ضرورت تبیین قرآنی دفاع مقدس

به گزارش خبرنگار ایکنا، همزمان با گرامیداشت هفته کتاب و کتاب‌خوانی و سالگرد بزرگداشت علامه طباطبایی (ره)، مفسر بزرگ قرآن کریم، ششمین برنامه از سلسله برنامه‌های رونمایی از کتاب‌های قرآنی، امروز 24 آبان‌ماه در فرهنگسرای قرآن برگزار شد.

در این مراسم، کتاب «قرآن و فصل جنگ» با زیرعنوان «راهکارهای قرآنی برای سرگشتگی‌های زمان جنگ»، نوشته حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی شجریان معرفی و رونمایی شد.

در ابتدای جلسه، رحیم قربانی، سرپرست فرهنگسرای قرآن با اشاره به آغاز هفته کتاب و هم‌زمانی این مناسبت با بزرگداشت علامه طباطبایی، مفسر بزرگ قرآن کریم، گفت: هفته کتاب فرصتی برای توجه بیشتر به جایگاه مطالعه و ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی است و در این میان، چه ظرفیتی بالاتر از تمسک به قرآن کریم، عالی‌ترین کتاب هدایت بشر و کلام خداوند متعال وجود دارد. قرآن کتابی جامع و روشنگر است که می‌تواند در عرصه‌های مختلف زندگی فردی و اجتماعی راهنمای انسان باشد. هم‌زمانی برنامه امروز با بزرگداشت علامه طباطبایی نیز فرصت مغتنمی است تا توجه جامعه به اندیشه‌های قرآنی و آثار ارزشمند این مفسر برجسته افزایش یابد و زمینه آشنایی بیشتر نسل امروز با معارف قرآن فراهم شود.

وی با اشاره به شرایط کنونی کشور و ضرورت تبیین مبانی دینی دفاع مقدس اظهار کرد: مبانی دفاع مقدس ما برگرفته از فرامین الهی، آیات نورانی قرآن کریم و مکتب حیات‌بخش اهل‌بیت(ع) است. این مبانی به‌ویژه در شرایط امروز باید برای مردم تبیین شود؛ زیرا دفاع مقدس صرفاً یک موضوع نظامی نیست، بلکه ابعاد فردی، خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و دیپلماتیک دارد و هر یک از این عرصه‌ها به الگو و راهبردی مبتنی بر آموزه‌های دینی نیازمند است. از این منظر، قرآن کریم می‌تواند چارچوب تصمیم‌گیری و رفتار آحاد جامعه، خانواده‌ها، مدیران و مسئولان را مشخص کند تا مواضع و اقدامات کشور بر اساس آموزه‌های الهی شکل بگیرد.

قربانی ادامه داد: اگر حرکت جامعه بر پایه مبانی قرآنی استوار باشد، می‌توان به وعده‌های الهی درباره نصرت و پیروزی امیدوار بود. از همین رو، ضروری است اجتماعات مردمی و برنامه‌هایی که در میدان‌ها و عرصه‌های عمومی برگزار می‌شود نیز از محتوای عمیق قرآنی برخوردار باشد. سخنرانان، مداحان و فعالان فرهنگی باید در کنار پرداختن به مسائل روز، مبانی قرآنی تحولات و شرایط کشور را برای مردم تشریح کنند. تبیین دینی نباید به بیان کلیات محدود شود، بلکه باید به راهکارهایی عملی برای مواجهه با مسائل روز و مسئولیت‌های مردم در شرایط حساس کشور بپردازد.

ضرورت تبیین قرآنی مسئولیت‌های جامعه در شرایط جنگی

سرپرست فرهنگسرای قرآن با اشاره به کتاب تألیف‌شده از سوی حجت‌الاسلام شجریان، آن را اثری کاربردی برای شناخت وظایف جامعه در شرایط کنونی دانست و بیان کرد: بخش‌هایی از این کتاب را مطالعه کرده‌ام و به نظر می‌رسد اثری ارزشمند و قابل‌توجه در زمینه تبیین راهکارهای قرآنی برای شرایط امروز باشد. در این اثر تلاش شده است وظایف و مسئولیت‌های گروه‌های مختلف جامعه، از مردم عادی تا مدیران و دولتمردان، بر اساس آموزه‌های قرآن کریم بررسی شود. چنین آثاری می‌توانند به ما کمک کنند تا در شرایط جنگی، شناخت دقیق‌تری از تکالیف دینی و اجتماعی خود داشته باشیم و بدانیم هر فرد متناسب با جایگاه و مسئولیتی که برعهده دارد، چه وظیفه‌ای در قبال جامعه و کشور ایفا می‌کند.

وی افزود: این کتاب ظرفیت آن را دارد که به‌عنوان منبعی برای سخنرانان، واعظان و افرادی که در عرصه تبیین معارف دینی فعالیت می‌کنند، مورد استفاده قرار گیرد. همچنین فعالان رسانه ملی، کنشگران فضای مجازی و افرادی که در محیط خانواده به انتقال مفاهیم دینی می‌پردازند، می‌توانند از محتوای آن بهره ببرند. امروز بیش از هر زمان دیگری به تبیین صحیح و مستند مسائل نیاز داریم و قرآن کریم باید محور این آگاهی‌بخشی باشد. آشنایی مردم با راهبردهای قرآنی، علاوه بر افزایش بصیرت عمومی، می‌تواند در تقویت روحیه ایستادگی، مسئولیت‌پذیری و همبستگی اجتماعی نقش مؤثری داشته باشد.

نمایشگاه «سوره‌های پایداری»؛ روایتی قرآنی از ایثار و مقاومت

قربانی در بخش دیگری از سخنان خود به برنامه‌های فرهنگی فرهنگسرای قرآن در حاشیه رونمایی از کتاب اشاره کرد و گفت: یکی از رویکردهای این مجموعه آن است که در کنار برگزاری آیین رونمایی از آثار قرآنی، نمایشگاهی متناسب با موضوع کتاب نیز در نگارخانه فرهنگسرا برپا شود. بر همین اساس، همکاران ما نمایشگاه «سوره‌های پایداری» را با محوریت ۲۵ سوره قرآن کریم آماده کرده‌اند که محتوای آیات آن‌ها با موضوعاتی همچون ایثار، استقامت، جهاد و شهادت ارتباط دارد. هدف از برپایی این نمایشگاه آن است که مخاطبان در مواجهه‌ای کوتاه و تصویری با مفاهیم این سوره‌ها آشنا شوند و دریابند قرآن کریم چگونه درباره موضوعاتی سخن گفته است که با شرایط امروز جامعه نیز ارتباط مستقیم دارد.

وی با تأکید بر ضرورت ایجاد ارتباط آسان‌تر میان مردم و مفاهیم قرآن کریم اظهار کرد: بخشی از جامعه ممکن است به دلیل آشنا نبودن با محتوای سوره‌ها و مفاهیم آیات، ارتباط عمیقی با قرآن برقرار نکند یا کمتر به سراغ مطالعه و تدبر در آن برود. نمایشگاه «سوره‌های پایداری» تلاش می‌کند این فاصله را کاهش دهد. آثار و تابلوهای آماده‌شده به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که مخاطب بتواند با صرف حدود ۳۰ ثانیه تا یک دقیقه برای مشاهده هر اثر، با کلیت محتوای سوره و مفاهیم مرتبط با ایثار، شهادت، صبر و پایداری آشنا شود. این مواجهه کوتاه می‌تواند مقدمه‌ای برای مطالعه بیشتر و برقراری ارتباط عمیق‌تر با آیات الهی باشد.

سرپرست فرهنگسرای قرآن در پایان سخنانش بیان کرد: نمایشگاه «سوره‌های پایداری» پس از آیین رونمایی از کتاب افتتاح می‌شود و علاقه‌مندان می‌توانند از آثار آن بازدید کنند. تلاش ما این است که مفاهیم قرآن کریم از فضای مطالعه تخصصی فراتر برود و در قالب برنامه‌های فرهنگی و هنری در دسترس عموم مردم قرار گیرد؛ چراکه قرآن تنها کتاب تلاوت نیست، بلکه منشور زندگی و راهنمای انسان در مواجهه با دشواری‌ها و مسئولیت‌های اجتماعی است.

در ادامه جلسه، حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی شجریان، نویسنده کتاب «قرآن و فصل جنگ»، با اشاره به چگونگی شکل‌گیری ایده نگارش این اثر اظهار کرد: نگارش کتاب در جریان جنگ تحمیلی دوم، یعنی جنگ ۱۲ روزه آغاز شد. این جنگ در آستانه ماه محرم اتفاق افتاد و حدود دو هفته تا آغاز این ماه باقی مانده بود. پیش از وقوع جنگ، موضوعی را برای طرح در جلسات تبلیغی ماه محرم در استان البرز انتخاب کرده بودم، اما با آغاز جنگ متوجه شدم که پرداختن به آن موضوع دیگر با شرایط جامعه تناسب ندارد؛ چراکه فضای عمومی کشور به‌شدت تحت تأثیر تحولات جنگ قرار گرفته بود.

وی ادامه داد: در آن روزها پرسشی در ذهن من و بسیاری از اطرافیانم شکل گرفته بود و آن اینکه در شرایط جنگی، هر فرد با توجه به صنف، مسئولیت و جایگاهی که دارد، چه وظیفه‌ای برعهده خواهد داشت؟ این پرسش ممکن بود از سوی برخی افراد به‌صراحت مطرح شود، اما بسیاری نیز آن را در ذهن خود داشتند. احساس کردم پاسخ این مسئله را باید از قرآن کریم جویا شد و آیات الهی می‌توانند برای چنین شرایطی راهگشا باشند. بر همین اساس، تصمیم گرفتم موضوع سخنرانی‌های دهه نخست محرم را به بررسی وظایف انسان در شرایط جنگی از منظر قرآن اختصاص دهم.

شجریان با بیان اینکه این مباحث در جلسات نخست با استقبال مخاطبان مواجه شد، گفت: موضوع در دهه اول محرم در جلسات تبلیغی مطرح شد و پس از آن، در جمعی از طلاب در قم نیز به بحث گذاشته شد. استقبال حاضران و پیشنهاد برخی استادانی که در این نشست‌ها حضور داشتند، موجب شد به ضرورت تدوین مکتوب این مباحث فکر کنم. آنان معتقد بودند موضوع باید با جزئیات بیشتری بررسی شود و ظرفیت تبدیل‌شدن به یک اثر پژوهشی و کاربردی را دارد.

وی افزود: در مردادماه همان سال و هم‌زمان با تعطیلات دانشگاهی، فرصت یک‌ماهه‌ای برای تکمیل این کار فراهم شد. با استفاده از یادداشت‌ها و فیش‌های مطالعاتی که پیش‌تر گردآوری کرده بودم، روزانه حدود ۱۲ تا ۱۴ ساعت برای نگارش اثر وقت گذاشتم و به لطف الهی، متن کتاب در پایان مردادماه آماده شد. اگرچه نگارش آن حدود یک ماه به طول انجامید، انتشار کتاب به دلیل طی مراحل اداری نزدیک به یک سال زمان برد و در این فاصله، جنگ دیگری نیز اتفاق افتاد.

نویسنده کتاب «قرآن و فصل جنگ» با اشاره به بازتاب این اثر در میان جامعه تبلیغی کشور بیان کرد: بر اساس آماری که دوستان در دفتر تبلیغات اسلامی ارائه کردند، کتاب و محتوای آن به‌ویژه در میان مبلغان مورد توجه قرار گرفت. همچنین مجموعه مباحث کتاب در قالب یک دوره آموزشی ۴۰ ساعته و طی ۴۰ جلسه در مرکز آموزش‌های کاربردی دفتر تبلیغات اسلامی ضبط شد که بیش از هزار نفر از مبلغان در آن شرکت کردند. امیدوارم این تلاش، اگر ارزش و اثری داشته باشد، به برکت قرآن کریم و خون شهدا باشد و مطالب آن بتواند در جامعه مفید و سازنده واقع شود.

جهاد در قرآن؛ دفاع در برابر ظلم، نه ترویج خشونت

شجریان در ادامه با اشاره به ساختار و محتوای کتاب اظهار کرد: از میان ۶ هزار و ۲۳۶ آیه قرآن کریم، حدود ۶۰۰ آیه به موضوع جهاد اختصاص دارد؛ به این معنا که نزدیک به یک‌دهم آیات قرآن درباره این مسئله است. همین فراوانی نشان می‌دهد جهاد از موضوعات پربسامد در منطق قرآن به شمار می‌رود. این مسئله با توجه به شرایط صدر اسلام و دوران حکومت پیامبر اکرم(ص) در مدینه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چراکه در ۱۰ سال پس از هجرت پیامبر(ص)، حدود ۸۰ جنگ در منابع تاریخی ثبت شده است.

وی با بیان اینکه ثبت این تعداد جنگ نباید به برداشت نادرست از ماهیت اسلام منجر شود، تصریح کرد: گاهی مخالفان اسلام با اشاره به این آمار ادعا می‌کنند که دین اسلام در مدت کوتاهی جنگ‌های متعددی به وجود آورده و بنابراین دینی مبتنی بر خشونت است؛ درحالی‌که چنین برداشتی ناشی از نادیده‌گرفتن واقعیت‌های تاریخی و تفاوت ماهیت جنگ‌ها در آن دوران با جنگ‌های معاصر است. برای بررسی این مسئله باید به آمار تلفات و چگونگی وقوع درگیری‌ها مراجعه کرد. بر اساس بررسی‌هایی که برخی پژوهشگران انجام داده‌اند، از مجموع ۸۰ جنگ ثبت‌شده، تنها در حدود ۳۰ مورد تلفات نظامی گزارش شده و در ۵۰ مورد اساساً خونی از دماغ کسی ریخته نشده است.

این نویسنده با اشاره به منابع تاریخی مورد استناد در این زمینه گفت: اطلاعات مربوط به این جنگ‌ها در منابعی همچون تاریخ خمیس، تاریخ یعقوبی و سیره ابن‌هشام قابل بررسی است. حتی در میان همان ۳۰ جنگی که تلفات نظامی داشته‌اند نیز شمار کشته‌شدگان قابل توجه نبوده است. بر اساس پژوهش یکی از استادان متخصص تاریخ در دانشگاه تهران، مجموع تلفات این درگیری‌ها حدود ۶۰۰ نفر بوده که بخش عمده آن به پنج جنگ مربوط می‌شود و در ۲۵ جنگ دیگر، شمار کشته‌شدگان هر درگیری بین یک تا پنج نفر بوده است. بنابراین، نمی‌توان بدون بررسی دقیق زمینه‌ها و ابعاد تاریخی، اسلام را به خشونت‌طلبی متهم کرد.

وی با انتقاد از رفتار مدعیان حقوق بشر در جهان معاصر افزود: امروز با جنگ‌هایی مواجه هستیم که در آن‌ها از سلاح‌های کشتار جمعی و ابزارهای مخرب استفاده می‌شود و جان شمار زیادی از انسان‌های بی‌گناه به خطر می‌افتد. حتی در جنگ‌های اخیر علیه مردم مظلوم کشورمان نیز از برخی سلاح‌های غیر متعارف و عوامل میکروبی استفاده شده است، اما نهادهایی که خود را مدافع حقوق بشر معرفی می‌کنند، در برابر چنین جنایت‌هایی واکنش متناسبی نشان نداده‌اند. مقایسه این واقعیت‌ها با آمار و ماهیت جنگ‌های صدر اسلام نشان می‌دهد که نسبت‌دادن خشونت به اسلام، بدون توجه به مبانی و شواهد تاریخی، قضاوتی نادرست است.

شجریان با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) در دوران حضور در مکه اظهار کرد: پیامبر اسلام(ص) در ۱۳ سال حضور در مکه، با وجود آزارها و دشمنی‌های مشرکان، بر مدارا، عفو و برخورد نیکو تأکید داشتند. در قرآن کریم آیات متعددی وجود دارد که پیامبر(ص) را به عفو و صفح در برابر مخالفان دعوت می‌کند؛ البته میان عفو و صفح تفاوت ظریفی وجود دارد؛ عفو به معنای بخشیدن است، اما صفح مرتبه‌ای فراتر دارد و به معنای گذشت همراه با چشم‌پوشی از خطا و کنارگذاشتن کینه و یادآوری آن است. ممکن است انسان از خطای دیگری بگذرد، اما همچنان در دل خود از او کینه داشته باشد؛ درحالی‌که صفح به معنای گذشتی است که در آن، انسان از سرزنش و بازخواست نیز چشم‌پوشی می‌کند.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از رفتار پیامبر(ص) با مخالفان، بیان کرد: در سیره نبوی نمونه‌های فراوانی از مدارا و مهربانی با افرادی وجود دارد که پیش‌تر با ایشان رفتار نامناسبی داشته‌اند. نقل شده است که پیامبر(ص) حتی به عیادت فردی رفتند که پیش از آن با ایشان دشمنی می‌کرد و همین رفتار کریمانه زمینه تغییر نگرش و اسلام‌آوردن او را فراهم کرد. چنین نمونه‌هایی نشان می‌دهد که اساس دعوت اسلامی بر رحمت، اخلاق و هدایت انسان‌ها استوار بوده و جنگ، اصل نخستین در مواجهه با دیگران نبوده است.

آیه اذن جهاد؛ مقابله با ظلم و دفاع از مظلوم

نویسنده کتاب «قرآن و فصل جنگ» با اشاره به چرایی وقوع جنگ‌ها در صدر اسلام، اظهار کرد: پاسخ این پرسش را باید در آیه ۳۹ سوره حج جست‌وجو کرد؛ آیه‌ای که در منابع فقهی از آن با عنوان «آیه اذن جهاد» یاد می‌شود. خداوند در این آیه به کسانی که مورد ظلم قرار گرفته‌اند، اجازه مقابله می‌دهد. نکته مهم در این آیه، عبارت «بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» است که علت صدور اجازه جهاد را به‌روشنی بیان می‌کند؛ یعنی این اجازه به دلیل آن است که گروهی مورد ستم قرار گرفته‌اند.

وی اضافه کرد: این آیه از نظر مبانی قرآنی اهمیت فراوانی دارد و می‌توان آن را به‌عنوان مبنای روشن اسلام در مواجهه با تجاوز و ظلم در مجامع بین‌المللی مطرح کرد. منطق قرآن این نیست که انسان در برابر ستم دشمن سکوت کند یا پذیرای ظلم باشد، بلکه مسلمانان باید در برابر تجاوز ایستادگی کنند و توان لازم برای دفاع از خود را فراهم آورند. در حقیقت، همان‌گونه که قرآن بر پرهیز از ظلم تأکید می‌کند، ظلم‌پذیری را نیز نمی‌پذیرد و از مؤمنان می‌خواهد در برابر تجاوز دشمن موضعی مسئولانه داشته باشند.

شجریان با تأکید بر ضرورت بازخوانی این آموزه‌ها در میان مدیران و مسئولان کشور گفت: گاهی در فضای مدیریتی و تصمیم‌گیری، توجه به این معارف بنیادین کمرنگ می‌شود؛ درحالی‌که جامعه اسلامی باید همواره نسبت به مبانی قرآنی مقابله با ظلم آگاهی داشته باشد. دفاع از مظلوم و ایستادگی در برابر متجاوز، یک اصل اساسی در منطق قرآن است و نباید در شرایط مختلف به فراموشی سپرده شود.

وی با اشاره به دیدگاه برخی مورخان درباره ماهیت جنگ‌های صدر اسلام بیان کرد: شماری از مورخان معاصر معتقدند که تمامی ۸۰ جنگ ثبت‌شده در دوران پیامبر اکرم(ص) ماهیتی دفاعی داشته‌اند. البته درباره مسئله جهاد ابتدایی و تعریف فقهی آن، مباحث و دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد که بررسی تفصیلی آن در این مجال نمی‌گنجد؛ اما نکته اصلی این است حتی در مواردی که از نظر اصطلاح فقهی عنوان جهاد ابتدایی به کار می‌رود، باید زمینه‌های تاریخی و مسئله مقابله با ظلم و تجاوز دشمن نیز مورد توجه قرار گیرد. از این منظر، نمی‌توان جنگ‌های صدر اسلام را جدا از شرایطی که به وقوع آن‌ها منجر شده است، ارزیابی کرد.

این نویسنده با بیان اینکه دو فصل نخست کتاب به تبیین ماهیت صلح و جنگ از منظر قرآن کریم اختصاص دارد، گفت: در این دو فصل تلاش کردم روشن کنم که قرآن چه نگاهی به جنگ و صلح دارد و در چه شرایطی مقابله نظامی را مجاز می‌داند. پس از تبیین این مبانی، مسئله اصلی کتاب مطرح می‌شود؛ اینکه وقتی جامعه با شرایط جنگی روبه‌رو می‌شود، افراد در موقعیت‌های مختلف چه وظایفی دارند و چگونه باید رفتار کنند.

۲۰ راهبرد قرآنی برای مواجهه با شرایط جنگی

شجریان با تشریح چگونگی استخراج راهبردهای عملی از آیات قرآن اظهار کرد: پرسش اصلی من از ابتدا این بود که در شرایط جنگی چه باید کرد؛ هنگامی که صدای انفجارها شنیده می‌شود و جامعه با وضعیتی غیر عادی و همراه با نگرانی و سردرگمی مواجه می‌شود، هر فردی متناسب با جایگاه و مسئولیت خود به دنبال یافتن وظیفه‌ای روشن است. این پرسش را به آیات قرآن، به‌ویژه مجموعه آیات مربوط به جهاد، عرضه کردم و با بررسی حدود ۶۰۰ آیه، به ۲۰ راهبرد عملی رسیدم که هرکدام یکی از وظایف انسان در شرایط جنگی را مشخص می‌کند. این ۲۰ راهبرد به‌صورت جداگانه از آیات استخراج شده‌اند و در عین استقلال، از یک منطق چهارگانه پیروی می‌کنند. در واقع، تلاش کردم با استفاده از روش تحلیل مضمونی، مفاهیم و دستورهای قرآنی را دسته‌بندی کنم تا مشخص شود هر فرد در شرایط جنگی، در ارتباط با خود، خداوند، جامعه و دشمن چه مسئولیتی دارد. این چارچوب کمک می‌کند تا مجموعه‌ای از آیات پراکنده در قالب یک نظام منسجم و کاربردی ارائه شود و مخاطب بتواند نسبت خود را با شرایط جنگی بهتر بشناسد.

نویسنده کتاب «قرآن و فصل جنگ» با اشاره به نخستین محور این دسته‌بندی، بیان کرد: بخشی از راهبردها به رابطه انسان با خودش مربوط می‌شود. پیش از آنکه فرد وارد عرصه تعامل اجتماعی شود، درباره مواجهه با دشمن تصمیم بگیرد یا به ارتباط خود با خداوند توجه کند، باید وضعیت درونی خویش را سامان دهد. شرایط جنگی ممکن است انسان را با اضطراب، ترس، سردرگمی و احساس ناتوانی روبه‌رو کند؛ ازاین‌رو، بخشی از آموزه‌های قرآن به مدیریت وضعیت فردی و تقویت بنیان‌های اخلاقی و روحی انسان در چنین موقعیت‌هایی اختصاص دارد.

وی ادامه داد: محور دوم به رابطه انسان با خداوند مربوط است. پس از آنکه فرد بتواند وضعیت درونی خود را مدیریت کند، باید نسبت خود را با پروردگار بازتعریف کند. شرایط جنگی می‌تواند فرصتی برای توجه دوباره به حقیقت بندگی و درک نیاز انسان به قدرتی فراتر از توان محدود بشری باشد. گاهی انسان در روزگار آرامش، کمتر به این نیاز توجه می‌کند و احساس می‌کند بدون پناه‌بردن به قدرت الهی نیز می‌تواند زندگی خود را اداره کند؛ اما هنگامی که با خطرهای جدی مواجه می‌شود، ضعف و ناتوانی خود را بهتر درمی‌یابد و بیش از گذشته به خداوند پناه می‌برد.

شجریان برای توضیح این موضوع به تجربه‌ای از دوران جنگ ۱۲ روزه اشاره کرد و گفت: یکی از بستگان ما در همان روزها با من تماس گرفت و گفت حدود ۲۰ سال است نماز نخوانده و حتی شیوه خواندن آن را فراموش کرده است؛ اما با آغاز جنگ، احساس کرده که دلش برای سجاده و مناجات با خداوند تنگ شده و می‌خواهد دوباره نماز بخواند. این اتفاق نشان می‌دهد که شرایط بحرانی چگونه می‌تواند انسان را متوجه نیازهای معنوی و حقیقت وابستگی خود به خداوند کند.

وی تأکید کرد: جنگ تنها عرصه مواجهه نظامی نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای بازنگری در رابطه انسان با پروردگار و تقویت روحیه بندگی باشد. هنگامی که انسان با محدودیت توانایی‌های خود مواجه می‌شود، درمی‌یابد که برای عبور از دشواری‌ها به تکیه‌گاهی مطمئن نیاز دارد. ازاین‌رو، در منطق قرآنی، یکی از ابعاد مهم مواجهه با شرایط جنگی، تقویت ارتباط با خداوند و بازگشت آگاهانه به عبودیت است.

این نویسنده در پایان جلسه اظهار کرد: در کنار رابطه انسان با خود و خداوند، دو محور دیگر نیز در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته است که به حوزه ارتباطات و مسئولیت‌های اجتماعی مربوط می‌شود. هدف از این تقسیم‌بندی آن است که مخاطب بداند در شرایط جنگی، وظایف او تنها به حفظ وضعیت فردی یا انجام مناسک عبادی محدود نمی‌شود، بلکه باید مجموعه مسئولیت‌های خود را در نسبت با دیگران و شرایط پیرامونی نیز بشناسد. بر همین اساس، تلاش شده است آموزه‌های قرآن از سطح مباحث نظری فراتر برود و در قالب راهبردهایی عملی برای زندگی فردی و اجتماعی در روزگار جنگ ارائه شود.