«کتاب» در منظومه فکری «رهبر شهید ایران»، تنها ابزاری فرهنگی در کنار دیگر ابزارهای ارتباطی نیست؛ «کتاب»، یکی از بنیادیترین راههای انتقال تجربه، تداوم اندیشه و ساختن افق آینده است. از همین منظر، مطالعه آثار مکتوب «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای(رضواناللهعلیه)» را نمیتوان تنها مرور مجموعهای از نوشتهها، سخنرانیها یا درسگفتارها دانست؛ این آثار، قطعات بههمپیوستهای از حیاتی فکری و گستردهاند که در دورههای مختلف زندگی علمی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایشان شکل گرفته و در قالبهای گوناگون به مخاطب امروز رسیده است.
دلبستگی عمیق «رهبر شهید» به کتاب و مطالعه، از سالهای نوجوانی آغاز شد و در سالهای بعد، در کنار تحصیلات حوزوی، با مطالعه ادبیات فارسی، رمان، شعر و آثار فکری نویسندگان ایرانی و جهان ادامه یافت. روایتهایی که از عادت مطالعاتی ایشان باقی مانده، نشان میدهد «کتاب» برای ایشان نه فعالیتی تشریفاتی و مناسبتی، بلکه بخشی از زندگی فکری و روزمره بوده است. این اُنس با کتاب، در کنار دانش حوزوی و مطالعات اسلامی در قامت یک فقیه، به شکلگیری اندیشه و مکتبی انجامید که در مواجهه با مسائل جامعه، فرهنگ، سیاست و تمدن، همواره از پشتوانهای گسترده از متون و تجربههای فکری بهره میگرفت.
اهمیت «کتاب» در اندیشه «رهبر شهید»، از آنجا نیز آشکار میشود که بسیاری از موضوعاتی که بعدها در قالب دیدگاههای اجتماعی، فرهنگی و تمدنی مطرح شدند، پیش از آن در سالهای مطالعه، پژوهش، ترجمه، تألیف و گفتوگو با اهل فرهنگ و دانش، صورتبندی شده بودند. از این منظر، «کتاب» را میتوان یکی از مهمترین مسیرهای دسترسی به ریشههای اندیشه ایشان دانست؛ مسیری که در آن، سخنرانی و بیانیه تنها مقطعی از اندیشه را نشان میدهد، اما کتاب و مجموعه آثار مکتوب امکان پیگیری موضوعی در امتداد زمان را فراهم میکند.
در میان این «میراث مکتوب رهبر شهید ایران»، آثار مرتبط با زبان و ادبیات فارسی جایگاهی ویژه دارند؛ زیرا «زبان فارسی» در نگاه «آقای مجاهد و شهید ایران»، بخشی از زیرساخت فرهنگی و هویتی جامعه است و نسبت آن با فرهنگ، دانش، تاریخ و تمدن، نسبتی بنیادین تلقی میشود. «زبان فارسی» در منظومه فکری ایشان، در انتقال فرهنگ، پیوند نسلها، حفظ حافظه تاریخی و تحقق افق تمدن ایرانی ـ اسلامی نقش مهمی دارد.
از همین روی، قرار گرفتن در ایام «سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران»، با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم»، فرصت مناسبی است تا بخشی از این میراث مکتوب دوباره در برابر مخاطب قرار گیرد. این دوره از 23 تا 30 آبان 1405 برگزار میشود و در برنامههای آن، توجه ویژهای نیز به بزرگداشت «رهبر شهید انقلاب» و موضوع زبان فارسی شده است.
ایکنا نیز به همین مناسبت و در قالب سلسله گزارشهایی با عنوان «میراث ادبی رهبر شهید»، به سراغ شماری از مهمترین کتابهای مرتبط با «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای(رضواناللهعلیه)» میرود؛ آثاری که هر یک میتواند پنجرهای به بخشی از جهان فکری، فرهنگی و ادبی ایشان بگشاید و امکان مواجهه مستقیمتر مخاطب با این میراث مکتوب را فراهم کند.
در گام دوم، کتاب «امین زبان و ادب پارسی» به کوشش «محمدحسن مقیسه»، اثری مناسب برای تورق بخش دیگری از میراث و یادگار ماندگار آثار «رهبر شهید» است؛ کتابی که موضوع آن یکی از دغدغههای پایدار «آقای شهید ایران» در حوزه فرهنگ، یعنی «زبان فارسی» است و نشان میدهد چگونه «زبان» میتواند از سطح ارتباط روزمره فراتر رود و در پیوند با هویت، فرهنگ، دانش و تمدن، معنایی گستردهتر پیدا کند.
«امین زبان و ادب پارسی»؛ کتابی برای شناخت یک دغدغه دیرپا
کتاب «امین زبان و ادب پارسی» را میتوان یکی از آثار شاخص در حوزه گردآوری و تبیین دیدگاههای «رهبر شهید» درباره زبان و ادبیات فارسی دانست. این کتاب به کوشش «محمدحسن مقیسه» و از سوی «انتشارات انقلاب اسلامی» منتشر شده است. نخستین انتشار اثر به دهه ۱۳۹۰ بازمیگردد و در سال ۱۴۰۵ و همزمان با گسترش دوباره توجه به «میراث ادبی رهبر شهید»، چاپ چهارم آن با ویرایش جدید، صفحهآرایی و طرح جلد تازه در اختیار مخاطبان قرار گرفته است. این اثر در طول سالهای انتشار خود حدود ۹ هزار نسخه فروش داشته و در برخی دورههای دانشگاهی نیز مورد استفاده و تدریس قرار گرفته است.
عنوان کتاب (امین زبان و ادب پارسی) از همان ابتدا حامل معنایی دوگانه و در عین حال معنادار است. «امین» از یک سو تخلص شعری «رهبر شهید» است و از سوی دیگر در عنوان کتاب، معنای «پاسداری و امانتداری» از زبان و ادب فارسی را به ذهن متبادر میکند. خود «محمدحسن مقیسه» (تدوینگر و محقق کتاب) نیز در توضیح نام کتاب «امین زبان و ادب پارسی» به همین ایهام اشاره کرده و «امین» را هم تخلص شعری و هم اشارهای به «امین» بودن «رهبر شهید» در قبال زبان و ادب فارسی دانسته است.
از همین نقطه میتوان دریافت که این کتاب قرار نیست تنها مجموعهای از جملات پراکنده درباره زبان فارسی باشد. مسئله اصلی آن، ترسیم نوع نگاه «رهبر شهید» به زبان و استخراج مجموعهای از مؤلفهها و راهکارهایی است که در سخنان و دیدگاههای ایشان درباره صیانت، تقویت و گسترش زبان فارسی وجود دارد. «مقیسه» -تدوینگر و محقق کتاب کتاب «امین زبان و ادب پارسی»- در توضیح این رویکرد گفته است که «هدف کتاب، معرفی نوع نگاه «رهبر شهید» به زبان و ادب فارسی و احصای ابعاد چارچوب ذهنی ایشان در زمینه صیانت و گسترش زبان فارسی بوده است.»
زبان؛ فراتر از ابزار سخن گفتن
یکی از مهمترین نکاتی که در خوانش کتاب «امین زبان و ادب پارسی» آشکار میشود، آن است که «زبان» در این منظومه فکری، تنها موضوعی ادبی یا زبانشناختی نیست. «زبان»، ظرف فرهنگ و حافظ تجربه تاریخی جامعه است. به همین دلیل، هنگامی که از «حفظ زبان فارسی» سخن گفته میشود، موضوع فقط مقابله با واژههای بیگانه، اصلاح نثر یا رعایت دستور زبان نیست؛ مسئله، حفظ ظرفیت یک ملت برای تولید، انتقال و بازتولید معناست.
«زبان فارسی» طی قرنها حامل بخشی بزرگ از میراث فکری و ادبی ایرانیان و جهان اسلام بوده است. شعر «فردوسی»، «سعدی»، «حافظ»، «مولانا» و دیگر بزرگان «ادب فارسی» تنها آثار ادبی در معنای محدود کلمه نیستند؛ آنها بخشی از حافظه فرهنگی جامعه ایرانی و فارسیزبان را در خود جای دادهاند. از این منظر، تضعیف زبان میتواند به گسست میان نسلهای مختلف و فاصله گرفتن جامعه از بخشی از میراث تاریخی خود منجر شود.
در پژوهشی که درباره جایگاه و کارکرد زبان فارسی در نگاه «رهبر شهید» انجام شده، بر همین پیوند میان زبان، فرهنگ، انتقال عناصر فرهنگی، ارتباط نسلها، حفظ حافظه تاریخی و افق تمدن ایرانی ـ اسلامی تأکید شده است.
بنابراین، تأکید «رهبر شهید» بر «زبان فارسی» را باید در چارچوب وسیعتری از اندیشه فرهنگی ایشان فهم کرد. زبان برای جامعهای که میخواهد دارای هویت مستقل، تولید علمی، ادبیات پویا و حضور فرهنگی در جهان باشد، یک زیرساخت است. هرچه این زیرساخت توانمندتر باشد، امکان بیان مفاهیم پیچیده علمی، فلسفی، دینی و فرهنگی نیز بیشتر خواهد شد.
این نگاه، در کتاب «امین زبان و ادب پارسی» از طریق کنار هم قرار گرفتن دیدگاههایی که در مناسبتها و موقعیتهای مختلف بیان شدهاند، به صورت نگرش منظومهای قابل مطالعه درآمده است.
از «زبان ملی» تا مسئله هویت
کتاب «امین زبان و ادب پارسی» در فصل نخست با موضوع «زبان ملی و ادبیات» آغاز میشود. انتخاب این عنوان برای شروع بحث، خود نشاندهنده مسیری است که گردآورنده (محمدحسن مقیسه) برای فهم دیدگاه «رهبر شهید» ترسیم کرده است. زبان فارسی در اینجا ابتدا در نسبت با «جامعه و هویت ملی» قرار میگیرد و سپس بحث به تاریخ، وضعیت امروز و آینده آن گسترش مییابد.
این مسئله اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا در نگاه «رهبر شهید»، دفاع از زبان فارسی به معنای نادیده گرفتن زبانها و گویشهای محلی و قومی نیست. برعکس، تنوع زبانی در جامعه ایرانی میتواند بخشی از «ثروت فرهنگی کشور» باشد، در حالی که فارسی به عنوان زبان ملی، نقش پیونددهنده و مشترک را ایفا میکند. در گفتوگویی که پیش از این «ایکنا» همزمان با انتشار ویرایش جدید کتاب انجام شده، محمدحسن مقیسه با اشاره به همین دیدگاه توضیح داده است که «رهبر شهید»، میان زبانهای محلی و زبان ملی تعارضی نمیدیدند و حتی از نمونههایی یاد کردهاند که گویشوران زبانهای دیگر، خود از مدافعان زبان فارسی بودهاند.
از این منظر، زبان فارسی در کتاب نه ابزاری برای «یکسانسازی فرهنگی»، بلکه بستری برای «همپیوندی ملی» معرفی میشود. زبان مشترک میتواند امکان گفتوگوی جمعی، انتقال تجربه و شکلگیری حافظهای مشترک را فراهم کند؛ در عین حال، زبانها و گویشهای محلی نیز سرمایههایی هستند که در گستره فرهنگ ایرانی جایگاه خود را دارند.
از گذشته تا آینده؛ زبان در رهگذر تاریخ
فصل دوم کتاب «امین زبان و ادب پارسی» به «زبان و ادبیات فارسی در رهگذر تاریخ» اختصاص یافته و گذشته، اکنون و افق پیشروی زبان را در کنار یکدیگر قرار میدهد. این ساختار، زبان را پدیدهای ایستا نمیبیند؛ زبانی که در طول تاریخ با تحولات اجتماعی و فرهنگی همراه شده، در برابر زبانهای دیگر قرار گرفته، از آنها اثر پذیرفته و در عین حال توانسته است «هویت» و «ساختار» خود را حفظ کند.
یکی از وجوه مهم این بحث، توجه به توانایی زبان فارسی برای مواجهه با نیازهای جدید است. زبان اگر قرار باشد در جهان امروز حضور مؤثر داشته باشد، باید توانایی تولید واژگان، مفاهیم علمی و ادبی و پاسخگویی به نیازهای نوین را داشته باشد. از همین رو، موضوع زبان فارسی در نگاه «رهبر شهید» به گذشته محدود نمیشود؛ مسئله اصلی، نسبت میراث گذشته با نیازهای آینده است.
این نگاه را میتوان در پیوند میان «زبان» و «تمدن» نیز دنبال کرد. «تمدن» تنها با بناها، نهادها یا ساختارهای سیاسی شکل نمیگیرد؛ «تمدن» نیازمند زبان و ادبیاتی است که بتواند تجربه، اندیشه و ارزشهای آن را صورتبندی و به نسلهای بعد منتقل کند. به همین دلیل، زبان فارسی در «منظومه فکری رهبر شهید»، یکی از عناصر مؤثر در حرکت به سوی «تمدن نوین اسلامی» تلقی میشود.
صیانت، تقویت و گسترش؛ سه مرحله یک نگاه
یکی از ویژگیهای مهم کتاب «امین زبان و ادب پارسی» آن است که مسئله زبان را در سطح توصیههای کلی متوقف نمیکند. فصل سوم کتاب به وضعیت زبان فارسی، ویژگیها، راهکارها، موانع، سستیها و کوتاهیها میپردازد و فصل چهارم وظایف رسانهها، سازمانها و علاقهمندان به زبان و ادبیات فارسی را مورد توجه قرار میدهد.
این دو فصل، از حیث کاربردی بودن اهمیت ویژهای دارند؛ زیرا نشان میدهند که «پاسداشت زبان فارسی» در نگاه «رهبر فرزانه، حکیم و شهید ایران» تنها وظیفه شاعران و استادان ادبیات نیست. رسانه، مدرسه، دانشگاه، دستگاههای اجرایی، نهادهای فرهنگی و حتی گویندگان و نویسندگان عمومی، هر یک در وضعیت زبان نقش دارند.
در همین زمینه، محمدحسن مقیسه در گفتوگویی که پیشتر با «ایکنا» انجام شده -و ذکرش نیز رفته بود- در توضیح محتوای کتاب گفته است که «در دیدگاه «رهبر شهید» برای نهادهای مختلف، از صداوسیما و مطبوعات تا آموزش و پرورش، وزارت علوم، وزارت امور خارجه، حوزههای علمیه، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی و فرهنگستان زبان و ادب فارسی، وظایفی در قبال زبان فارسی تعریف شده است.» از این منظر، راهبرد کلی کتاب را میتوان در سه سطح «حفاظت»، «تقویت» و «گسترش» زبان فارسی دنبال کرد.
این تقسیمبندی، «زبان» را به موضوعی زنده و پویا تبدیل میکند. زبانی که تنها از گزند آسیبها محافظت شود اما امکان رشد و تولید نداشته باشد، نمیتواند در عرصه جهانی حضوری اثرگذار داشته باشد. بنابراین، صیانت باید مقدمه تقویت و تقویت باید زمینهساز گسترش باشد.
رسانه؛ مدرسه عمومی زبان
در میان نهادهایی که کتاب «امین زبان و ادب پارسی» به آنها توجه میکند، رسانه جایگاهی قابل تأمل دارد. رسانه، بیش از هر نهاد دیگری با زبان روزمره مردم در تماس است و میتواند الگوهای گفتاری و نوشتاری را تثبیت یا تغییر دهد. از همین رو، سخن گفتن درست و فصیح در رسانه، تنها انتخابی زیباییشناختی نیست؛ بخشی از «مسئولیت فرهنگی رسانه» به شمار میآید.
این مسئله در مورد «رهبر شهید» اهمیت مضاعف پیدا میکند؛ زیرا ایشان در طول دهههای فعالیت اجتماعی و سیاسی، حجم گستردهای از سخنرانیها، پیامها، خطبهها و گفتوگوها را به زبان فارسی ارائه کردهاند. در کتاب «امین زبان و ادب پارسی» بخشی از این میراث زبانی در فصل «دُرواژهها» گرد آمده است تا نمونههایی از توانایی گفتاری و نوشتاری ایشان نیز در کنار مباحث نظری دیده شود.
«غلامعلی حدادعادل» نیز در اظهارنظری که در کتاب «امین زبان و ادب پارسی» آمده، بر ویژگی زبانی سخنرانیهای «رهبر شهید» تأکید کرده و آن را از عوامل مهم اثرگذاری ایشان بر زبان و ادبیات فارسی دانسته است. اهمیت این سخن در آن است که «پاسداشت زبان» در اینجا نه فقط در قالب توصیه درباره زبان، بلکه در خودِ عمل سخن گفتن تحقق پیدا میکند.
به بیان دیگر، یکی از وجوه قابل توجه این میراث، آن است که گویندهای که درباره «سلامت زبان» سخن میگوید، در بخش بزرگی از آثار گفتاری خود نیز به زبان معیار، ساختار سالم جمله و انتخاب دقیق واژگان توجه نشان داده است. از همین رو، کتاب «امین زبان و ادب پارسی» با افزودن نمونههایی از سخنان و پیامها، امکان مشاهده عملی این ویژگی را برای خواننده فراهم میکند.
آموزش و گسترش زبان فارسی در ایران و جهان
فصل پنجم کتاب «امین زبان و ادب پارسی» به آموزش و گسترش زبان و ادبیات فارسی در ایران و جهان اختصاص دارد. این بخش، یکی از نقاطی است که نگاه فرهنگی «رهبر شهید» به زبان با افق بینالمللی آن پیوند میخورد.
«زبان فارسی» تنها متعلق به جغرافیای سیاسی امروز ایران نیست. این زبان در بخشهایی از تاریخ، حوزه گستردهای از جهان فرهنگی منطقه را دربرگرفته و آثار فراوانی در قلمروهای مختلف فرهنگی با آن پدید آمده است. بنابراین، گسترش فارسی در خارج از مرزها میتواند بخشی از «دیپلماسی فرهنگی» و «ارتباط تمدنی» ایران با جهان باشد.
این مسئله در شرایط امروز، با توسعه دانشگاهها، کرسیهای آموزش زبان فارسی و ارتباطات فرهنگی میان کشورها، اهمیت بیشتری پیدا میکند. انتشار کتاب «امین زبان و ادب پارسی» در خارج از ایران نیز خود نشانهای از قابلیت فرامرزی چنین آثاری است. کتاب «امین زبان و ادب پارسی» در سالهای پس از انتشار به زبان «اُردو» ترجمه شده و خلاصهای از آن نیز همراه با اثری دیگر به زبان «بنگالی» ارائه شده است؛ همچنین اصل فارسی کتاب به کشورهایی چون هند، پاکستان، ارمنستان و بوسنی راه یافته است.
این مسیر، با تلقی تمدنی از زبان فارسی تناسب دارد. اگر زبان را تنها ابزار ارتباط داخلی بدانیم، گسترش آن در خارج از مرزها ضرورتی ثانویه خواهد بود؛ اما اگر زبان را حامل فرهنگ و اندیشه بدانیم، آموزش آن در دیگر کشورها به معنای گسترش امکان گفتوگو و انتقال میراث فرهنگی است.
زبان علم؛ مسئلهای فراتر از واژهسازی
یکی دیگر از ابعاد مهم نگاه «رهبر شهید» به زبان فارسی، ظرفیت آن برای بیان مفاهیم علمی و تخصصی است. زبان زنده، زبانی است که بتواند درباره جهان جدید سخن بگوید؛ از فناوری و علوم انسانی تا علوم طبیعی، سیاست، اقتصاد و مسائل پیچیده اجتماعی.
از این منظر، واژهگزینی و تولید معادلهای فارسی برای مفاهیم جدید، تنها مسئلهای اداری نیست. اگر زبان فارسی نتواند برای دانش جدید واژه و ساختار مناسب تولید کند، بخشی از حوزههای علمی به صورت طبیعی به زبانهای دیگر واگذار خواهد شد. این امر در بلندمدت میتواند به کاهش توان زبان برای تولید و انتقال دانش بینجامد.
به همین دلیل، نقش «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» و دیگر مراکز علمی و آموزشی در این منظومه اهمیت پیدا میکند. اما مسئله تنها فرهنگستان نیست؛ استاد دانشگاه، مترجم، نویسنده، روزنامهنگار، ناشر و حتی کاربر عادی فضای مجازی نیز در شکل دادن به زبان علمی و عمومی امروز سهم دارند.
در همین چارچوب، فصل ششم کتاب «امین زبان و ادب پارسی» به «زبان فارسی و ویرایش» اختصاص یافته است. ورود کتاب به موضوع ویرایش، نشان میدهد که «پاسداشت زبان» از سطح مباحث کلان فرهنگی به جزئیات متن نیز امتداد پیدا میکند؛ جایی که انتخاب واژه، ساخت جمله، حذف حشو، رعایت دستور و توجه به معیارهای نوشتار میتواند کیفیت ارتباط را افزایش دهد.
«دُرواژهها»؛ وقتی نظریه به نمونه تبدیل میشود
فصل هفتم کتاب «امین زبان و ادب پارسی» با عنوان «دُرواژهها» از جهتی متفاوت با فصلهای پیشین عمل میکند. اگر فصلهای قبلی اغلب به تبیین مسئله و وظایف و راهکارها اختصاص دارند، این بخش به نمونههایی از سخن و نوشته «رهبر شهید» نزدیک میشود.
همین انتخاب، به ساختار کتاب «امین زبان و ادب پارسی» تنوع میبخشد. خواننده پس از مواجهه با مباحثی درباره زبان ملی، تاریخ زبان فارسی، آسیبها، وظایف نهادها، آموزش و ویرایش، در پایان با نمونههایی از کاربرد زبان در سخنرانیها و پیامها مواجه میشود.
در این بخش، «موسیقی جمله»، «تناسب واژهها»، «استفاده از آیات و روایات»، «بهرهگیری از شعر و ضربالمثل»، «تشبیه» و دیگر ظرفیتهای بلاغی در کلام «رهبر شهید» مورد توجه قرار گرفته است. بنابراین، کتاب «امین زبان و ادب پارسی» در پایان به نوعی از سخن درباره زبان به نمایش زبان میرسد.
این نکته بهویژه از آن جهت اهمیت دارد که «رهبر شهید» تنها سیاستمداری نبود که به اهمیت زبان فارسی توجه نشان دهد؛ ایشان خود در شمار اهل شعر و ادب قرار داشتند. تخلص «امین» در سرودههای ایشان، وجه دیگری از این نسبت را آشکار میکند. انتشار مجموعهای از سرودههای ایشان با عنوان «از دفتر شعر امین» در سال ۱۴۰۵ و برگزاری آیین بزرگداشت «امین زبان و ادب پارسی» در هفته کتاب امسال، این وجه ادبی را بیش از پیش در معرض توجه قرار داده است.
فقیه، رهبر و شاعر؛ سه ساحَت در یک شخصیت ادبی
شاید یکی از جذابترین وجوه کتاب «امین زبان و ادب پارسی» آن باشد که موضوع کتاب را نمیتوان از شخصیت ادبی «رهبر شهید» جدا کرد. نسبت ایشان با زبان فارسی، تنها و تنها نسبت یک مدیر فرهنگی با موضوعی سیاستگذاریشده نیست؛ ریشههای این علاقه به سالهای جوانی و انس با شعر و ادبیات بازمیگردد.
«محمدحسن مقیسه»، تدوینگر و محقق کتاب «امین زبان و ادب پارسی» در گفتوگویی مورد اشاره با «ایکنا» به علاقه «رهبر شهید» به ادبیات از سالهای نوجوانی اشاره کرده و از انس ایشان با آثاری چون «گلستان» سعدی، «مثنوی» و «دیوان حافظ» سخن گفته است. او همچنین تأکید کرده که انتخاب موضوع زبان فارسی از سوی «رهبر شهید» را باید در امتداد علاقه دیرین ایشان به شعر و ادبیات فهم کرد، نه فقط به عنوان موضوعی مرتبط با مسئولیت سیاسی ایشان.
همین نکته به عنوان ویژگیای مهم، کتاب «امین زبان و ادب پارسی» را از مجموعههای فقط مبتنی بر سیاستگذاری فرهنگی متمایز میکند. در اینجا با شخصیتی مواجهیم که هم فقیه و عالم دینی است، هم رهبر سیاسی و اجتماعی، هم مترجم و نویسنده و هم اهل شعر. بنابراین، زبان فارسی برای ایشان در نقطه تلاقی دانش، دین، فرهنگ، هنر و سیاست قرار میگیرد.
تخلص «امین» نیز در همین منظومه معنایی جای میگیرد. شاعری که درباره زبان فارسی سخن میگوید و خود نیز با این زبان شعر میسراید، نسبت متفاوتی با موضوع دارد. «زبان» برای ایشان فقط موضوع یک سخنرانی نیست؛ ماده خامی است که با آن اندیشه، احساس و تجربه خود را بیان میکند.
زبان و افق تمدن نوین اسلامی
یکی از مهمترین دلایل اهمیت کتاب «امین زبان و ادب پارسی» آن است که مسئله زبان را در سطحی فراتر از ادبیات دنبال میکند. اگر تمدن را مجموعهای از اندیشهها، ارزشها، نهادها، دانشها، هنرها و شیوههای زندگی بدانیم، همه این عناصر برای انتقال و تداوم به زبان نیاز دارند.
در «منظومه فکری رهبر شهید»، «تمدن نوین اسلامی» تنها با ساختار سیاسی یا اقتصادی محقق نمیشود. این تمدن به تولید فکر، فرهنگ، هنر، ادبیات و دانش نیاز دارد و زبان فارسی میتواند یکی از حاملان مهم این جریان باشد. پژوهشهای علمی نیز در بررسی دیدگاه ایشان، زبان فارسی را از منظر دستیابی به هدف بنای «تمدن ایرانی ـ اسلامی»، دارای اهمیت دانستهاند.
از همین منظر، «دفاع از زبان فارسی» را میتوان نوعی دفاع از ظرفیت تولید معنا دانست. جامعهای که زبان خود را در تولید علم، ادبیات، رسانه و فرهنگ تقویت کند، امکان بیشتری برای صورتبندی تجربه تاریخی و ارائه آن به جهان خواهد داشت.
در این نگاه، زبان فارسی نه در برابر جهان، بلکه برای حضور مؤثرتر در جهان تقویت میشود. گسترش زبان، آموزش آن در خارج از کشور، تولید آثار علمی و ادبی و توانمند کردن رسانهها، همه میتوانند به افزایش قدرت فرهنگی ایران و جهان فارسیزبان کمک کنند.
کتابی که یک منظومه را پیش چشم میگذارد
کتاب «امین زبان و ادب پارسی» بیش از آنکه تنها کتابی درباره چند توصیه ادبی باشد، کوششی برای کنار هم قرار دادن قطعات یک منظومه فکری است. «محمدحسن مقیسه» با گردآوری سخنان و دیدگاههای «رهبر شهید»، تلاش کرده است موضوعاتی را که در مناسبتهای مختلف و طی سالهای گوناگون بیان شدهاند، در ساختاری منسجم گرد آورد.
این روش تدوین، مزیتی مهم برای خواننده دارد؛ مخاطب به جای جستوجوی پراکنده در میان انبوه سخنرانیها و پیامها، میتواند موضوعی مشخص را در قالب کتابی مستقل دنبال کند. به همین دلیل، اثر هم برای مخاطب عمومی علاقهمند به زبان فارسی قابل استفاده است و هم برای پژوهشگرانی که میخواهند دیدگاه «رهبر شهید» درباره زبان را با نظم موضوعی مطالعه کنند.
از سوی دیگر، قرار گرفتن کتاب «امین زبان و ادب پارسی» در میان آثار پُرفروش و مورد توجه بازار نشر «انتشارات انقلاب اسلامی» در سال ۱۴۰۵ و تجدید چاپ آن، همزمان با هفته کتاب و برنامه بزرگداشت «امین زبان و ادب پارسی»، زمینهای تازه برای بازخوانی این اثر فراهم کرده است.
میراثی برای خواندن دوباره
اگر کتاب را یکی از اصلیترین راههای شناخت جهان فکری یک متفکر بدانیم، کتاب «امین زبان و ادب پارسی» یکی از دروازههای مهم ورود به بخش فرهنگی و ادبی میراث «رهبر شهید ایران» است. این کتاب از «زبان» آغاز میکند، اما در زبان متوقف نمیماند؛ از «ادبیات به هویت»، از «هویت به فرهنگ»، از «فرهنگ به دانش» و از «دانش و فرهنگ به افق تمدنی» میرسد.
اهمیت این اثر در همین پیوستگی است. خواننده در صفحات کتاب «امین زبان و ادب پارسی» با مجموعهای از توصیههای پراکنده مواجه نیست، بلکه با موضوعی روبهرو میشود که در طول سالها، در سخنان و نوشتههای «رهبر شهید» استمرار داشته است: زبان فارسی باید شناخته شود، درست به کار رود، از آسیبها مصون بماند، توانمند شود، ظرفیت تولید علم و ادبیات پیدا کند و در بیرون از مرزهای ایران نیز امکان حضور و گسترش داشته باشد.
از این منظر، کتاب «امین زبان و ادب پارسی» را میتوان اثری برای شناخت یک دغدغه دانست؛ دغدغهای که از عشق به ادبیات آغاز میشود، در مسئولیت فرهنگی ادامه مییابد و در افق تمدنی به تصویری گستردهتر از جایگاه زبان فارسی میرسد.
در روزگاری که ارتباطات انسانی بیش از هر زمان دیگری به سرعت تغییر کرده و زبان نیز تحت تأثیر رسانههای نوین، فضای مجازی و تعامل گسترده میان فرهنگها قرار گرفته است، بازخوانی چنین آثاری میتواند فرصتی برای تأمل دوباره درباره نسبت زبان با هویت، فرهنگ و آینده فراهم کند. کتاب «امین زبان و ادب پارسی» از همین حیث، تنها کتابی درباره گذشته زبان فارسی نیست؛ کتابی است درباره اینکه این زبان چگونه میتواند در اکنون زندگی کند و برای آینده نیز ظرفیت تولید معنا داشته باشد.
و شاید مهمترین ویژگی کتاب «امین زبان و ادب پارسی» همین باشد که در آن، «زبان» از موضوعی تخصصی در حوزه ادبیات به مسئلهای فرهنگی و تمدنی تبدیل میشود؛ مسئلهای که برای شناخت میراث مکتوب «رهبر شهید ایران» و فهم نسبت ایشان با فرهنگ، ادبیات و آینده ایران اسلامی، نمیتوان از کنار آن به سادگی گذشت.
انتهای پیام