یادداشت
به قلم فرید حجتی، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان
در بازخوانی تاریخ صدر اسلام، عموماً رویدادها از دریچه روایت‌های صرفاً تاریخی یا تراژدی‌های عاطفی مورد بررسی قرار گرفته‌اند؛ حال آنکه میراث به‌جای‌مانده از بزرگان دین، سرشار از دلالت‌های عمیق سیاسی، اجتماعی و فلسفی است که قابلیت انطباق با نظریه‌های مدرن علوم انسانی را دارد.
در میان این میراث گران‌قدر، خطبه فدکیه حضرت زهرا(س) فراتر از یک دادخواهی اقتصادی، به‌مثابه یک مانیفست بنیادین در باب مقاومت گفتمانی و نقد مشروعیت ساختار قدرت قابل تحلیل و بازخوانی است.
وقتی از مقاومت در ادبیات مدرن سخن می‌گوییم، منظور لزوماً مخالفت‌های سخت‌افزاری یا شورش‌های میدانی نیست؛ بلکه مقاومت در اینجا به معنای به چالش کشیدن بنیان‌های مشروعیت، معیارهای عدالت و ساختارهای مسلط قدرت است.
در این چارچوب، حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه، ظاهراً از مالکیت یک زمین زراعی دفاع می‌کنند، اما هدف استراتژیک و کلان ایشان، بازگرداندن اعتبار گمشده عدالت و پیوند ناگسستنی آن با ولایت و حقیقت است.
فدک در این تحلیل عمیق، دیگر صرفاً یک دارایی یا مرتع زراعی نیست؛ بلکه مرز میان حق الهی و قدرت سیاسی است. ایشان از یک مطالبه به ظاهر خرد اقتصادی به‌عنوان اهرمی برای آشکارسازی یک انحراف بزرگ سیاسی بهره می‌گیرند.
این رویکرد را می‌توان دقیقاً مصداق بارز مفهوم مدرن سیاست خرد یا مقاومت معرفتی دانست؛ جایی که یک مطالبه محدود، به ابزاری برنده برای افشای بحران مشروعیت در بالاترین سطوح ساختار قدرت تبدیل می‌شود.
نکته تطبیقی و کلیدی دیگر در این خطبه، پیوند ناگسستنی حق و مسئولیت جمعی است. در این ساختار تحلیلی، مطالبه حق هرگز در سطح یک ادعای شخصی متوقف نمی‌ماند، بلکه به سطح یک مسئولیت همگانی ارتقا می‌یابد.
حضور فاطمه زهرا(س) در مسجد و ایراد خطبه در فضای عمومی جامعه، به معنای ورود به عرصه عمل‌گرایی اجتماعی است. ایشان با استناد مستمر به آیات قرآن و سنت نبوی، معیاری عینی و هنجاری برای داوری توده‌ها درباره وضعیت موجود فراهم ساختند.
این واقعه تاریخی به روشنی به ما می‌آموزد که مقاومت اصیل و اثربخش، هرگز بدون پشتوانه علم، منطق و آگاهی شکل نمی‌گیرد. دفاع از حق در این الگو، فریادی هیجانی نیست، بلکه استدلالی حقوقی، کلامی و نفوذناپذیر است.
با گذر از ابعاد ساختاری خطبه، تبیین فلسفی مظلومیت و شهادت حضرت زهرا(س) در سنت شیعی، ابعاد عمیق‌تری از آسیب‌شناسی جوامع دینی را آشکار می‌سازد؛ حقیقتی که در طول تاریخ تکرار پذیر بوده است.
تجربه تاریخی ادیان نشان می‌دهد که هر زمان یک نهضت اصیل عدالت‌خواهانه شکل گرفته، در مراحل اولیه با اقبال عمومی روبه‌رو شده و دقیقاً همین محبوبیت، زمینه را برای نفوذ افراد منافق، فرصت‌طلب و منفعت‌جو در بدنه آن نهضت فراهم کرده است.
نفاق در لباس دین، پدیده‌ای است که باطن نورانی آرمان‌ها را با زشتی انحراف آغشته می‌کند. اسلام نیز از این قاعده مستثنا نبود و بلافاصله پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، ضربات سنگین افراد سودجو بر پیکر جامعه فرود آمد.
در این میان، وجود مبارک امیرالمؤمنین(ع) و حضرت زهرا(س) به‌عنوان ارکان اصلی نخبگان راستین و خطرساز برای جریان فرصت‌طلب، به‌شدت تحت فشار و سرکوب قرار گرفتند؛ از این رو، مظلومیت زهرای مرضیه(س) فراتر از یک تراژدی شخصی است.
در منظومه فکری شیعه، این مظلومیت یک سند زنده تاریخی است؛ سندی که نشان می‌دهد چگونه حقیقت اسلام قربانی تحریف‌های مقام‌پرستان شد و جامعه به سوی نفاق تدریجی و معنویت‌های تهی از بصیرت سوق یافت.
شهادت حضرت زهرا(س)، در نهایت هزینه سنگین ایستادگی در برابر دین‌ورزی جاهلانه و نفاق قدرت‌طلب بود. درس بزرگ این واقعه تاریخی برای امروز ما، هشدار جدی نسبت به عافیت‌طلبی، سکوت خواص و تکرار تنهایی حقیقت در برابر هجوم مصلحت اندیشی‌های نارواست.
انتهای پیام