کتاب نونگاشت قرآن در مدارس؛ فراتر از روخوانی در جستجوی معنا

به گزارش خبرنگار ایکنا، پنجمین نشست ماهانه «همقدم»؛ هم‌اندیشی معلمان قرآن و دینی مدارس به همت مرکز قرآن و عترت کانون مدارس اسلامی به میزبانی ایکنا برگزار شد.

 

میهمان ویژه این نشست حجت‌الاسلام والمسلمین علی قاسمی مدیر گروه تألیف کتب درسی قرآن و عربی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی بود که به توضیح پیرامون سیر تحول کتب درسی قرآنی به عنوان جدیدترین اقدام این سازمان در راستای متناسب‌سازی محتوای این کتب براساس اقتضائات دانش‌آموزان مدارس پرداخت؛ تحولی که با توجه به فضای ذهنی و نوع مطالبات محصلان که کارآمد بودن داده‌های آموزشی بیش از هر چیز دیگری برای آنها و والدینشان اهمیت دارد، اجتناب‌ناپذیر است.

 

در ادامه به مطالبی که قاسمی در زمینه تغییر و تحولات کتب درسی قرآنی با محوریت پایه اول ابتدایی بیان کرد، اشاره می‌شود: 

حدود سه دهه یا به عبارتی 27 سال است که کتب آموزش قرآن کریم با نگارش قبل، در مدارس تدریس می‌شد و معلمان و اولیای تعلیم و تربیت و دانش‌آموزان از محتوای آن بهره‌مند شدند. اساتید طراح و تألیف این کتب طی سالیان سعی کردند تا دوره‌های آموزشی این کتاب‌ها را با بیان روش‌هایی برای معلمان توسعه دهند.

 

صرف نظر از این تلاش مجدانه، مدتی است که سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی در همه دروس و نه‌فقط درس قرآن به این نتیجه رسیده که باید متناسب با نسل امروز، کار جدیدی ارائه کرده و براساس این نیاز، گفت‌و‌گوهای متعددی در سطح مدیریت سازمان رخ داد و طی شور و مشورت با تعدادی از اساتید، سیاست‌های کلی تحول در آموزش قرآن تبیین و به قطعیت رسید.

در حوزه قرآنی به تفکیک موضوعات از جمله حوزه تفسیر و معارف، حفظ و یا حتی قرائت، آموزش عمومی و روخوانی قرآن، از محضر اساتید فن بهره‌مند شدیم و براساس تخصص هر یک، چارچوب کلی سیاست‌های اهداف آموزشی در این عرصه بسته شد. نکته جالب توجه اینکه در مسیر فراهم آمدن مقدمات این سیر تحولی با استفاده از نقطه‌نظر دوستان پیشکسوت کارشناس، نقدهایی صورت گرفت، مبنی بر اینکه سازمان پژوهش چرا در این کار مجدد از وجود همین اساتید بهره برده است؟

 

این کارشناسان عمری است در زمینه آموزش مواد درسی قرآن وقت صرف کرده‌اند، اگر قادر نباشند بیان کنند که چطور می‌توان به نسل امروز آموزش داد؟ شاید دیگر هیچ گروهی قادر به سیاستگذاری درست در این زمینه نباشد. در مجموع دیدگاه‌هایی که مطرح شد به شکل بنیادی سیاست‌های کلی در امر آموزش قرآن را از پایه اول ابتدایی مورد توجه قرار داد که در ادامه به آن خواهم پرداخت.

پیشتر در جریان تبیین مواد آموزش قرآن مبنا روخوانی بوده است، اما قرآن تنها مساوی با روخوانی نیست هر چند که روخوانی ارزشمند است و اعتقاد داریم که نخستین مواجهه مؤثر با کلام الهی توانایی در روخوانی قرآن است؛ امری که در گذشته و در بدو آموزش به دانش‌آموزان چنین مهارتی فرض شده بود. چه‌بسا در زمان خودش نیز کار درستی بوده باشد، اما براساس پژوهش‌های جدید این نقطه یعنی روخوانی قرآن، نقطه آغازین مناسبی نیست، چرا که به این واسطه در حال ارائه تصویری ناقص از کلام وحی هستیم که در شأن قرآن نیست و موجب می‌شود تا به ویژه نوآموزان در گام‌های آغازین حس و حال خوب و لازم را از قرآن دریافت نکنند.

به هر حال آموزش قرآن ماهیتاً آموزش زبان دوم است و لذا باید کودکان احساس تعلق خاطری به آن داشته باشند و ارتباطی عاطفی با آن برقرار کرده تا براساس اندوخته ذهنی و متناسب با سطح درک و جهان‌بینی و تلقی آنها از دنیای پیرامون به آموختن علاقه‌مند شوند. این امر شاید ناظر بر آن رهنمود مرحوم استاد سیدهادی محدث از مؤلفان کتاب‌های آموزشی قرآن باشد که تعبیری به این مضمون داشت که آموزش قرآن بدون فهم، کار خطایی است و به فراخور حال و میزان درک کودکان باید به او در زمینه مفاهیم نیز داده‌هایی ارائه شود.

 

براین اساس و به جهت پرداختی بنیادین و نه ظاهری و لفظی، امر آموزش روخوانی قرآن از پایه اول ابتدایی حذف و شروع آن به پایه دوم ابتدایی منتقل شد.

در جریان این اتفاق برخی از پژوهشگران و منتقدان این پرسش را مطرح کردند که براساس چه ادله‌ای روخوانی را از کلاس اول به کلاس دوم ابتدایی منتقل کردید؟ براساس پژوهش و کار تحقیقاتی و جمع‌بندی که از نقطه‌نظر کارشناسانی که اغلب مؤلفان سابق کتاب درسی قرآن بودند، این نتیجه حاصل شد و با نونگاشتی که در مورد کتاب قرآن اول ابتدایی داشتیم، تلاش شد تا در گام‌های آغازین، ارتباط عاطفی دانش‌آموزان با قرآن برقرار شود و نوآموز اول ابتدایی بتواند با گزاره‌هایی مؤثر از قرآن ارتباط گیرد که این امر در فصل آغازین کتاب، با عنوان «مهربانی‌های خدای من» در قالب طرح موضوعات همچون پدیده‌های طبیعی، خانواده و حتی وجود مقدس نبی مکرم اسلام به عنوان نعمت خداوندی به دانش‌آموزان منتقل شد و در تبیین آنها سعی به عمل آمد تا با استفاده از محتوای داستانی و شبه‌داستانی به عنوان گونه‌ای فراگیر و مورد علاقه مخاطب این امر صورت گیرد؛ درست همانند همان چیزی که قرآن نیز به آن متکی است و شاهد هستیم که حدود دوسوم قرآن، داستان است و مابقی آن نیز شکل گفت‌و‌گویی دارد که قرآن به این واسطه افراد را برای انجام کار و دستوری مورد خطاب قرار داده است.

 

در فصل دوم کتاب قرآن پایه اول، پنج نمونه از پیام‌های اخلاقی که بچه‌ها می‌توانند از آنها موارد کاربردی در زندگی خانوادگی و اجتماعی خود به دست آورند، ارائه شده است؛ این پنج نمونه بر پایه پنج آیه انتخاب شده و متناسب با آنها قصه‌هایی روایت شده است تا به دانش‌آموزان خوراکی ساده و در عین حال معنوی متناسب با سن آنها و میزان درک‌شان بدهد و به این واسطه آنچه را برداشت می‌کنند در زندگی پیاده کنند تا از این منظر قرآن در نگاه آنها از همان ابتدا تبدیل به یک کتاب عملی شود.

آشنایی با سوره‌های «حمد» و «توحید» به عنوان گل‌های سرسبد قرآن که کلی معارف الهی و توحیدی در آن تجمیع شده است، موردی است که محتوای فصل سوم کتاب قرآن کلاس اول را شامل می‌شود؛ در جریان هستید که اغلب کودکانی که وارد محیط آموزشی کلاس اول می‌شوند یا نسبت به خواندن این دو سوره ناتوان هستند یا آن‌ها را با اغلاط زیادی که هیچگاه هم تا پیش از مقطع دبستان تلاشی از سوی خانواده‌ها صورت نگرفته که آن دو را با تلفظ درست بخوانند، قرائت می‌کنند و لذا این فصل آیه به آیه و براساس درک درستی از مفهوم هر آیه، موارد آموزشی را به دانش‌آموزان منتقل می‌سازد؛ آن هم مبتنی بر شیوه‌ای که بتوانند حتی در محیط خانه و به اتفاق اعضای خانواده نیز تکرار و تمرین کنند تا توأمان هم روخوانی این دو سوره و هم نکات مفهومی آنها را یاد بگیرند که در این مسیر نیز از ابزار قصه و نقل تمثیلی نیز مکرر استفاده خواهد شد.

 

از آنجا که در پایه اول ابتدایی، درسی با عنوان «هدیه‌های آسمانی» نداریم، لذا در فصل چهارم کتاب قرآن پایه اول ابتدایی، موضوع نماز به عنوان یکی از مهمترین دستورات قرآن و همچنین طبق فرمایش امام صادق(ع) که فرمودند ما اهل بیت(ع) فرزندان خود را از پنج سالگی به نماز  امر می‌کنیم؛ شما شیعیان از سن هفت‌سالگی؛ گنجاندیم و لذا این فصل از کتاب قرآن اشاره به نماز در ابعاد تمرینی دارد که آرام آرام امر به جای آوردن نماز در وجود کودکان در این سن نهادینه شده تا به محض ورود به سن تکلیف شرعی دچار مشکل نشده و با معرفتی بیشتر به امر نماز واجب اهتمام ورزند.

همچنان با این امر مواجهیم که چون در جریان پرداختن به محتوای کتاب قرآن اول ابتدایی متوسل به زبان قصه و روایت داستان شده‌ایم، این امر از نگاه برخی منتقدان جای اشکال باشد؛ که در جواب باید بگویم که ما از طرح داستان به دنبال سرگرمی نیستیم، بلکه همانطور که اشاره شد، قصه و نقل داستان فرمی استاندارد در بیان مواد آموزشی است که موجب می‌شود کودکان تفسیر کودکانه خود را در امور آموزشی داشته باشند و دستمایه‌ای برای آموزگاران فراهم آورد که به نقل آمرانه و مستقیم آموزه‌های دینی و قرآنی که ممکن است ایجاد دافعه کند، نپردازند. 

 

در این فصل نماز دورکعتی با پرداختن به جزئیات، احکام وضو و مواردی که به الفاظ نورانی قرآن در اذکار مربوط به نماز می‌شود، پرداخته شده است. دلیل هم آن است که باید از انتهای این پایه ورود جدی به مقوله روخوانی قرآن داشت چرا که نقل مشهوری از استاد محمدعلی خواجه‌پیری است؛ آن هم زمانی که مسئولیت معاونت قرآن و عترت وزارت ارشاد را به عهده داشتند که در یک پایش از دانش‌آموزان فارغ‌التحصیل دوره دوازده‌ساله تحصیلی، که وارد محیط دانشگاهی شده بودند، متوجه می‌شوند که اکثر آنها فاقد توانایی روخوانی قرآن هستند. البته همه این تقصیرها را نباید متوجه کتاب آموزشی دانست، بلکه ممکن است شیوه اشتباه و ناکارآمد از سوی اولیای آموزشی، معلمان و حتی نظام آموزشی پیاده شده باشد، اما به هر حال کتاب یک اصل است که باید جاذبه داشته باشد و اینگونه نباشد که زین‌پس وقتی با حضور میدانی در مدارس از دانش‌آموزان پرسیده می‌شود کدام کتاب آموزشی برای آنها جذابیت دارد؟ صحبت از کتاب ریاضی و فارسی شود و کسی نامی از کتاب درسی قرآن به زبان نیاورد.

در هر صورت، کتاب درسی نونگاشت قرآن پایه اول ابتدایی، در 200 مدرسه و 400 کلاس درس به شکل آزمایشی تدریس شد؛ بازخوردهای خوبی هم از سوی معلمان و هم اولیای دانش‌آموزان به ما واصل شده است که در صورت برآورده شدن انتظارات و اهداف آموزشی از سال آینده به شکل سراسری و ملی در تمامی کشور مبنای آموزش قرآن پایه اول ابتدایی، این کتاب قرار خواهد گرفت. قرآن پایه دوم ابتدایی نیز امسال به شکلی محدود و آزمایشی در حال تدریس است که از سال آینده همچون قرآن پایه اول ابتدایی، به شکلی گسترده‌تر در مدارس بیشتری، آموزش داده خواهد شد.

این گزارش حاکی است در ادامه این نشست، جمعی از معلمان، مربیان و کارشناسان قرآنی نسبت به حلقه مفقوده آموزش قرآن در مدارس یعنی در اختیار داشتن معلم و مربیانی که دانش به‌روز و مبتنی بر محتوای تازه طراحی شده کتاب‌های درسی که پیوست آموزشی را به منظور کارآمدی بیشتر امر آموزش قرآن موجب می‌شود، نکاتی را مطرح کردند.

 

همچنین تعدادی از آنها به فقدان یک وحدت‌رویه در ارائه شیوه‌های آموزشی که انتقال مطلوب محتوای کتب درسی را موجب شود مواردی را مطرح کردند که اگر برای آن فکری صورت نگیرد، حتی به شرط تحول مثبت محتوای کتب درسی قرآن، اهداف مورد نظر آموزشی آن‌گونه که باید و شاید محقق نخواهد شد. حجت‌الاسلام قاسمی با قبول همه این انتقادات و نقطه‌نظرات، مجموعه خود را مسئول تألیف محتوای کتب درسی معرفی کرد و عنوان کرد که به شکل مستقیم مسئول ارائه شیوه‌های کارآمد مبتنی بر محتوای کتب درسی نیست. با این وجود نسبت به این امر اطمینان خاطر داد که از جمله مواردی که در امر تغییر و تحولات محتوای کتب درسی قرآنی مورد نظر است، بازخوردی است که هم از ناحیه معلمان و مربیان قرآنی و هم از سوی والدین دانش‌آموزان دریافت می‌شود، ضمن آنکه بنا به گفته وی همچنان این گروه تألیف آماده دریافت نقطه نظرات، انتقادات و پیشنهادات خود در زمینه بهینه‌سازی محتوای کتاب‌های عربی و قرآن است.

 

یادآور می‌شود، نشست فوق، چهارشنبه 20 آبان‌ماه برگزار شد.