به قلم محمد منصورنژاد، دین پژوه
از منظر متدینان، مهمترین مسئله ایران امروز آن است که دینگریزی و دینستیزی روند رو به افزایش و منحنی رو به رشدی دارد، مساجد خلوت شده و بلکه اصلا عبادات واجب به حاشیه میرود، وضع پوشش مقبولشان نیست و ....
پرسش اساسی آن است که چرا نظامی اسلامی با قصد دعوت دینی و هدایت دینی تأسیس شد، اما ظرف چند دهه، نقض غرض شده و عکس مسیر پیموده میشود؟ اینجا ممکن است کسی بگوید پیام دینی روشن نیست و قرآن آیات قابل فهم ندارد و در یک کلام، مشکل به نصوص و به تبع، سنت و سیره باز میگردد، که مبهم و متعارض است و هم عصری هم نیست.
با این وصف بحث هدایت در قرآن بحث مهم و قابل تأملی میشود. اما نکته مهمی که گاهی نسبت به آن غفلت میکنیم آن است که چون فکر میکنیم اگر پیامی سالم و روشن باشد، به راحتی و از سوی همگان مورد استقبال قرار میگیرد! به عبارت دیگر به پیام دینی توجه داریم، اما از مخاطب و ویژگی هایش غفلت میکنیم.
الف: هدایت در قرآن (اصل پیام ارسالی)
همه پدیدهها را میتوان براساس علل اربعه توضیح داد: «علت فاعلی، علت غایی؛ علت مادی و علت صوری». پس در این بحث سخن از چهار رکن هدایت به شرح زیر است.
1.علت فاعلی هدایت: در این قسمت پرسش آن است که هادی و هدایتگر کیست؟ اجمالا، میتوان گفت در هدایت دینی و اسلامی: خدا،(ائمه به تعبیر قرآنی: از رسول تا....)، قرآن و رهروان راه خدا و رسول و در کنار آنان، «عقل» نیز هادی است. مثلا خداوند اسماء و صفات حسنای فراوان دارد. «الهادی» یکی از نام های خداوند در قرآن و حدیث نبوی است. به عنوان شاهد در قرآن مجید آمده: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَه (اعراف/186)، کسی را که خدا گمراه کند هدایتگری برای او نیست. هدایت دوگونه ایت: تکوینی و تشریعی. نیز میفهمیم که هادی دو دسته کلی تقسیم میشوند: هدایت حقیقی، اصلی و مستقل از سوی خداست و بقیه غیرمستقیم و به تشخیص خدا به مراتب در هدایت نقش دارند و هادیاند. هادی، «صفتِ فعل» خداست و نه صفت ذات خداوند.
همچنین اطلاق هادى بر عقل هم میشود؛ زيرا انسان را به خير و شر دلالت میكند، گرچه با «دلالت مطابقی» این معنا در قرآن نیامده، اما با «دلالت تضمنی و التزامی» از آیات میتوان نقش هدایت گری عقل را استنتاج کرد.
هدایت تشریعی خدا با عقل نسبت مستقیم دارد. زیرا ممکن است فرد آن پیام را که معقول است، بپذیرد و یا نپذیرد: «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً» (دهر آيه 3.)، همانا ما به راه هدایت میکنیم، خواه شاکر باشند یا کافر. آیه مهم دیگر: «فَبَشِّرْ عِبادِ؛ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ». (زمر/18)؛ یعنی هدایت یافته و صاحب خرد کسی است که سخنان را میشوند و بهترین آنها را بر میگزیند. (کارکرد عقل در هدایت اینجا رخ مینماید. کسی که دست به گزینش بین راه نیکو از بین چند راه میزند، هدایت یافته است.)
پس علل فاعلی برای هدایت سه گروه میتوانند فرض شوند:هادی؛ مضل (شیطان؛ کفار، منافقین، مشرکین و....) و خنثی.
2.علت غایی:
یک: کار مبلغان دینی از طریق دعوت دینی شروع میشود، که ممکن است از سوی دیگران اجابت شود و یا نشود. در صورتی که در مسیر درست بیفتد، (اگر سایر شرایط مهیا باشد) هدایت رخ داده است. پس اگر پرسیده شود که هدف از دعوت دینی چیست؟ در یک کلام میتوان گفت: «هدایت». اما میتوان اینجا پرسید که هدف و غایت هدایت چیست: این پرسش دست کم ظرفیت تالیف یک مقاله را دارد. اما به صورت اجمالی میتوان گفت که پیام دینی هم بُعد معنوی دارد و هم مادی؛ هم دنیایی و هم آخرتی. این مقاصد نیز هم بعد فردی دارد و هم جمعی؛ هم ابعاد نظری و هم عملی.
دو: استاد مطهری در کتاب «وحی و نبوت» (انتشارات صدرا: 1371، صص 7-31) در باب هدف انبیاء مینویسد: در قرآن كريم هدف اصلی، اين دو امر است: شناختن خدا و نزديک شدن به او و ديگر برقراری عدل و قسط در جامعه بشری؛ به توحيد نظری و توحيد عملی فردی، اكنون پرسش به اين صورت مطرح است: آيا هدف اصلی پيامبران خداشناسی و خداپرستی است و همه چيز ديگر، و از آن جمله عدل و قسط اجتماعی مقدمه اين است، و يا هدف اصلی بر پا شدن عدل و قسط است، شناختن خدا و پرستش او مقدمه و وسيلهای است برای تحقق اين ايده اجتماعی؟
در جهان بينی توحيدی، جهان ماهيت «از اويی» و«به سوی اويی» دارد، از اين رو كمال انسان در رفتن به سوی او و نزديک شدن به اوست؛ ولی نظر به اينكه انسان بالطبع اجتماعی است و اگر انسان را از جامعه جدا كنيم ديگر انسان نيست، و اگر بر جامعه نظامات متعادل اجتماعی حكمفرما نباشد حركت خداجويانه انسان امكان پذير نيست، پيامبران به اقامه عدل و قسط و نفی ظلم و تبعيض پرداختهاند.
اما این نکته نباید سبب شود که از نقش مخاطبان و دریافت کنندگان پیام کاملا غفلت کرد. بدیهی است پرداختن تفصیلی بدین بحث، مستندات فراوان لازم داشته و نوشتهای بلند میطلبد، اما در ادامه برای رعایت اختصار، تنها به برخی نکات مربوط به آحاد جامعه در موضوع اشاره میگردد.
پیش فرض دینداران آن است که از سوی فرستنده مشکلی در هر چهار بعد و علت نیست، مشکل از گیرنده است. در تایید نسبی این مدعا میتوان پرسید که آیا در اینکه راست گویی، بر دروغ گویی مرجح است و دروغ زشت است، شکی وجود دارد؟ با اینکه از طریق پیامبر درونی (عقل عملی) و شهودی میدانیم که دروغ بد است، اما به ندرت کسی را میتوانیم پیدا کنیم که دروغی نگفته باشد! ریشه مشکل بدانجا باز میگردد که عوامل موثر بر فرد، فقط مربیان الهی نیستند: شیاطینِ جن و انس هم بیکار ننشستهاند!
نفسِ آدمی، فقط قوه ناطقه ندارد؛ بلکه قوه غضبیه و قوه شهویه هم دارد. این قوا سبب میشود که افراد راه حق را خیلی استقبال نکنند. به تعبیر قرآن هوی پرستی مانع هدایت و وصول به حقیقت است (جاثیه/23) بخشی از تفاوت و حتی اختلاف بین آدمیان، طبیعی است و حتی امتیاز و خداخواست (هود/9-118) است. مطلوب این نیست تا همانند حکومت های اوتاریتر (اقتدارگرا) و توتالیتر (تمامیت خواه) همه یکدست شده، بر جامعه وحدت پادگانی حاکم کرده و به «جامعه توده وار» رسید. به تعبیر حضرت امیر در «غررالحکم: «کثره الوفاق نفاق»، زیادی موافق بودن نشانه نفاق است!
اینجا مقدمه در عين اينكه وسيله عبور به ذی المقدمه است و در عين اينكه ارزش اصيل و يگانه از آن ذی المقدمه است، پس از وصول به ذی المقدمه وجود و عدمش علی السويه نيست. از این رو عدالت اجتماعی، مقدمه لازم و پایدارِ توحید نظری است. پس هدف هدایت باید هر دو غایت یاد شده باشد.
3.علت صوری:
در علت صوری بحث هدایت به شیوهها و روشهای موضوع پرداخته میشود. اینکه روشهای مُجاز و درست هدایت از نگاه قرآن کدامند و روشهای غیرمجاز و نادرست هدایت چگونهاند. بحث دعوت با بحث هدایت، رابطه تنگاتنگی دارد. دعوت در حقیقت، مقدمه هدایت است. افراد برای آن دعوت به سوی دین میشوند تا هدایت گردند. از این رو در این نوشتار «اصل دعوت» نیز مورد توجه قرار می گیرد.
یک: در اینجا نیز جز به ایجاز قصد سخن نیست. در کوتاهترین شکل میتوان گفت که روش اصلی دعوت از نگاه قرآنی (یعنی بهترین راههای هدایت بخش)، سه مورد زیرند: حکمت؛ موعظه حسن و جدال احس:«ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» (نحل/125) مردم را] با حكمت و اندرز نيكو به راه پروردگارت دعوت كن، و با آنان به نيكوترين شيوه به بحث [و مجادله] بپرداز، و نتیجه این دعوت در صورت توفیق، «هدایت» است.
عصاره سخن در این زمینه در آیه زیر آمده است: «فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ، لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (غاشیه 2-21) تو جز تذکر دهنده نیستی و بر آنان سیطره نداری. دلیل اینکه هدایت باید مسالمت آمیز و صلح جویانه باشد و نه بر مبنای زور و تهدید آن است که گفته شد پیامبران برای تعلیم و تزکیه آمدند که هر دوی اینها به روح مربوط است و غذای دل و عقل. روح را برای تربیت الهی شدن و تزکیه دینی شدن با زور نمی توان هدایت دینی کرد. چون خداوند بشر را آزاد آفریده است. پیامبر راه را می نماید؛ ولی مردم یا می پذیرند و یا رد می کنند: انا هدیناه السبیل اما شاکرا و اما کفورا (الانسان/3)
4.علت مادی:
در اسلام خود قرآن مهمترین مواد برای هدایت را دارد و سپس البته ارجاع به سنت نبوی دارد. گفته شد که قرآن از جهتی در علت فاعلی هم میآید (ان هذا القران یهدی للتی هی اقوم) و از جهت دیگر مواد هدایت در اسلام در قرآن را در خود دارد. در برخی تعابیر قرآنی، هدایت و شفاء در قرآن برای مومنان آمده است:«قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَ شِفاءٌ» (فصلت/44)، این قرآن بگو که برای مومنان سراسر هدایت و شفاست.
سه: در یک نگاه تحلیلی، اما پرسشی پیشینی جای طرح دارد: اساسا آيا قرآن، كتاب هدايت است يا خير؟ پاسخ آن نيز بالاجمال اين است كه: آرى و نه. آيات مربوط به هدايت در قرآن، حداقل در پنج دسته آمدهاند. قرآن درباره هدايت به اشکال زیر طرح مطلب كرده است:
اول: قرآن كتاب هدايت است، براى همه مردم (سوره بقره /185 )
دوم: شكل دوم از هدايت كه در قرآن ادعا شده است، قرآن کتاب هدایت مومنین است: (97/بقره)
سوم: دامنه را از مومنین هم محدودتر کرده و به «متقین» بسنده کرده است (بقره/2)
چهارم: طبق نصّ آيه قرآن، قرآن گروههايى (ظالمان، فاسقان، کافران، مسرفان، دروغگویان و....) را هدايت نمیكند. خداوند در آيات توبه/80، مائده/51، زمر/3، غافر/28 34 و...
پنجم: از آيات قرآن قابل طرح هستند كه در پاسخ به آن سؤال اصلى بحث، كه آيا قرآن كتاب هدايت است يا خير؟، جواب میدهد كه خير، قرآن نه تنها كتاب هدايت نيست، بلكه كتاب ضلالت است. مثلا در قرآن آمده كه:«يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا ۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ» (بقره/26) و یا در سوره بنى اسرائيل/ 82 ، میخوانیم: ما از قرآن آنچه را براى مؤمنان مايه درمان و رحمت است، نازل میكنيم و ستمكاران را جز خسارت نمیافزايد.
البته بررسی این نکته که گیرندگان پیام، از چه ناحیهای دچار مشکل میشوند؟ خود نیاز به نوشتار مستقلی دارد. اجمالا گفته میشود که این موانع دو دستهاند:1. بخشی فردی اند (بیولژیک و فیزیولژیک و....) و 2. قسمتی هم جمعی: یعنی ساختارهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و ... ناسالم، امکان دریافت پیام حق و یا درک درست از آن را میگیرند.
ب) رکن دوم: گیرنده
پرسش اینجاست که چرا دولتی با اختیار داشتن رسانههای رسمی، تولیت آموزش (پیش از دانشگاه و پس از ورد به دانشگاه)، نهادهای حوزوی فراوان که ردیف بودجه دارند، در حفظ دینداران (چه رسد گسترش آنها) دچار مشکل شده است؟ این مشکل چه قدر به پیام دینی مربوط است؟
از نظر نگارنده فعلا در حد فرضیهای، میتوان گفت: کمترین سهم در دین گریزی، به محتوا و غایات پیام مربوط است و اما شیوه اجرای دین به شکل بسیار بد، از سوی کارگزارانی که یا نسبت به رسالت خویش جاهل بودند و یا چه بسا کسانی بودند که عامدانه با عملکردشان دین گریزی را دامن زدند، قطعا یکی از علل وضعیت فعلی است.