدی ارائه دهند.
مدرس گروه معارف دانشگاه فردوسی مشهد بیان کرد: استقلال علمی در علوم انسانی زمانی محقق می‌شود که بتوانیم به تولید نظریه‌ها و الگوهایی دست یابیم که براساس مبانی فکری و فرهنگی خودمان توانایی تحلیل مسائل جامعه و ارائه راهکار برای هدایت آن را داشته باشند.
این استاد دانشگاه با جمع‌بندی وضعیت استقلال علمی کشور اظهار کرد: ایران در حوزه فناوری، مهندسی و عرصه‌هایی که نیازهای راهبردی کشور اقتضای تولید داخلی را داشته، پیشرفت‌های قابل توجهی به‌دست آورده است، اما در حوزه‌های نرم‌افزاری از جمله علوم انسانی، روش‌شناسی و شیوه مدیریت علمی همچنان با چالش وابستگی به الگوهای ترجمه‌ای مواجه هستیم.
استقلال فرهنگی به‌معنای انزوای فرهنگی نیست
نصرآبادی با تبیین مفهوم استقلال فرهنگی و چگونگی صیانت از هویت بومی در برابر الگوهای وارداتی گفت: استقلال فرهنگی را نباید با انزوای فرهنگی یکسان دانست، بلکه این مفهوم به‌معنای برخورداری از معیارها و مبانی فکری مستقل برای ارزیابی، پذیرش یا رد مؤلفه‌های فرهنگی سایر جوامع است.
وی فرهنگ را هویت یک ملت دانست و افزود: جامعه‌ای که از مبانی فکری و فرهنگی مستحکمی برخوردار باشد در مواجهه با فرهنگ‌های دیگر می‌تواند با قدرت انتخاب عمل کند؛ به این معنا که مؤلفه‌های مثبت مانند دانش، مهارت و نظم را بپذیرد، اما در برابر الگوهایی که با ارزش‌ها و هویت آن ناسازگار هستند رویکردی نقادانه داشته باشد.
این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت عزت‌نفس تمدنی تصریح کرد: مرعوب شدن در برابر جلوه‌های ظاهری و پرزرق‌وبرق فرهنگ غرب می‌تواند زمینه‌ساز احساس حقارت فرهنگی شود. هنگامی که یک جامعه هویت و توانمندی‌های فرهنگی خود را نادیده بگیرد، این وابستگی در عرصه‌های اقتصادی، سیاسی و علمی نیز تأثیرگذار است.
لزوم بازخوانی میراث فرهنگی و تولید الگوهای جایگزین
نصرآبادی در تشریح راهکارهای حفظ استقلال فرهنگی اظهار کرد: دفاع از هویت بومی به‌معنای توقف در گذشته و تکرار الگوهای تاریخی نیست، بلکه میراث فرهنگی و فکری باید با نگاهی خلاقانه و متناسب با نیازهای دنیای معاصر بازخوانی شود.
وی ادامه داد: استقلال فرهنگی زمانی معنا پیدا می‌کند که بتوانیم برای مسائل جدید جامعه با تکیه بر مبانی فقهی، حکمی و فرهنگی خود پاسخ‌های متناسب ارائه دهیم، برای نمونه در حوزه شهرنشینی و معماری معاصر نباید صرفاً الگوهای غربی را اقتباس کنیم و با افزودن نمادها و نشانه‌های اسلامی آن‌ها را بومی جلوه دهیم، بلکه لازم است از مبانی اسلامی برای طراحی و ارائه الگوهای متناسب با هویت فرهنگی جامعه استفاده کنیم.
این مدرس گروه معارف دانشگاه فردوسی مشهد تولید محصولات فرهنگی جذاب و کارآمد را از دیگر الزامات استقلال فرهنگی دانست و گفت: مقابله با الگوهای فرهنگی وارداتی صرفاً از طریق محدودسازی و سانسور امکان‌پذیر نیست، بلکه باید در عرصه‌هایی مانند سینما، کتاب، معماری و سبک زندگی، محصولات و الگوهایی تولید کنیم که از جذابیت و کارآمدی لازم برخوردار باشند.
وی افزود: زمانی که جامعه با گزینه‌های فرهنگی مناسب و متناسب با نیازهای خود مواجه نباشد، طبیعی است که به‌سمت محصولات و الگوهای موجود در فرهنگ‌های دیگر گرایش پیدا کند؛ بنابراین تولید محتوای باکیفیت و ارائه الگوهای جایگزین، نقش مهمی در تقویت هویت فرهنگی دارد.
ضرورت تفکیک فناوری از جهان‌بینی فرهنگی
نصرآبادی با اشاره به ضرورت شناخت مبانی فکری فرهنگ غرب بیان کرد: مؤلفه‌های فرهنگی و فناوری‌های وارداتی را نمی‌توان کاملاً خنثی و جدا از زمینه‌های فکری آن‌ها در نظر گرفت؛ بنابراین مواجهه با فرهنگ غرب نیازمند شناخت جهان‌بینی و مبانی نظری پشتیبان آن است.
وی تصریح کرد: نخبگان و فعالان فرهنگی باید بتوانند میان فناوری به‌عنوان یک ابزار و مبانی فرهنگی و فکری همراه آن تمایز قائل شوند و از ظرفیت‌های فناوری در راستای تقویت ارزش‌ها و هویت بومی استفاده کنند، نه اینکه پذیرش یک فناوری به‌معنای پذیرش تمام الگوهای فرهنگی مرتبط با آن تلقی شود.
این استاد دانشگاه در پایان استقلال فرهنگی را نوعی مصونیت و توانمندی تمدنی توصیف کرد و گفت: جامعه باید به اندازه‌ای از استحکام فکری و فرهنگی برخوردار باشد که در مواجهه با جریان‌های فرهنگی بیرونی تنها در موضع انفعال و تهدیدپذیری قرار نگیرد، بلکه بتواند با حفظ هویت خود وارد تعامل و گفت‌وگو شود و ظرفیت‌ها و ارزش‌های فرهنگی خود را به شکلی مؤثر عرضه کند.
انتهای پیام 