هدف قرار دادن هویت زن؛ شیوه استعمار غرب بر جوامع مسلمان

حجت‌الاسلام والمسلمین محسن فوجی قائم‌مقام اندیشکده راهبردی سعدا و یکی از نویسندگان کتاب «ناگفته‌های صورتی» در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال‌و‌بختیاری با اشاره به ضرورت بازخوانی مسئله زن و حجاب از منظر تاریخی و تمدنی اظهار کرد: پس از اتفاقات سال ۱۴۰۱ و شکل‌گیری جریان موسوم به «زن، زندگی، آزادی»، بسیاری از دغدغه‌مندان برای حل مسئله کشف حجاب، راهکارهایی همچون تبیین شریعت، جایگاه خانواده و ضرورت رعایت قانون را مطرح کردند و این اقدامات مفید بود، اما به‌ تنهایی نتوانست راهکاری فراگیر باشد که بخش‌های مختلف جامعه را با مسئله حجاب درگیر کند.

وی افزود: رهبر شهید ایران آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای(قدس الله نفسه الزکیه) در دیدار پنجم مردادماه ۱۴۰۱ با ائمه جمعه، با اشاره به طرح موضوع حجاب در خطبه‌های نماز جمعه، بر ضرورت برخورد متین، منطقی و به ‌دور از احساسات بی‌مورد تأکید کردند و یکی از محورهای مهم این مواجهه را افشای منطق استعماری غرب در مسئله زن دانستند، منطقی که باید با دلایل روشن برای مردم تبیین شود.

شناخت منطق استعماری غرب در مسئله زن ضروری است

فوجی با بیان اینکه پژوهش انجام‌ شده در کتاب «ناگفته‌های صورتی» بر بررسی ظلم‌های تاریخی غرب به زنان متمرکز است، تصریح کرد: در این اثر تلاش کردیم از حدود ۲۰۰ سال پیش و همزمان با انقلاب صنعتی، روند تحولات مربوط به جایگاه زن در جوامع غربی را بررسی کنیم و نشان دهیم که چگونه در دوره‌های مختلف، از مسئله زن در حوزه‌های اقتصاد، سیاست، فرهنگ و اجتماع بهره‌برداری شده است.

وی ادامه داد: یکی از نمونه‌های قابل بررسی، تغییر سیاست‌های غرب درباره اشتغال زنان در جریان جنگ‌های جهانی اول و دوم است، هنگامی که مردان به میدان جنگ اعزام شدند و بخش قابل توجهی از موقعیت‌های شغلی خالی ماند، زنان برای ورود به بازار کار دعوت شدند، زیرا جامعه به نیروی کار نیاز داشت و استفاده از نیروی کار زنان نیز برای کارفرمایان هزینه کمتری به همراه داشت.

نویسنده کتاب «ناگفته‌های صورتی» اضافه کرد: اما پس از پایان جنگ و بازگشت مردان، سیاست‌های تبلیغاتی در آمریکا به سمت تشویق زنان به بازگشت به خانه تغییر کرد و در همین دوره، تصویری از زن مطلوب ارائه می‌شد که وظیفه اصلی او خانه‌داری، تربیت فرزندان و رسیدگی به خانواده بود و این تغییر رویکرد نشان می‌دهد که سیاست‌های مربوط به زنان در مقاطع مختلف، متناسب با نیازهای اقتصادی و اجتماعی جوامع غربی تغییر کرده است.

وی گفت: مسئله اصلی این است که در تحلیل سیاست‌های غرب درباره زن، باید به زمینه تاریخی و منافعی که پشت هر سیاست قرار دارد توجه کرد، موضوع صرفاً این نیست که غرب در مقطعی از اشتغال زنان حمایت کرده یا در مقطعی دیگر بر خانه‌داری تأکید داشته است، بلکه باید دید این سیاست‌ها در چه شرایطی و با چه اهدافی دنبال شده‌اند.

قائم‌مقام اندیشکده راهبردی سعدا در ادامه با اشاره به نمونه‌های تاریخی استعمار در کشورهای مختلف بیان کرد: یکی از موضوعاتی که در کتاب «ناگفته‌های صورتی» به آن پرداخته شده، برخورد متفاوت استعمارگران با پوشش زنان در جوامع مختلف است. برای نمونه، در مصرِ تحت استعمار انگلیس، حجاب زنان مورد توجه و مخالفت قرار می‌گرفت؛ در حالیکه در فیلیپین، آمریکایی‌ها با استناد به نوع پوشش زنان بومی، از ضرورت تغییر پوشش و ارائه الگویی که خود آن را مناسب می‌دانستند، سخن می‌گفتند، این نمونه‌ها نشان می‌دهد که سیاست‌های استعماری درباره پوشش زنان را نمی‌توان صرفاً با ادعاهای ظاهری استعمارگران تحلیل کرد، بلکه باید دید این سیاست‌ها در بستر چه مناسباتی و با چه اهدافی دنبال می‌شدند و در واقع، مسئله اصلی چگونگی استفاده از موضوع زن و پوشش او برای پیشبرد اهداف سیاسی و فرهنگی است.

فوجی با بیان اینکه شناخت چنین تجربه‌هایی در برخورد با زنان می‌تواند در مواجهه با سیاست‌های فرهنگی معاصر مؤثر باشد، اظهار کرد: وقتی جامعه با پیشینه این سیاست‌ها آشنا شود، در مواجهه با طرح‌ها و شعارهای جدید درباره زن، اشتغال، پوشش و خانواده، صرفاً به ظاهر و ادبیات آن‌ها اکتفا نمی‌کند و درباره زمینه‌ها و پیامدهایشان نیز پرسش خواهد کرد.

وی در پاسخ به پرسشی درباره علت تمرکز استعمارگران بر تضعیف حجاب و بنیان خانواده در جوامع مسلمان گفت: در بخش‌هایی از کتاب که به سرگذشت کشورهای استعمار شده اختصاص دارد، نمونه‌هایی از این مسئله قابل مشاهده است، به‌طور نمونه در تجربه استعمار فرانسه در الجزایر و استعمار انگلیس در مصر، موضوع حجاب زنان یکی از محورهای مورد توجه استعمارگران بود.

قائم‌مقام اندیشکده راهبردی سعدا با اشاره به دیدگاه‌های فرانتس فانون، روان‌پزشک و نویسنده‌ای که تجربه حضور در ارتش فرانسه و تحولات الجزایر را داشت، اظهار کرد: فانون پس از مدتی از همکاری با ارتش فرانسه کناره‌گیری کرد و در آثار خود به بررسی سازوکارهای استعمار پرداخت؛ او در تحلیل سیاست‌های فرانسه در الجزایر، به اهمیت مبارزه استعمارگران با حجاب زنان اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که این سیاست صرفاً یک اقدام ظاهری درباره پوشش نبود، بلکه با تلاش برای تغییر هویت جامعه الجزایر ارتباط داشت، در یکی از تحلیل‌های فانون از سیاست‌های استعماری فرانسه، کنار رفتن حجاب به‌عنوان نشانه‌ای از فاصله گرفتن جامعه الجزایر از هویت پیشین خود و پذیرش فرهنگ استعمارگر تلقی می‌شد. به بیان دیگر، استعمارگران حجاب را بخشی از هویت اجتماعی و فرهنگی جامعه می‌دیدند که تغییر آن می‌توانست در روند سلطه فرهنگی مؤثر باشد.

فوجی افزود: بنابراین، هنگامی که درباره حجاب صحبت می‌کنیم، نباید موضوع را تنها به یک مسئله فردی یا ظاهری تقلیل دهیم، بلکه باید تجربه تاریخی کشورهایی را نیز بررسی کنیم که در جریان استعمار، پوشش زنان به یکی از عرصه‌های تقابل فرهنگی و هویتی تبدیل شده بود.

وی تأکید کرد: ممکن است استعمارگران در هر جامعه‌ای از موضوع متفاوتی برای پیشبرد اهداف خود استفاده کنند، اما در جوامع مسلمان، حجاب به‌دلیل پیوندی که با هویت دینی و فرهنگی دارد، یکی از محورهای مورد توجه آنان بوده است.

تضعیف خانواده در امتداد تغییر هویت فرهنگی جامعه است

قائم‌مقام اندیشکده راهبردی سعدا درباره جایگاه خانواده در جامعه ایرانی و تلاش جریان‌های فرهنگی غرب برای تغییر الگوهای خانوادگی بیان کرد: خانواده یکی از نهادهای اساسی در ساختار اجتماعی جامعه ایران است و زن در شکل‌گیری، استحکام و تداوم این نهاد نقش مهمی دارد و همچنین از این منظر، هرگونه تحول در نگرش جامعه به زن می‌تواند بر نگرش به خانواده و مناسبات درون آن نیز تأثیر بگذارد، در بررسی تجربه کشورهای استعمار شده باید به این نکته توجه کرد که سلطه تنها به اشغال سرزمین محدود نمی‌شود، بلکه تغییر الگوهای فرهنگی، تضعیف عناصر هویتی و دگرگونی مناسبات اجتماعی نیز می‌تواند بخشی از فرایند استعمار باشد.

فوجی اظهار کرد: اگر بخواهیم درباره مسئله زن، حجاب و خانواده در جامعه امروز تحلیل دقیقی داشته باشیم، باید از نگاه صرفاً مقطعی فاصله بگیریم و ریشه‌های تاریخی و تمدنی این موضوعات را بشناسیم، کتاب «ناگفته‌های صورتی» نیز با همین رویکرد تلاش کرده است، نمونه‌هایی از بهره‌برداری غرب از مسئله زن در عرصه‌های مختلف را بررسی کند، تبیین منطق استعماری غرب در مسئله زن به معنای بی‌نیازی از گفت‌وگو درباره مسائل واقعی زنان نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت دقیق‌تر سیاست‌ها، تفکیک مطالبات واقعی از بهره‌برداری‌های سیاسی و فرهنگی و مواجهه آگاهانه‌تر جامعه با تحولات مربوط به زن و خانواده فراهم کند.