در عصر حاضر که مفاهیمی همچون حقیقت در میان غبار پست‌حقیقت و شعارهای سیاسی گم شده‌اند، بازگشت به ریشه‌های معرفت‌شناختی و تاریخی برای بازشناسی مسیر درست، ضرورتی انکارناپذیر است. تحلیل مواضع و کنشگری‌های صدر اسلام، به‌ویژه سیره مطهر حضرت زهرا(س)، نه تنها یک مطالعه تاریخی، بلکه یک ضرورت راهبردی برای درک توازن میان مصلحت‌سنجی و حق‌طلبی در مدیریت اسلامی است.
در این گفت‌وگو که با مسعود کریمی‌بیرانوند، دکترای تخصصی علوم سياسی ـ انديشه‌های سياسی و عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان، به بررسی پیوند میان نظریات سیاسی مدرن و آموزه‌های اصیل اسلامی می‌پردازیم؛ از تبیین مفهوم مشروعیت حاکمیت تا واکاوی نقش روشنگری مبتنی بر صدق در مقابله با سوفسطایی‌گری سیاسی. در این مسیر، تلاش خواهیم کرد تا با نگاهی تحلیلی، مرز میان مصلحتهای زودگذر و حقایق پایدار را در پرتو سیره معصومین(ع) بازشناسیم.
ایکنا ـ در علوم سیاسی، مفهوم مشروعیت از ارکان اصلی حکمرانی است. نقش شخصیت‌های مذهبی همچون حضرت زهرا(س) در شکل‌گیری مفاهیم عدالتخواهی و اعتراض به بی‌عدالتی را چگونه می‌توان در تبیین نظریات مدرن سیاسی تحلیل کرد؟
در بررسی واژگانی، مشروعیت به معنای شرعی بودن است؛ اما در فضای سیاسی معاصر، این مفهوم با مفهوم مقبولیت پیوند خورده است. در دیدگاه‌های مدرن، حکومتی مشروع است که از پشتوانه و رضایت مردم برخوردار باشد. با این حال، یک دوگانه فکری در این حوزه وجود دارد: آیا مشروعیت، امری صرفاً مردمی است یا امری الهی؟
اگر مشروعیت را تنها محصول اراده مردم بدانیم، هر آنچه ملت برگزینند برحق خواهد بود؛ اما اگر آن را صرفاً امری الهی و فراتر از اراده بشر بدانیم، نقش مردم و اصول مردم‌سالاری مانند رفراندوم و رأی نادیده گرفته می‌شود. راه حل میان این دو رویکرد، در نظریه‌ای نهفته است که رأی مردم را با اراده خداوند منطبق می‌بیند. به عبارتی، رأی مردم زمانی معنا و اعتبار کامل می‌یابد که بر پایه جستوجوی حقیقت و بازگشت به خواست الهی باشد.
نقیصه نظریات مدرن، غفلت از این جنبه الهی و تمرکز صرف بر مقبولیت مردمی است. در حالی که مدیریت اسلامی بر این اصل استوار است که مقبولیت مردمی باید با انتصاب الهی همسو باشد.
این ضرورت، در سیره مطهر حضرت زهرا(س) به وضوح تجلی یافته است. ایشان با تبیین جایگاه حقانیت حضرت علی(ع)، نشان دادند که حتی اگر حاکمی مقبولیت اجتماعی یا حمایت بخشی از جامعه را داشته باشد، این موضوع به معنای بی‌نیازی از بررسی سازگاری آن با موازین شرعی و خواست الهی نیست. حضرت زهرا(س) با یادآوری عهد و پیمان‌های الهی و نبوی، بر این نکته تأکید داشتند که حقانیت و مشروعیت، فراتر از توافقات گذرا، در گرو وفاداری به جایگاه تعیین‌شده از سوی خداوند است.
در بررسی تاریخ نظریات سیاسی در غرب، جان مارکو در اثر خود بر چهار محور بنیادین تأکید می‌کند که تمامی نظریه‌پردازان، از دوران افلاطون تا عصر حاضر، به آنها پرداخته‌اند. این چهار محور عبارتند از: مرجعیت قدرت؛ که با مفهوم «مشروعیت» هم‌راستا است؛ تهدید سیاسی؛ ساختار سیاسی و حق اعتراض به قدرت سیاسی.
طبق این دیدگاه، بررسی اینکه آیا برای نقد و اعتراض به قدرت سیاسی، راهی باز یا مسدود است، یکی از اصول بنیادین تحلیل قدرت محسوب می‌شود. در واقع، از منظر نظریات مدرن، وجود مسیرهای قانونی و معتبر برای اعتراض، یکی از مؤلفه‌های اصلی یک حکومت دموکراتیک و یک جامعه پویا به‌شمار می‌رود.
در این میان، کنشگری حضرت زهرا(س) را می‌توان نمونه‌ای بارز از اعمال این حق دانست. ایشان بدون آنکه هدف از فعالیت خود، جنگ‌افروزی یا بی‌ثبات کردن بنیان‌های جامعه باشد، با استفاده از این حق، اعتراضی کاملاً به‌جا، منطقی و مستدل را علیه نادیده گرفته شدن حقوق و مراتب حقانیت انجام دادند که الگویی از اعتراض سازنده در تاریخ مدیریت سیاسی است.
ایکنا ـ در دوران معاصر که مفهوم کنشگری اجتماعی بسیار مطرح است، چگونه می‌توان الگوی کنشگری مستدل ایشان را به عنوان یک الگوی جامعه‌شناختی برای نسل جوان بررسی کرد؟
تحلیل‌های تاریخی نشان می‌دهد که در دوران حساس پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، جامعه اسلامی با تهدیدهای گسترده‌ای از سوی جبهه‌های کفر مواجه بود. در این شرایط، حفظ وحدت و جلوگیری از تفرقه، از بالاترین اولویت‌های مصلحتی محسوب می‌شد. بر همین اساس، می‌توان میان رویکرد حضرت علی(ع) و حضرت زهرا(س) نوعی تقسیم کار عملی و راهبردی قائل شد.
در حالی که حضرت علی(ع) با تمرکز بر مصلحت‌گرایی و صیانت از بقای دین، با وجود غصب حق خلافت، رویکردی صبورانه و مصلحت‌محور اتخاذ کردند تا از فروپاشی ساختار جامعه اسلامی جلوگیری شود، حضرت زهرا(س) نقش ناظر و تبیین‌گر را بر عهده گرفتند. اعتراضات ایشان، نه با هدف ایجاد تفرقه یا بی‌ثبات کردن حکومت، بلکه در چارچوب حفظ اصول و جلوگیری از انحراف، انجام می‌گرفت.
کارشناسان معتقدند اگرچه واژه اعتراض در ادبیات مدرن رایج است، اما در سیره مطهر ایشان، این کنش‌ها بیشتر در قالب نصیحت، دلسوزی و خیرخواهی برای جامعه تجلی یافته است؛ اقدامی که هدف آن اصلاح عیوب و ارتقای سطح آگاهی جامعه بوده است.
علاوه بر این، سیره حضرت زهرا(س) یک الگوی متمایز از کنشگری اجتماعی در عین حفظ عفاف ارائه می‌دهد. ایشان با حفظ کامل حجاب، حیا و موازین شرعی، به هیچ عنوان به الگوی خانه‌نشینی و انفعال تن ندادند. بلکه با حضور فعال در عرصه اجتماعی، نشان دادند که رعایت احکام شرعی مانعی برای تأثیرگذاری بر مسائل جامعه و بیان حق نیست، بلکه می‌تواند با حفظ شأن و عفاف، به شکلی مؤثر و اثرگذار همراه باشد.
ایکنا ـ یکی از چالش‌های بزرگ دنیای مدرن، جدایی اخلاق از سیاست است. با توجه به ایام فاطمیه، نقش اخلاقمداری در سیاستگذاری‌ها و رفتارهای سیاسی نظام‌های حکومتی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
در دنیای معاصر، سیطره سکولاریسم بر اتمسفر سیاسی جهان، موضوعی انکارناپذیر است. اگرچه میزان نفوذ این جریان در کشورهای مختلف متفاوت است، اما ماهیت اصلی سکولاریسم فراتر از جدایی ساده دین از سیاست است. سکولاریسم در معنای جامع خود، به معنای جدایی تمامی امور معنوی، الهی و ماورایی از عرصه‌های اجتماعی از جمله سیاست، اقتصاد، هنر و ورزش است؛ به گونه‌ای که تصمیم‌گیرندگان سیاسی، فراتر از هرگونه ملاحظات اخلاقی یا معنوی، صرفاً به دنبال کسب و حفظ قدرت و مدیریت منافع مادی باشند.
مؤلفه اصلی و دردناک سکولاریسم، جدایی اخلاق از سیاست است. این جریان که ریشه‌های آن در اندیشه‌های ماکیاولی مشاهده می‌شود، بر این باور است که سیاست با اخلاق بنیاداً متفاوت است. در این دیدگاه، سیاستمدار موفق کسی است که برای حفظ قدرت و رسیدن به هدف، از ابزارهایی چون دروغ، ریاکاری و حتی بیرحمی استفاده کند؛ چرا که در منطق سکولار، سیاست تنها ابزاری برای مدیریت امور دنیوی و از میان برداشتن رقبا است. این وضعیت، امروزه در رفتارهای سیاسی برخی رهبران برجسته جهان، همچون دونالد ترامپ، به وضوح قابل مشاهده است.
نکته تأمل‌برانگیز اینجاست که این دوگانگی، صرفاً پدیده‌ای مدرن نیست. بر اساس تحلیل‌های علامه طباطبایی، ریشه‌های این تفکر در حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و در دوران سقیفه نیز قابل مشاهده است.
طبق این تحلیل، آنچه در صدر اسلام رخ داد، تنها یک بحث بر سر شخصیت حاکم نبود، بلکه تقابل دو نوع نگرش به حاکمیت بود:
۱. نگرش الهی (رابطه با نبوت): اعتقاد به اینکه حکومت نیز مانند نبوت، امری الهی و مبتنی بر انتصاب از سوی خداوند است (دیدگاه طرفداران خلافت حضرت علی (ع)).
۲. نگرش سکولار (رابطه با عرف): نگاهی که معتقد است نبوت امری الهی است، اما حکومت امری کاملاً عرفی، مردمی و دنیوی است که باید به تصمیمات مردم واگذار شود.
این دومین دیدگاه، در واقع همان شکل نخستین سکولاریسم است؛ جایی که مرز میان «امر الهی» و «امر انسانی» در مدیریت جامعه شکافته می‌شود و سیاست، از حوزه هدایت الهی به حوزه مدیریت عرفی و مادی تغییر می‌یابد.
در نهایت، مواجهه حضرت زهرا(س) با جریان‌های فکری آن دوران، فراتر از یک اعتراض ساده، یک نقد ساختاری به تفکر سکولار بود. ایشان با تأکید بر لزوم انطباق حکومت با فرامین الهی، به هشدار در مورد پیامدهای اجتماعی و معنوی به‌دست گرفتن قدرت توسط کسانی که فاقد مشروعیت الهی هستند، پرداختند. ایشان با تبیین رابطه مستقیم میان عدالت حکومتی و مصایب اجتماعی، در واقع ماهیت خطرناک جدایی حاکمیت از مرجعیت الهی را زیر سؤال بردند.
با این حال، الگوی کنشگری ایشان، دو سطح از اخلاقمداری را در سیاست و مدیریت اجتماعی به نمایش می‌گذارد: نخست، اخلاق در مواجهه با بحران؛ آنگونه که روایت‌ها نشان می‌دهند، حضرت زهرا(س) علی‌رغم اعتراضات جدی و دفاع از حقوق مشروع خود، هرگز به بی‌اخلاقی یا تخریب ساختار جامعه متوسل نشدند. ایشان در عین ایستادگی بر حق، همواره حریم فضیلت و وقار را حفظ کردند.
دوم، اخلاق در خدمت جامعه؛ ایشان با وجود آنکه با بی‌تفاوتی یا کوتاهی بخشی از جامعه مواجه بودند، اما در کنشگری‌های اجتماعی خود، همواره بر محور خیرخواهی استوار بودند. این الگو در دو جنبه به‌وضوح دیده می‌شود: نخست در کنشگری اجتماعی برای حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و فقرا؛ و دوم در نگاه معنوی که در آن، ایشان حتی برای همان مردمی که در حفظ حق ایشان کوتاهی کرده بودند، همواره خیر و دعا طلب بودند.
بنابراین، سیره مطهر حضرت زهرا(س) نشان می‌دهد که اخلاقمداری در سیاست، تنها به معنای رعایت قواعد نیست، بلکه به معنای پیوند ناگسستنی حق‌طلبی با خیرخواهی برای جامعه و پایداری بر اصول الهی در عین حفظ موازین اخلاقی است.
ایکنا ـ در دنیای پسا-حقیقت که امروز شاهد آن هستیم، اهمیت ایستادگی بر کلام حق (مشابه مواضع ایشان) در فرآیند تصمیم‌گیری‌های سیاسی- اجتماعی چیست؟
عصر پساحقیقت که از پیامدهای فکری دوران پست‌مدرنیسم و پساساختارگرایی است، با چالش بنیادین زوال حقیقت روبروست. در این پارادایم، دیگر بحث بر سر این نیست که حق با کیست؟، بلکه اصل وجود حقیقت مطلق و آرمان‌های مقدسی زیر سؤال رفته است. در دنیای پساحقیقت، حقیقت جای خود را به احساسات، باورهای شخصی و روایت‌های ساختگی داده است؛ به گونه‌ای که حقیقت دیگر معیاری برای سنجش امور نیست، بلکه صرفاً ابزاری برای بازتولید قدرت و جهت‌دهی به افکار عمومی است.
در این میان، مواضع حضرت زهرا(س) در برابر جریان‌های سیاسی عصر خویش، یک مقاومت معرفت‌شناختی است. جایی که جریان‌های سیاسی تلاش می‌کردند حقیقت را در لایه‌های عرف و مصلحتهای زودگذر پنهان کنند، ایشان با استدلالهای استوار و تبیین حقایق عینی، بر بازگشت به حقیقت مطلق پافشاری کردند.
نکته کلیدی در این تقابل، ماهیت استدلال است؛ چرا که اگر حقیقت مطلق و آرمان‌های مقدسی در کار نباشد، استدلال معنای خود را از دست می‌دهد. استدلال تنها زمانی معنا می‌یابد که ما به وجود یک حقیقت مستقل و فراتر از ادعاها باور داشته باشیم. بنابراین، ایستادگی حضرت زهرا(س) در دوران صدر اسلام، نه تنها یک مبارزه سیاسی، بلکه دفاع از بنیادین‌ترین نیاز بشر یعنی اعتبار حقیقت در برابر موج نسبی‌گرایی و انکار واقعیت است؛ الگویی که امروز بیش از هر زمان دیگری برای مقابله با ابهام‌افکنی‌های عصر پساحقیقت ضرورت دارد.
در تحلیل نهایی مواضع حضرت زهرا(س)، باید میان دو مفهوم مصلحت‌سنجی و حق‌طلبی توازن ظریفی را قائل شد. پافشاری ایشان بر موضع خود، هرگز به معنای ایجاد آشوب، تفرقه یا بی‌ثباتی اجتماعی نبود؛ اما در عین حال، این به معنای نادیده گرفتن مرز میان حق و باطل و قربانی کردن حقیقت در پای مصلحتهای زودگذر نبود. در واقع، ایشان راه میانبری را نشان دادند که در آن، نه باید از مصلحتهای جامعه گذشت و نه باید حق را به بهانه مصلحت، فراموش کرد.
حضرت زهرا(س) در این مسیر، مأموریت خود را روشنگری تعریف کردند. اما این روشنگری، هرگز از نوع سوفسطایی (که در آن حقیقت نسبی و بازی با کلمات مطرح است) یا برآمده از هیجانات گذرا و درهم‌آمیختن راست و دروغ نبود. برخلاف سیاست‌مداران دوران معاصر که با شعارهای فریبنده و عدم پایبندی به وعده‌ها، بحران اعتماد در جهان را رقم زده‌اند، سیره ایشان بر پایه صدق و عقلانیت استوار بود.
ایشان با گفتاری که در عمل نیز بر آن استوار بودند، به مخاطب اجازه داد تا با تکیه بر عقل خود، تمایز میان حقیقت و ادعا را درک کند. همین ویژگی، یعنی پایبندی به گفتار در عمل، بزرگترین راهکار برای مقابله با عصر پساحقیقت است. در دنیایی که اعتماد از بین رفته و واقعیت‌ها با شعارهای پوچ پوشانده شده‌اند، بازگشت به الگوی روشنگری مبتنی بر صدق که در سیره ایشان تجلی یافته، تنها راه بازگشت به ثبات اخلاقی و اجتماعی است.
انتهای پیام