ارتباط مؤثر با فرزندان؛ از مهم‌ترین رویکردهای تربیتی حضرت زهرا(س)

به گزارش ایکنا از همدان، در بخش نخست این گفت‌وگو، به بررسی شیوه‌های تربیتی حضرت زهرا(س) پرداختیم و ایثار آگاهانه، محبت و توجه عاطفی به فرزندان، تقویت احساس ارزشمندی، بازی با کودکان و حفظ اقتدار پدر در خانواده از جمله الگوهای تربیتی آن حضرت برشمرده شد.

در ادامه این بحث، توجه به ابعاد روان‌شناختی این رفتارها می‌تواند به شناخت بهتر نیازهای اساسی فرزندان و چگونگی پاسخ‌گویی والدین به آنها کمک کند. تأمین نیازهای عاطفی و روانی کودکان، برقراری ارتباط مؤثر با آنان و همراهی والدین در دنیای فرزندان، از موضوعاتی است که در سیره تربیتی حضرت زهرا(س) به‌خوبی قابل مشاهده است. در همین راستا خبرنگار ایکنا از همدان، به منظور بررسی ابعاد روان‌شناختی رویکردهای تربیتی حضرت زهرا(س) با حجت‌الاسلام والمسلمین علیرضا کمندانی، مشاور خانواده و نوجوان در همدان، گفت‌وگویی کرده است که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم:

ایکنا ـ از منظر روان‌شناسی، نیازهای عاطفی و روانی چه جایگاهی در تربیت فرزندان دارند و والدین تا چه اندازه باید به این نیازها توجه کنند؟

بر اساس دیدگاه بسیاری از روان‌شناسان، اگر نیازهای روانی و بنیادی هر فرد برآورده نشود، سلامت روان او به خطر می‌افتد. آبراهام مزلو، از روان‌شناسان مطرح دنیا، برآورده‌شدن یا نشدن نیازهای انسانی را از عوامل مهم در سلامت روان می‌داند.

وقتی از والدین می‌پرسیم برای تأمین نیازهای فرزندان خود چه اقداماتی انجام داده‌اند، معمولاً به نیازهای مادی اشاره می‌کنند. برای نمونه، تأمین مواد غذایی، خوراک و پوشاک در اولویت قرار می‌گیرد و ذهن آنها بیشتر به سمت فراهم‌کردن امکانات رفاهی برای فرزندان می‌رود. البته تأمین همین نیازهای اولیه مادی نیز اهمیت زیادی دارد و والدین برای فراهم‌کردن آنها متحمل زحمت فراوانی می‌شوند.

گاهی نیز وقتی درباره نیازهای غیرمادی فرزندان از والدین سؤال می‌کنیم، برخی به اقداماتی مانند تهیه دفترچه بیمه، خرید کتاب‌های تربیتی یا شرکت در کلاس‌های آموزش فرزندپروری اشاره می‌کنند.

بیشتر بخوانید:

•  از ایثار آگاهانه تا گوش‌دادن فعال؛ الگوهای تربیتی در خانواده 

با وجود تلاش‌هایی که والدین برای انجام این اقدامات دارند، باید توجه کرد که مجموعه این موارد تنها بخش محدودی از نیازهای فرزندان را پوشش می‌دهد؛ در حالی که بخش عمده‌ای از نیازهای آنان، نیازهای عاطفی و روانی است و والدین اغلب تمرکز بیشتری بر تأمین نیازهای مادی دارند.

هم‌صحبت‌شدن با فرزند، البته با رعایت اصول رفتاری و بدون سرزنش‌کردن یا سخنرانی برای او، یکی دیگر از نیازهای مهم کودکان است. حتی لازم است والدین گاهی بدون هدف و منظور خاصی با فرزندان خود ارتباط برقرار کنند؛ چراکه هدف والاتر در چنین موقعیت‌هایی، ایجاد پل ارتباطی و برقراری ارتباط مؤثر با فرزند است.

یکی از مفاهیم مهم در این زمینه، دلبستگی ایمن است. دلبستگی ایمن زمانی شکل می‌گیرد که کودک در رابطه با والدین خود، احساس کند دیده و شنیده می‌شود و در زمان نیاز می‌تواند به آنها تکیه کند. چنین رابطه‌ای به کودک کمک می‌کند محیط پیرامون خود را با اطمینان بیشتری کشف کند و در عین حال بداند در موقعیت‌های دشوار، منبعی از حمایت و آرامش در اختیار دارد.

بنابراین، همراهی والدین با فرزندان و اختصاص وقت برای ارتباط با آنان، از نیازهای اساسی کودکان محسوب می‌شود. حضرت زهرا(س) نیز به‌خوبی و با ظرافت این نیاز فرزندان خود را تأمین می‌کردند.

ایکنا ـ ارتباط مؤثر و همراهی والدین با فرزندان چه تأثیری بر سلامت روان کودکان دارد و این موضوع چگونه در سیره تربیتی حضرت زهرا(س) نمود پیدا می‌کند؟

شانه‌کردن موهای فرزندان، لمس‌کردن و بوسیدن آنان تا آخرین لحظات عمر، بازی با کودکان، فرستادن آنها به مسجد و پرسیدن درباره سخنان پیامبر(ص)، همگی نمونه‌هایی از رفتارهای همراهانه حضرت زهرا(س) با فرزندانشان است که آن حضرت به بهترین شکل به آنها توجه داشتند.

هم‌صحبتی با فرزندان و گوش‌دادن به سخنان آنان نیز از مصادیق ارتباط مؤثر است. برای مثال، حضرت زهرا(س) از امام حسن(ع) و امام حسین(ع) می‌خواستند پس از حضور در مسجد و شنیدن سخنان پیامبر(ص)، مطالبی را که شنیده‌اند برای ایشان بازگو کنند. ایشان با اشتیاق به صحبت‌های فرزندان خود گوش می‌دادند و برای آنچه بیان می‌کردند ارزش قائل بودند.

در این نوع ارتباط، والدین صرفاً شنونده کلمات فرزند نیستند، بلکه با توجه کامل، همدلی و واکنش مناسب به او نشان می‌دهند که صحبت‌هایش اهمیت دارد و احساسات و دیدگاه‌هایش شنیده می‌شود.

این شیوه ارتباطی به تقویت احساس ارزشمندی کودک کمک می‌کند. وقتی فرزند متوجه می‌شود والدین برای شنیدن صحبت‌های او وقت می‌گذارند و بدون قضاوت یا سرزنش به حرف‌هایش گوش می‌دهند، به‌تدریج اعتماد بیشتری برای بیان افکار، احساسات و نگرانی‌های خود پیدا می‌کند.

نکته مهم دیگر در این زمینه، مفهوم «تنظیم هیجان» است. کودکان در سال‌های نخست زندگی هنوز توانایی کافی برای مدیریت مستقل هیجانات خود ندارند و بخش مهمی از این توانایی را در تعامل با والدین می‌آموزند. هنگامی که والدین با آرامش به ناراحتی کودک پاسخ می‌دهند، احساسات او را به رسمیت می‌شناسند و برای آرام‌شدن به او کمک می‌کنند، زمینه شکل‌گیری توانایی خودتنظیمی هیجانی در کودک فراهم می‌شود. این فرایند در روان‌شناسی با عنوان «هم‌تنظیمی هیجانی» شناخته می‌شود.

از سوی دیگر، بازی نیز یکی از مهم‌ترین ابزارهای برقراری ارتباط با کودکان است. در بازی، کودک می‌تواند احساسات، خواسته‌ها و حتی نگرانی‌هایی را که شاید توانایی بیان مستقیم آنها را نداشته باشد، بروز دهد. به همین دلیل، بازی در روان‌شناسی کودک علاوه بر نقش سرگرم‌کننده، ابزاری برای شناخت دنیای درونی کودک و تقویت رابطه عاطفی او با والدین محسوب می‌شود.

در بازی‌های والد ، کودک، زمانی که پدر یا مادر به علایق فرزند توجه می‌کند و خود را با جریان بازی او همراه می‌سازد، کودک احساس می‌کند مورد توجه قرار گرفته است. این همراهی می‌تواند به تقویت اعتماد، احساس امنیت و مهارت‌های ارتباطی او کمک کند.

حضرت زهرا(س) نیز با بازی‌کردن با فرزندان و شعرخواندن برای آنان، فضایی صمیمی در ارتباط با کودکان ایجاد می‌کردند. این رفتار در کنار توجه به نیازهای عاطفی فرزندان، نشان‌دهنده اهمیت تعامل روزمره والدین با کودکان است.

بنابراین، در گوش‌دادن فعال حضرت زهرا(س) به سخنان فرزندان پس از بازگشت از مسجد، نکته مهمی درباره ارتباط مؤثر با کودکان نهفته است. چنین ارتباطی موجب تقویت سلامت روان فرزندان می‌شود؛ چراکه اگر این ارتباط مؤثر شکل نگیرد و نیازهای عاطفی و ارتباطی کودکان برآورده نشود، ممکن است زخم‌های عمیقی در دنیای روانی انسان باقی بماند.