تفاوت علم و فلسفه و ویژگی‌های زیست فیلسوفانه

به قلم حجت‌الاسلام والمسلمین احمدحسین شریفی رییس دانشگاه قم

یکی از تفاوت‌های علم و فلسفه و دانشمند و فیلسوف این است که علم در جستجوی ارائه راه‌حل برای پرسش‌های مطرح شده است؛ اما فلسفه به دنبال بیان پاسخ است. به همین دلیل، علم می‌کوشد پرسش را فیصله دهد؛ اما پرسش‌های فلسفی هرگز فیصله پیدا نمی‌کنند. راه‌حل علمی جدیدی که به پرسش‌های علمی می‌دهیم در صورت پذیرش، راه‌حل‌های پیشین را زاید و منسوخ می‌کند در حالی که پاسخ‌های جدیدی که به مسائل فلسفی می‌دهیم پاسخ‌های پیشین را منسوخ نمی‌کنند.

به عنوان مثال پاسخی که به پرسش «عدالت چیست؟» می‌دهیم هرگز پاسخ‌های پیشین را منسوخ نمی‌کند. فیلسوفان برای پاسخ به مسائل، همچون کودکی می‌مانند که همه چیز را از صفر شروع می‌کند و خود باید تجربه و تجزیه و تحلیل کند. فیلسوفان همه فرایند استدلال‌ها را، از صفر تا صد، شخصاً انجام می‌دهند و باید انجام دهند. نتایج حاصل از تأملات دیگران، گرهی از کار آنان نمی‌گشاید. هیچ پاسخ فلسفی برای یک فیلسوف دیگر اعتبار و حجیت ندارد. هر کسی باید خودش شخصاً مسیر را طی کند. 

به تعبیر دیگر، فرایند فلسفه‌ورزی یک فرایند انفرادی و شخصی است. در حالی که دانشمندان از حاصل تحقیقات دیگران استفاده می‌کنند. یک دانشمند تجربی هرگز نیازی نمی‌بیند که خودش صفر تا صدِ همه استدلال‌ها و همه آزمایش‌ها و همه محاسبات را مستقیماً و مستقلاً انجام دهد. به همین دلیل، تفکر فلسفی نیابت بردار نیست؛ اما تحقیق علمی نیابت‌بردار است.

سماجت فکری، برجسته‌ترین خلق یک فیلسوف

سماجت فکری را می‌توان یکی از برجسته‌ترین خلقیات فیلسوفان دانست؛ زیرا فیلسوف در مواجهه با یک مسئله، به پاسخ‌های شتاب‌زده، بدیهیات رایج یا توضیحات سطحی بسنده نمی‌کند، بلکه با کنجکاوی، دقت و پیگیری مستمر، مسئله را از زوایای گوناگون بررسی می‌کند، ابعاد پنهان آن را آفتابی می‌کند، پیش‌فرض‌ها و پیامدهای آشکار و نهان مسأله را می‌سنجد و درستی استدلال‌های موافق و مخالف را می‌آزماید. به تعبیر دیگر، فیلسوفان از نظر شخصیتی به گونه‌ای‌اند که وقتی گریبان مسأله‌ای را می‌گیرند، تا بندبند آن را نشکافند و تار و پود آن را مشخص نکنند، دست‌بردار نیستند.

البته این سماجت، لجاجت یا اصرار بی‌دلیل بر یک عقیده نیست؛ بلکه نوعی وفاداری به عقلانیت و تعهد به حقیقت است که فیلسوف را وادار می‌کند تا زمانی که به فهمی روشن، منسجم، واقع‌بینانه و قابل دفاع نرسیده است، از کاوش دست نکشد؛ بنابراین «فیلسوف سهل‌انگار» و «فیلسوف سطحی‌نگر» تعابیری ناسازگارند؛ زیرا فلسفه با ژرف‌نگری، پرسشگری پیگیر و تلاش برای رسیدن به اقناع عقلانی معنا پیدا می‌کند.

پویایی و حرکت در زیست فیلسوفانه

از دیگر ویژگی‌های زیست فیلسوفانه می‌توان به «پویایی و حرکت» اشاره کرد. زیرا فلسفه صرفاً انباشتن مجموعه‌ای از پاسخ‌ها و دانسته‌ها نیست؛ بلکه کوششی پیوسته برای فهم عمیق‌تر واقعیت و بازنگری در اندیشه و شیوه زندگی است. در تعریف فلسفه گفته‌اند «بدل‌شدن انسان به جهانی عقلانی که بازتابی از جهان عینی باشد»؛ یعنی انسان با شناخت نظم و حقیقتِ جهان می‌کوشد اندیشه، داوری و عمل خود را نیز با آن هماهنگ کند.

از این منظر، فلسفه‌ورزی نوعی «صیرورت و شدن» است و فیلسوف در مسیر اندیشیدن، از فهم‌های نادرست و ناقص به فهم‌های درست و کامل می‌رسد و پیوسته امکان رشد و دگرگونی خود را باز می‌گذارد. فیلسوف شخصیت علمی و عملی خویش را امری پایان‌یافته و تغییرناپذیر نمی‌بیند. او می‌داند هر باور، تا زمانی که برهانی قاطع در دفاع از آن اقامه نشده است، می‌تواند نیازمند بازنگری باشد.

ازاین‌رو، نه اسیر عادت‌های فکری و پاسخ‌های موروثی می‌شود و نه تغییر نظر را نشانه ضعف می‌پندارد. چون معیار او دلیل است، همواره آماده است دلایل تازه‌تر و استوارتر را بشنود، دیدگاه‌های رقیب را منصفانه بسنجد و در صورت ضرورت، باور یا روش خود را اصلاح کند. بنابراین، پویایی فلسفی به معنای تغییر دائمی و بی‌ضابطه نیست،؛ بلکه «حرکت سنجیده از فهمی به فهمی موجه‌تر و مستدل‌تر» است؛ حرکتی که در آن پرسشگری، یادگیری، نقد خویشتن و هماهنگ‌کردن عمل با شناخت، زندگی فیلسوف را به فرایندی گشوده و رشدپذیر تبدیل می‌کند.