یادداشت
به قلم مهدیه اسماعیلی، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان
نهج‌البلاغه همواره به عنوان تبلور جهان‌بینی امیرالمؤمنین(ع) شناخته شده است، اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد که این اثر، فراتر از یک مجموعه سخنان، در واقع یک سند تاریخی و سیاسی برای درک چرخش‌های بزرگ تاریخ اسلام است. این کتاب از طریق نگاه امیرالمؤمنین(ع)، ابعاد پنهان شخصیت‌های بزرگ و پیامدهای انحرافات اجتماعی را در برابر دیدگان پژوهشگران قرار می‌دهد.
در میان انبوه سخنان امام، خطبه ۲۰۲ جایگاهی استثنایی دارد. این خطبه که در لحظات تلخ تشییع پیکر مطهر حضرت زهرا(س) ایراد شده، تنها یک مرثیه نیست؛ بلکه نقطه تلاقی عاطفه و تاریخ، و سوگ و اعتراض است. این خطبه، دریچه‌ای است به سوی درک عمیق‌تر از حوادثی که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) رخ داد.
در فرازهای آغازین این خطبه، امام علی(ع) با کلامی سرشار از تسلیم در برابر اراده الهی و در عین حال لبریز از درد، خطاب به پیامبر(ص) می‌فرمایند: «السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَعَنِ ابْنَتِکَ...». این سلام، نشان‌دهنده پیوند عمیق میان امام و حضرت زهرا(س) است؛ پیوندی که فراتر از رابطه همسری، در لایه معرفتی و میراث‌داری نبوی ریشه دارد.
وقتی امام می‌فرماید: «أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ، وَأَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّدٌ»، تنها از یک غم شخصی سخن نمی‌گوید. این بی‌خوابی و اندوه همیشگی، بازتاب‌دهنده درد عمیق قلبی است که با از دست رفتن یکی از ستون‌های حق و حقیقت در جامعه اسلامی گره خورده است. این اندوه، ریشه‌ای در واقعیت‌های تلخ تاریخی دارد.
یکی از ظرافت‌های کلامی امام در این خطبه، عبارت «فَأَحْفِهَا السُّؤَالَ، وَاسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ» است. امام با این درخواست از پیامبر(ص) برای سؤال از حضرت زهرا(س)، از یک روش بیان غیرمستقیم اما بسیار قدرتمند استفاده می‌کند. این کلام، راه را برای افشای وقایع پس از رحلت پیامبر، از جمله مسئله فدک و حوادث مربوط به خانه ایشان، باز می‌گذارد.
نکته کلیدی در تحلیل این خطبه، عبور از سطح «ظلم فردی» به سطح «مسئولیت اجتماعی» است. مسئله تنها ستمِ یک یا چند نفر بر حضرت زهرا(س) نبود؛ بلکه چالش اصلی، سکوت و همراهی جامعه‌ای بود که در برابر تضییع حق، نقش بی‌عملی ایفا کرد. مظلومیت ایشان، نمادی از بحران اخلاقی و اجتماعی در آن دوران بود.
استفاده امام از تعبیر «تَضافُرِ أُمَّتِکَ عَلَی هَضْمِهَا» (همدستی امتت در ستم بر او)، نشان‌دهنده یک واقعیت تلخ است. کلمه «تضافر» بر همکاری و پیوستگی دلالت دارد. این یعنی آنچه بر حضرت زهرا(س) گذشت، تنها یک اتفاق گذرا نبود، بلکه نتیجه نوعی همدستی و انحراف جمعی در ساختار اجتماعی و سیاسی آن زمان بود.
شناخت جایگاه حضرت زهرا(س) نباید تنها به خطبه ۲۰۲ محدود شود. در واقع، ریشه‌های مظلومیت ایشان در سایر خطبه‌های نهج‌البلاغه نیز قابل ردیابی است. هر جا که سخن از انحراف از مسیر پیامبر(ص) یا کنار گذاشتن ارزش‌های الهی به میان می‌آید، سایه مظلومیت حضرت زهرا(س) نیز بر آن حوادث سنگینی می‌کند.
برای درک ریشه‌های سیاسی حوادثی که منجر به مظلومیت ایشان شد، باید به خطبه‌های دیگر نیز نگریست. خطبه شقشقیه (خطبه ۳) با تبیین دقیق تحولات پس از رحلت پیامبر و اعتراض امام به روند شکل‌گیری خلافت، بستری تاریخی برای فهمِ تضادهای میان «حق» و «قدرت» فراهم می‌کند.
همچنین خطبه ۲۱۶ با تأکید بر حقوق متقابل میان حاکمیت و مردم و ضرورت اجرای عدالت، چارچوبی را ارائه می‌دهد که در آن می‌توان فهمید چرا انحراف از مسیر عدالت، مستقیماً منجر به ستم بر خاندان نبوت شد. این خطبه، پیوند میان «عدالت‌خواهی» و «حفاظت از حق» را آشکار می‌سازد.
با نگاهی جامع، مشخص می‌شود که مظلومیت حضرت زهرا(س) در نهج‌البلاغه، صرفاً یک واقعه تاریخی برای ابراز همدردی نیست، بلکه یک واقعه‌ی «الگو» است. این واقعه، پیامد مستقیم بحران‌های ساختاری در مدیریت اسلامی و انحراف از اصول بنیادین عدالت و حق‌مداری است.
سیره نبوی بر پایه حق و عدالت استوار بود، اما آنچه در نهج‌البلاغه روایت می‌شود، شکاف میان این سیره و واقعیت‌های تاریخی است. اعتراض امام علی(ع) در خطبه ۲۰۲، در واقع اعتراضی است به این شکاف؛ اعتراضی به اینکه چگونه ارزش‌های نبوی در برابر منافع سیاسی و جمعی به حاشیه رانده شدند.
مطالعه این خطبه‌ها برای پژوهشگران امروز نیز ضروری است. این متون به ما می‌آموزند که تضییع حق، صرفاً یک مسئله حقوقی نیست، بلکه یک بحران اخلاقی است که می‌تواند کل جامعه را دچار انحراف کند. شناخت مظلومیت حضرت زهرا(س) یعنی شناختِ مرز میان حق و باطل در هر زمان و مکان.
در نهایت، جایگاه حضرت زهرا(س) در نهج‌البلاغه، فراتر از یک روایت تاریخی یا عاطفی است. سخنان امیرالمؤمنین(ع) نشان می‌دهد که مظلومیت ایشان با مفاهیمی چون عدالت، مسئولیت اجتماعی و حفظ تعهدات دینی پیوندی ناگسستنی دارد. ایشان در نهج‌البلاغه، نماد ایستادگی «حق» در برابر «انحراف» هستند.
انتهای پیام