به قلم عذرا طباطبایی حکیم، دانشجوی مقطع دکتری دانشکده علوم قرآنی قم
حضرت زهرا(س) پس از رحلت پدر، در موقعیتی قرار گرفت که تاریخ کمتر نظیری برای آن به یاد دارد. ایشان به‌عنوان تنها بازمانده‌ای که در متن خانه وحی رشد کرده و از نزدیک شاهد تصریحات پیامبر(ص) درباره جانشینی بود، در برابر جریان انحراف ایستاد؛ اما این ایستادگی با تنهایی همراه شد.
خطبه فدکیه تنها یک سخنرانی سیاسی نیست، بلکه سندی تاریخی است که در آن، حضرت زهرا(س) با استناد به قرآن و سیره پیامبر(ص)، هم مشروعیت جریان حاکم را به چالش کشید و هم عمق انحراف را آشکار ساخت؛ اما این افشاگری با سکوت یا موضع‌گیری نرم خواص روبه‌رو شد.
چرا خواص سکوت کردند؟ این پرسش را باید در چند لایه بررسی کرد:
لایه اول: ترس و محافظه‌کاری
بسیاری از خواص، موقعیت اجتماعی و سیاسی خود را در خطر می‌دیدند. حمایت از جریان حاکم، امنیت و منافع آنان را تضمین می‌کرد، در حالی که مخالفت با آن، هزینه‌های سنگینی به همراه داشت.
لایه دوم: مصلحت‌اندیشی نادرست
گروهی با خود چنین استدلال می‌کردند که «برای حفظ وحدت جامعه اسلامی، بهتر است سکوت کنیم». این نوع استدلال در طول تاریخ بارها تکرار شده و همواره به زیان حق تمام شده است.
لایه سوم: غفلت از عمق مسئله
برخی از خواص، مسئله را صرفاً یک اختلاف سیاسی معمولی تلقی کردند و عمق آن را درک نکردند. آنان گمان می‌کردند که با گذشت زمان، مسائل حل خواهد شد؛ اما از این نکته غافل بودند که ساختارهای انحرافی، خود را بازتولید می‌کنند.
لایه چهارم: منافع اقتصادی و اجتماعی
برخی از خواص، منافع مادی و اجتماعی خود را در همراهی با جریان جدید می‌دیدند. تاریخ نشان داده است که منافع اقتصادی همواره یکی از عوامل مؤثر در سکوت نخبگان بوده است.
تاریخ، مجموعه‌ای از حوادث تصادفی نیست، بلکه از قوانین مشخصی پیروی می‌کند. یکی از این قوانین، «قانون تکرار الگوهای رفتاری نخبگان» است. آنچه در سقیفه گذشت، در دوره‌های مختلف تاریخ اسلام، از خلافت اموی و عباسی تا دوره معاصر، به اشکال گوناگون تکرار شده است.
این پرسش را باید با صراحت مطرح کرد: آیا امروز نیز شاهد «سکوت خواص» در برابر برخی ناهنجاری‌ها نیستیم؟
- در عرصه اقتصادی: وقتی فساد ساختاری نهادینه می‌شود، نخبگان اقتصادی و سیاسی چه می‌کنند؟
- در عرصه فرهنگی: وقتی ارزش‌ها دچار تحریف می‌شوند، نخبگان فرهنگی چه موضعی می‌گیرند؟
- در عرصه اجتماعی: وقتی عدالت اجتماعی خدشه‌دار می‌شود، نخبگان دانشگاهی و حوزوی چه واکنشی نشان می‌دهند؟
- در عرصه سیاسی: وقتی تصمیم‌های مهم بدون مشارکت واقعی مردم گرفته می‌شوند، خواص چه می‌گویند؟
این پرسش‌ها قضاوت سیاسی نیستند، بلکه دعوتی به تأمل و مسئولیت‌پذیری هستند.
البته باید به تفاوت‌های زمینه‌ای نیز توجه کرد. جامعه امروز ایران با جامعه مدینه در قرن اول هجری تفاوت‌های اساسی دارد؛ از جمله وجود نهادهای مدنی، رسانه‌های مستقل، فضای دانشگاهی و حوزوی و امکان گفت‌وگوی انتقادی. این تفاوت‌ها مسئولیت خواص را سنگین‌تر می‌کند، نه سبک‌تر.
انتهای پیام