نکته‌ها و حکمت‌های فاطمی

حجت‌الاسلام و المسلمین امرالله شجاعی‌راد، استاد حوزه و دانشگاه 

حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) شخصیتی بی‌بدیل در تاریخ اسلام و تجلی والاترین مراتب ایمان، معرفت، عصمت و بندگی خداوند است. شناخت سیره و جایگاه آن حضرت، تنها مرور فضایل و مناقب نیست، بلکه تأملی در حقیقت انسان کامل و الگویی جامع برای زیست مؤمنانه است. از این‌رو، در آستانه سالروز شهادت آن بانوی بزرگ، مروری بر شماری از روایات، حکمت‌ها، مقامات معنوی و جلوه‌های سیره فردی و اجتماعی ایشان، فرصتی برای بازخوانی معارف فاطمی و تأمل در درس‌های ماندگار زندگی آن حضرت فراهم می‌آورد.

1- برترین عمل نیابتی

شخصی خدمت امام جواد (ع) رسید و عرض کرد که وقتی مشرّف می‌شوم برای حج یا برای عمره، از طرف پیغمبر یک طواف می‌کنم، از طرف امیرالمؤمنین [یک طواف می‌کنم]، تا رسید به خود حضرت و گفت از طرف مادرتان حضرت زهرا (س) هم من همین کار را می‌کنم. گفتند آن عملی که به نیابت از حضرت صدیقه‌ طاهره (س) انجام می‌شود، از همه‌ اینها بالاتر است.

2- مقامات صدیقه طاهره(س) در «فصّ فاطمیه»

استاد علامه حسن‌زاده آملی(ره) در رساله قدسیه نوریه و صحیفه مطهره و مکرمه موسوم به «فصّ حکمةٍ عصمتیّةٍ فی کلمةٍ فاطمیّه»، آفاق گسترده و نوینی از شاکله و شخصیت صدیقه طاهره علیهاالسلام گشوده‌اند که مستند و مستفید از آیات قرآن و تفسیر انفسی و تأویل کتاب قویم الهی و احادیث و روایات صادر شده از زبان صدق حضرت معصوم علیه‌السلام است و برگرفته از منشآت وجودی حضرت زهرا علیهاالسلام در قالب خطبه‌ها، ادعیه، نیایش‌ها و احادیث و ما از باب تلخیص و استخراج رموز اسرار و اشارات صحیفه یاد شده، به گوهرها و جواهر اوصاف وجودی و نعوت ذاتی فاطمه زهرا علیهاالسلام می‌پردازیم که عبارتند از:

1. انسان کامل، خلیفه الهی و حجت بالغه حقّ؛

2. مظهر نفس کل که دربردارنده ملک و ملکوت، غیب و شهادت و قوس نزول و صعود هستی است.

3. میوه درخت وجود است که غایت حرکت ایجادی و وجودی می‌باشد. پس او شجره طیّبه‌ای است در هر زمان و مکان، میوه‌های شیرین و دل‌نشینی دارد و مایه برکت و خیر کثیر، بلکه «کوثر» است.

4. حقیقت امّ‌الکتاب و مصداق «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَان»(الرحمن: 19) است.

5. مطلع انوار علوی، مشکات ولایت و وعاء معرفت است.

6. ام‌الائمّه و امّ‌ابیهاست.

7. صاحب عصمت کبراست؛ جوهر قدسی و صاحب قوّت نوریه ملکوتی.

8. دارای همسری است معصوم، انسان کامل، صاحب مقام ولایت کلّیه و امامت حقیقیه و حجت تام و کامل حق و نقش رسول خدا(ص) و اگر علی علیه‌السلام نبود کفوی برای فاطمه علیهاالسلام نبود.

9. مصداق آیاتی همچون مباهله، تطهیر، مودّت، هل اتی و مقرّبین است.

10. مقصود هستی و غایت آفرینش است که هستی و آفرینش به طفیل وجود او ظهور یافت.

11. «لیلة القدر» و «یوم الله» و جامع جمیع حقایق وجودی و کمالی است.

12. قرآن ناطق، مفسّر حقیقی قرآن و از مصادیق اتمّ و اجمل راسخان در علم و تأویل‌شناسان است.

13. بنیه و سینه رسول خدا(ص)، پاره تن و میوه دل پیامبر اکرم(ص) است.

14. فاطمه(س) ذات و مقامات معرفتی و معنوی دارد که غیر از انسان کامل کسی را یارای شناخت و ادراک حقایق نوری و قدسی وجود آن گوهر آفرینش و کوثر هستی نیست.

15. صاحب قیام ولایت الهیّه و نبوّت مقامیه و تعریفیه است.

16. کلمه تامّه حق، وجه رب، صراط مستقیم الهی و حبل متین خدای سبحان است.

17. مظهر جامع اسماء حسنای حق و جامع اسماء جمال و جلال خدای سبحان است.

18. صاحب قلب و مقام «احسان» و شهود ربّ است.

19. جامع قرآن انزالی و تنزیلی است.

20. صاحب معرفت ناب، حکمت زلال و علوم لدنّی و افاضی الهی است.

21. محدَّثه و محدِّثه است.

22. سیده نساء عالمین از اولین تا آخرین است.

23. صاحب وحی انبائی و سدیدی و مخاطب جبرئیل امین علیه‌السلام و صاحب صحیفه فاطمیّه است که علم ما کان، ما یکون و هو کائن در آن درج شده و اینک در دست با کفایت بقیة الله الاعظم (عج) است.

24. مخاطب به خطاب «یا ایّتها النفسُ المطئنّة ...» (فجر: 3031) و دارای مقام جنّت ذات و لقای ربّ و وصال محبوب است.

25. مظهر علم و عمل الهی و ایمان و عمل صالح و اسوه کمال وجودی در ساحت علمی و عینی است.

26. اساس دین، عماد یقین، کهف قرآن کریم و موضع سرّ الهی و دارنده خصایص حقّ ولایت است.

27. محور آل کسا و خامس آل عباست.

28. ودیعه رسول خدا(ص) و انسیه حورا است.

29. عالم به غیب سماوات و ارض و ملک و ملکوت است.

30. بدان دلیل «فاطمه» نامیده شد که خلق از ادراک و معرفت ذات و هویّتش محرومند و فرمود: «اِنّما سُمّیت فاطمة لانَّ الخلقَ فُطِموا عَن معرفتِها.» پس: الفاطمةُ ما الفاطمةُ و ما ادریکَ ما الفاطمةُ؟! (شرح فصّ حکمة عصمتیة فی کلمة فاطمیة، از علامه حسن‌زاده آملی)

3- نظر صاحب عروه در باره تسبیح حضرت زهرا(س)

«ظاهر آن است که تسبیح حضرت زهرا(س) اختصاص به تعقیب نماز ندارد، بلکه خودش فی حد نفسه مستحب است. آری خواندنش در تعقیب و  همچنین در وقت خواب -برای دفع خواب بد- مؤکد است و نیز ظاهرا اختصاص به نمازهای واجب ندارد بلکه می‌توان آن را بعد از هر نمازی خواند.

کیفیت آن بدین گونه است: الله اکبر ۳۴ مرتبه سپس الحمدلله ۳۳ مرتبه و آن گاه سبحان الله ۳۳ مرتبه که جمعا ۱۰۰ می‌شود و تقدیم تسبیح بر تحمید هم جایز است گرچه ترتیب اول بهتر است». (عروة الوثقی- فصل فی التعقیب)

4- نظر مرحوم شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی در باره تسبیحات حضرت زهرا(س)

ایشان در آخر رساله اسرار نماز خود در باب تعقیبات نماز می‌نویسد: «ای عزیز! بدان که بعد از نماز،[اول]تسبیح حضرت فاطمه زهرا (ع)، به قدری فضیلت دارد که یکی نماز را خوانده و چون این تسبیح را به جای نیاورده بود، به او گفتند: نمازت را اعاده کن». (اسرار نماز؛ ص ۱۰۸)

5- بهترین یار و یاور براى اطاعت و عبودیت خداوند

حضرت علامه مصباح یزدی(ره) می‌نویسد: «عبادت فاطمه(علیها السلام) از لحاظ کمیت، تا بدان حد گسترده است که در لحظه‌لحظه زندگى او حضور و ظهور دارد؛ رفتار او، گفتار او، نگاه او، تلاش او، نفس کشیدن او و هر لحظه شب و روز او عبادت بود. او هر شب بعد از خوابانیدن بچه‌ها و فراغت از دیگر وظایف خانه‌داری، بر سجاده عبادت به نماز می‌ایستاد؛ تا جایى که پاهاى مبارکش کبود و متورّم می‌شد. شب ازدواج آن عابده بی‌همتا، چنین گزارش شده است:

على‌ (ع) در آن شب همسرش را نگران و گریان دید. علت را پرسید. فاطمه فرمود: حال خود را در پایان عمر و عالم قبر به یاد آوردم؛ چرا که انتقال از خانه پدرم به منزل خودم، مرا به یاد انتقالم به قبر انداخت. تو را به خدا قسم بیا در این ساعات آغازین زندگى به نماز برخیزیم و امشب را به عبادت خدا بپردازیم. آرى، فاطمه زهرا (س)، این اسوه کامل و دُردانه بانوان جهان، در شیرین‌ترین و خاطره‌انگیزترین لحظه‌های زندگى نیز از هدف خلقت خویش غافل نمی‌شود و از همسرش می‌خواهد که از آن شب نیز براى تقرب به خداوند استفاده کنند. شخصیت زهراى اطهر‌(س) از همان شب اول چنان براى على‌ (ع) جلوه می‌یابد که وقتى پیامبر اکرم (ص) فرداى آن شب از على می‌پرسد: همسرت را چگونه یافتى؟! بی‌درنگ می‌گوید: «نِعْمَ الْعَونُ عَلى طَاعَةِ اللَّه؛ بهترین یار و یاور براى اطاعت و عبودیت خداوند».

6- ذکر شهادت حضرت زهرا(س) در نهج البلاغه

روايت شده است که حضرت امیرالمؤمنین(ع) هنگام به خاک سپردن سيده زنان بر سر قبر رسول اللّه(ص) عرضه می‌دارند: سلام بر تو، اى پيامبر خدا. سلام من و دخترت كه اكنون در كنار تو فرود آمده و چه زود به تو پيوست. اى رسول خدا، بر مرگ دخت برگزيده تو، شكيبايى من اندک است و طاقت و توانم از دست رفته ولى مرا، كه اندوه عظيم فرقت تو را ديده‌ام و رنج مصيبت تو را چشيده‌ام، جاى شكيبايى است. من خود تو را به دست خود در قبر خواباندم و هنگامى كه سر بر سينه من داشتى، جان به جان آفرين تسليم نمودى. «انا لله و انا اليه راجعون».

آن وديعت بازگردانده شد و آن امانت به صاحبش رسيد و اندوه مرا پايانى نيست. همه شب خواب به چشمم نرود تا آن گاه كه خداوند براى من سرايى را كه تو در آن جاى گرفته‌اى، اختيار كند. بزودى، دخترت تو را خبر دهد كه چگونه امتت گرد آمدند و بر او ستم كردند. همه سرگذشت را از او بپرس و خبر حال ما از او بخواه. اينها در زمانى بود كه از مرگ تو ديرى نگذشته بود و تو از يادها نرفته بودى. بدرود تو را و دخترت را. بدرود كسى كه وداع مى‌كند، نه بدرود كسى كه رنجيده و ملول است. اگر از اينجا بازمى‌گردم نه از روى ملالت است و اگر درنگ مى‌كنم نه به سبب آن است كه به وعده‌اى كه خدا به صابران داده است بدگمان شده‌ام.(نهج البلاغه خطبه ۲۰۲).

7- سوال علامه حسن‌زاده آملی(ره) در مورد شب قدر

علامه حسن‌زاده آملی(ره) می‌نویسد: «بيش از يک سال در روايات ليلة القدر زحمت كشيدم و آنها را از جوامع روايى فريقين جمع‌آورى كرده‌ام، و در فهم آنها بسيار فكر نموده‌ام، ولى آن نكته كه اصل بود ناگفته بماند و مشكل حل نشده بود؛ مثلا با خود مى‏‌انديشيدم كه شبى در هند كه مشرقى ايران است، شب بيست و سوم ماه مبارک رمضان و شب قدر بوده باشد و شب قبل آن در تهران، پس ليلة القدر واقعى كدام شب است كه ‏إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ؟

به حضور استاد آيت اللّه حاج شيخ محمدتقی آملى رسيدم و كارم را درباره ليلة القدر بديشان ارائه دادم، و در فهم ليلة القدر ابراز حاجت نمودم و از ايشان مدد خواستم. در جوابم فرمودند: در آن روايتى كه امام صادق، جدّه‏‌اش فاطمه زهرا را ليلة القدر خوانده است دقّت كنيد. من اين حديث را در جوامع روايى نديده بودم، از اشارت استاد آملى حالت هيجانى شگفت به من روى آورد. نخستين بار همين معنى كه تازگى به عرض رسانده‏‌ام به ذهنم آمد، تا حديث را در تفسير فرات كوفى يافتم ... .(هزار و يک كلمه، ج‏6، ص: 42).

8- هیچ‌کس جز حضرت امیرالمؤمنین(ع) هم کفو او نبود

امام جعفر صادق علیه السلام درباره برتری جایگاه آن حضرت فرمودند: «اگر امیرالمؤمنین علیه السلام با او ازدواج نمی‌کرد، از زمان حضرت آدم تا روز قیامت، در روی زمین همسری برای فاطمه اطهر یافت نمی‌شد که هم‌تراز او باشد». (أمالی، صدوق، ص۴۷۴).

9- فاطمه(س) معیار خشم و رضای پروردگار

پیامبر اعظم(ص) در روایتی که شیعه و سنی نقل کرده‌اند می‌فرمایند: «إنَّ اللّهَ يَغْضَبُ لِغَضَبِکَ وَيَرْضَى لِرِضَاك» به راستی خداوند به غضب تو غضب می‌کند و به خشنودیت خشنود می‌شود.

به تعبیر یکی از مراجع عظیم‌الشان معاصر: «عصمت این است که بشر به جایی برسد که رضا و غضبش از حدّ حیوانیت بگذرد و به حدّ عقلانیت برسد، و از حدّ عقلانیّت هم باید بگذرد، به حدی برسد که رضای او رضای الهی بشود! غضب او، غضب الهی بشود و بعد این بشر، می‌رسد به جایی که هر جا خدا غضب می‌کند، او غضب می‌کند. هر جا خدا راضی است، او راضی است. ولی مسأله فوق این است. یک‌مرتبه می‌گوییم: فاطمه (س) به آن‌جا رسیده که هر جا خدا غضب می‌کند، فاطمه (س) نیز غضب می‌کند. هر جا خدا راضی است، فاطمه (س) راضی است، اما آن‌چه پیغمبر (ص) فرمودند، این است: «خدا برای غضب فاطمه غضب می‌کند، خدا برای رضای فاطمه راضی می‌شود!» این‌جاست که کمیت عقل در معرفت چنین کسی با چنین مقامی لنگ است».

10- معیار شناخت شیعیان

حضرت فاطمه (ع) در کلامی تأمل‌برانگیز و هشدار دهنده می‌فرمایند: «إِنْ كُنْتَ تَعْمَلُ بِمَا أَمَرْنَاكَ وَتَنْتَهِي عَمَّا زَجَرْنَاكَ عَنْهُ فَأَنْتَ مِنْ شِيعَتِنَا وَإِلَّا فَلَا»: اگر به آنچه تو را به آن فرمان می‌دهیم عمل کنی و از آنچه برحذر می‌داریم دوری کنی، از شیعیان مایی وگرنه هرگز(بحارالأنوار، ج ۶۸، ص ۱۵۵).

یکی از بانوان شهر مدینه، خدمت حضرت زهرا (س) شرفیاب شد و عرضه داشت: «شوهرم سلام می‌رساند و می‌پرسد که آیا او در زمره شیعیان شما است یا نه؟ حضرت در پاسخ او حدیث نورانی فوق را فرمودند.

وقتی آن زن این پاسخ را به همسرش ‌رساند، شوهر آن زن گریان و نالان شد و مرتب می‌گفت: «وای بر من که در این صورت همیشه در آتش خواهم بود!».

بعد از ساعتی همسر آن مرد، دوباره به خدمت حضرت زهرا (س) بازگشت و حال زار همسرش را گزارش داد. حضرت با کلامی لبریز از عطوفت و حکمت فرمود: «از جانب من به همسرت بگو، چنین نیست که تو پنداشته‌ای! شیعیان ما از برگزیدگان اهل بهشتند و اما محبان ما که دوست دوستان ما و دشمن دشمنان ما و با قلب و زبان با مایند، اگر از فرمان ما سرپیچی کنند و از نواهی ما در مهلکات پرهیز ننمایند، هر چند از شیعیان کامل و حقیقی ما نیستند، ولی عاقبت پس از آنکه از گناهانشان پاک و مطهر شوند، یا با بلاها و گرفتاری‌های دنیوی یا با انواع سختی‌ها و مشکلات روز قیامت یا پس از چشیدن عذاب در طبقه بالایی جهنم، از بهشتیان خواهند بود؛ تا آنکه به خاطر محبتشان به ما، نجاتشان ‌دهیم و ایشان را به پیشگاه خودمان منتقل نمائیم».

12- همسر دوستی حضرت زهرا(ع)

اگر امیرمؤمنان علی(ع) به مأموریتی می‌رفت، حضرت زهرا(س) وسائل و آذوقه سفر ایشان را آماده می‌کرد و چون از فرط محبت، تحمل دوری همسرش را نداشت گریه می‌کرد.

به عنوان نمونه، در مأموریتی که برای امیرمؤمنان علی پیش آمد، سه روز گذشت و خبری از آن حضرت نیامد؛ حضرت فاطمه(س) نگران گردید و با حال گریان نزد رسول الله(ص) رفت تا خبری از ایشان بیابد.(شیخ مفید، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ج1، ص115.شیخ صدوق‌، الامالی، ص105. ابن حنبل، مسند، ج6، ص282).

12- وصیت‌نامه حضرت فاطمه (س) به اميرالمؤمنين علی(ع)

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ این وصیّت‌نامه فاطمه دختر رسول خداست و در حالی وصیّت می‌کند که شهادت می‌دهد خدایی جز خدای یگانه نیست و محمّد (ص) بنده و پیامبر اوست و بهشت حق است و آتش جهنم حق است و همانا روز قیامت فرا خواهد رسید و شکّی در آن نیست و خداوند مردگان را از قبر زنده کرده، وارد محشر می‌فرماید.

ای علی! من فاطمه دختر محمّد هستم. خدا مرا به ازدواج تو درآورد تا در دنیا و آخرت برای تو باشم. تو از دیگران بر من سزاوارتری. حنوط و غسل و کفن کردن مرا در شب به انجام رسان و شب بر من نماز بگزار و شب مرا دفن کن و به هیچ کس اطّلاع نده. تو را به خدا می‌سپارم و بر فرزندانم تا روز قیامت، سلام و درود می‌فرستم». (بحار الأنوار، ج ۴۳، ص ۲۱۴).

13- لقب صدیقه شهیده

مطابق نقل‌های متعدد تاریخی شهادت حضرت زهرا (س) از مسلمات بوده که شکی در آن نیست. علاوه بر آن در منابع روایی شیعه و سنی نیز روایاتی با دلالت صریح در این زمینه به ما رسیده است. در روایتی با سند صحیح از امام کاظم(ع) در اصول کافی آمده است: «إِنَّ فَاطِمَةَ (ع) صِدِّیقَةٌ شَهِیدَةٌ».

مطابق این روایت، امام کاظم(ع) با به کار بردن وصف «شهیدة» در مورد حضرت زهرا(س) به شهادت حضرت تصریح نموده‌اند و براساس آن، مفهوم شهادت توسعه یافته و نه تنها به معنای قتل در معرکه بوده بلکه شامل هر قتلی که همراه با مظلومیت باشد نیز خواهد شد. ایشان اولین شهید راه ولایت و الگوی پایداری وخستگی‌ناپذیری در راه ولایت می‌باشند.

14- ارتباط حضرت فاطمه زهرا(س) و شهدا

زندگی شهیدانه حضرت فاطمه(ع) در زندگی آن چنان بوده که طبق منابع تاریخی حضرت فاطمه(س) بعد از رحلت حضرت رسول اکرم(ص) بر سر مزار شهدای اُحُد می‌رفت و در آنجا بر مزار حضرت حمزه سیدالشهداء گریه می‌کرد. در حدیثی از امام صادق(ع) نقل شده است که: «تَأْتِی قُبُورَ اَلشُّهَدَاءِ فِی کلِّ جُمْعَةٍ مَرَّتَینِ اَلْإِثْنَینَ وَ اَلْخَمِیسَ فَتَقُولُ هَاهُنَا کانَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ هَاهُنَا کانَ اَلْمُشْرِکونَ».

حضرت فاطمه(س) هفته‌ای دوبار در روزهای دوشنبه و پنجشنبه به زیارت شهدای احد می‌رفت و آنها را زیارت می‌کرد و محل جنگ رسول خدا(ص) با مشرکین را دقیقا نشان می‌داد.(الکافی، ج ۳، ص۲۲۸)

حضرت فاطمه(س) علاوه بر زیارت اهل قبور، در صدد این بود که یاد شهدای احد و آرمان‌ها و رشادت‌های آنان و نقش بی‌نظیر امام علی(ع) و فراریان جنگ احد را در خاطر مردم زنده کند.

15- روایت دلدادگی شهیدان به حضرت فاطمه زهرا (س)

عموم شهدا ارادت خاصی به حضرت فاطمه زهرا(س) داشتند و این موضوع به خوبی در رمز عملیات‌ها و در توسلات و وصیت‌نامه‌های شهدا، تصاویر و صوت‌هایی که از آنها باقی مانده مشهود است. اینکه سربند یا زهرا (س) به سر چه کسی بسته شود، نُقل محفل شهیدان در هشت سال دفاع مقدس بود که نشان‌دهنده عشق و ارادت‌شان به بی‌بی دو عالم است و چه گره‌های ناممکنی که با توسل به حضرتش گشوده شد و چه روزی‌های دنیوی و معنوی نصیب ارادتمندانش کرده است. امام شهیدمان نیز از مشتاقان جده خویش بود و به فرموده خود رزق سال خویش را از ایام فاطمیه می‌گرفتند.

البته این عشق نسبت به حضرت صدیقه طاهره(س) فقط به شهیدان هشت سال دفاع مقدس اختصاص ندارد و آحاد شهدای دفاع مقدس اول و دوم و سوم و شهدای حزب الله و دیگر شهدا، دلداده حضرت صدیقه طاهره (س) بوده‌اند.  سلام و درود خدا بر اولین شهید راه ولایت و شهدای پیرو آن حضرت: «سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدار».