کتاب و کتابخوانی برای قائد و رهبرِ مجاهد شهید ایران، «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای(ره)» تنها ابزاری انتقال اطلاعات یا وسیلهای برای گذران اوقات فراغت نبود؛ «کتاب» بخشی از زیست فکری، فرهنگی و معنوی ایشان به شمار میرفت؛ پنجرهای گشوده به جهان اندیشه و دریچهای برای شناخت انسان، تاریخ، فرهنگ، دین و جامعه. از همین منظر، سخن گفتن از میراث مکتوب «رهبر شهید ایران»، تنها سخن گفتن از مجموعهای از تألیفات، ترجمهها، تقریظها و خاطرات نیست؛ بلکه بازخوانی بخشی از مسیر شکلگیری ذهن و جان شخصیتی است که کتاب در زندگی ایشان حضوری مستمر و تعیینکننده داشت.
روایتهای بسیاری از اُنس «رهبر حکیم، فرزانه و شهید ایران» با «کتاب و کتابخوانی»، از سالهای نوجوانی و جوانی تا دهههای بعد، باقی مانده است. در کتاب «خون دلی که لعل شد» نیز بخشی از این علاقه به کتاب و ادبیات در متن خاطرات ایشان دیده میشود؛ از آشنایی با «زبان و ادبیات عرب» و «شعر» گرفته تا مطالعه آثار ادبی و تاریخی و تلاش برای یافتن کتابهایی که بتوانند افق تازهای پیش روی ذهن بگشایند. کتاب «خون دلی که لعل شد» تنها روایت مبارزه و زندان نیست و در خلال آن میتوان با علاقه «رهبر شهید» به کتاب، شعر و ادبیات و شیوه مطالعه ایشان نیز آشنا شد.
اهمیت «کتاب» در اندیشه «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای(ره)» را باید در همین پیوند میان «خواندن» و «ساختن» جستوجو کرد. «کتاب» برای ایشان ذخیرهای از تجربه انسانی و فکری بود؛ تجربهای که میتوانست به آگاهی، بصیرت و کنش اجتماعی تبدیل شود. از این منظر، مطالعه آثار مکتوب «رهبر شهید» نیز تنها مطالعه محصول یک ذهن نیست؛ مطالعه مسیری است که در آن دانش حوزوی، ادبیات، تاریخ، قرآن، سیره اهلبیت(ع)، مسائل جهان اسلام و تحولات اجتماعی و سیاسی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
این وجه از زندگی «رهبر شهید»، در روزهایی که سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران بهانهای برای بازگشت دوباره به «جایگاه کتاب در حیات فرهنگی جامعه» فراهم کرده است، اهمیت مضاعف مییابد. در روزگاری که سخن از کاهش سرانه مطالعه و فاصله گرفتن نسلهای جدید از کتاب بسیار شنیده میشود، بازخوانی زندگی کتابخوانترین رهبر جهان که کتاب را از حاشیه به متن زندگیشان آورده بود، میتواند خود روایتی درباره ضرورت مطالعه باشد.
بیشتر بخوانید:
فلسطین در آینه کتاب؛ بازخوانی منظومه معرفتی آقای شهید ایران
«رهبر شهید»؛ امین زبان و ادب پارسی
«کتاب» در زندگی «رهبر شهید»، بخشی از میراث بزرگیست که در قالب ترجمه آثار متفکران دیگر، تألیفهای علمی و دینی، درسگفتارها، سخنرانیها و مجموعه بیانات جاری و ساری است؛ آثاری که هر یک بخشی از مسیر فکری ایشان را ثبت کردهاند. کتاب «خون دلی که لعل شد» در این میان جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا خواننده را به سالهایی میبرد که بسیاری از مبانی فکری و تجربههای اجتماعی «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای(ره)» در حال شکلگیری بود.
بر همین اساس، ایکنا به بهانه سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، طی سلسله گزارشهایی با عنوان «میراث ادبی رهبر شهید» به سراغ مهمترین کتابهای «رهبر مجاهد و شهید» میرود؛ آثاری که هر کدام میتوانند دریچهای برای شناخت بخشی از جهان فکری، ادبی و فرهنگی ایشان باشند. در سومین گزارش این مجموعه، کتاب «خون دلی که لعل شد» را مرور میکنیم؛ کتابی که از کودکی و طلبگی آغاز میشود، از مسیر مطالعه و شکلگیری شخصیت فکری عبور میکند، به میدان مبارزه و زندان و تبعید میرسد و در نهایت، روایت خود را به آستانه پیروزی انقلاب اسلامی میرساند.
کتاب «خون دلی که لعل شد» از آن دسته کتابهایی است که مرز میان زندگینامه، خاطره و تاریخ معاصر را درهم میآمیزد. این اثر، خاطرات رهبر فرزانه، حکیم و شهید ایران، «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(رضوانالله تعالی علیه)» از دوران کودکی، تحصیل، فعالیتهای علمی و ادبی، آغاز مبارزه، بازداشتها، زندانها و تبعیدهای دوران رژیم پهلوی را دربرمیگیرد و در نهایت به روزهای نزدیک به پیروزی انقلاب اسلامی میرسد.
اصل کتاب به زبان عربی و با عنوان «إنّ مع الصّبر نصراً» در بیروت منتشر شد. «محمدعلی آذرشب» در شکلگیری و تدوین این اثر نقش اساسی داشت و متن فارسی آن با ترجمه «محمدحسین باتمانغلیچ» از سوی انتشارات انقلاب اسلامی منتشر شد. کتاب در جهان عرب نیز مورد توجه قرار گرفت و «سید مقاومت»، «شهید سیدحسن نصرالله» از جمله شخصیتهایی بود که آن را معرفی کرد. انتشار فارسی اثر نیز با استقبال گسترده مخاطبان همراه شد؛ چنانکه در سالهای بعد بارها تجدید چاپ شد و در سال ۱۴۰۵ نیز همچنان در شمار آثار پرفروش «انتشارات انقلاب اسلامی» قرار گرفت.
اهمیت این کتاب در وهله نخست به «راوی» آن بازمیگردد. مخاطب با خاطرات شخصیتی مواجه است که خود در متن بسیاری از رخدادهای روایتشده حضور داشته است. بنابراین کتاب تنها گزارشی بیرونی درباره زندگی یک مبارز نیست؛ بلکه بازگویی تجربههایی است که از نگاه و حافظه یکی از کُنشگرانِ اصلی «نهضت انقلاب اسلامی» روایت میشود.
همین ویژگی سبب شده است که کتاب «خون دلی که لعل شد» از بسیاری از زندگینامههای متعارف فاصله بگیرد. کتاب، تصویری رسمی و یکدست از شخصیتی تاریخی ارائه نمیکند؛ بلکه زندگی را در جزئیات آن دنبال میکند: خانه، مدرسه، حجره، استاد، کتاب، شعر، سفر، خانواده، مسجد، منبر، بازداشتگاه، بازجویی، سلول و تبعیدگاه. این جزئیات، شخصیت تاریخی (راوی و قهرمان این کتاب) را از فاصلهای دور به متن تجربه انسانی نزدیک میکنند.
از همینرو، کتاب را میتوان روایتی از «پیشاتاریخ انقلاب» نیز دانست؛ یعنی نشان دادن سالهایی که پیش از وقوع پیروزی سیاسی، زمینههای فکری، اجتماعی و انسانی آن در حال شکلگیری بود. انقلاب در این روایت، حادثهای ناگهانی و بیمقدمه نیست؛ نتیجه مسیری است که از آموزش، مطالعه، آگاهی، ارتباط با جریانهای فکری، شناخت جامعه، مبارزه و تحمل رنج عبور کرده است.
کتاب «خون دلی که لعل شد» با عنوان «آن روزها» آغاز میشود؛ عنوانی که خود، فضای خاطرهمحور اثر را شکل میدهد. روایت از سالهای کودکی و محیط خانوادگی آغاز میشود؛ از خانه و مسجد و مدرسه تا نخستین مواجههها با «قرآن»، «آموزش دینی» و «فضای اجتماعی» آن روزگار.
در این بخش، خانواده تنها پسزمینهای برای زندگی راوی نیست؛ بلکه نخستین مدرسه تربیتی ایشان است. حضور پدر، جایگاه تربیتی مادر، فضای مذهبی خانواده و ارتباط کودک با محیط دینی، قطعاتی هستند که در کنار یکدیگر تصویری از ریشههای شخصیتی او میسازند.
از سوی دیگر، خاطرات کودکی کتاب «خون دلی که لعل شد»، وجهی انسانی و صمیمی به روایت میدهد. شخصیت تاریخیای که بعدها در متن تحولات بزرگ سیاسی و اجتماعی قرار میگیرد، در این صفحات ابتدا کودکی است که جهان را از مسیر خانواده، مدرسه، مسجد و تجربههای نخستین خود میشناسد.
همین شیوه آغاز، به کتاب امکان میدهد که شکلگیری شخصیت را نه در یک نقطه، بلکه بهصورت تدریجی روایت کند. مبارز سیاسی ناگهان از دل تاریخ بیرون نمیآید؛ این قهرمان و راوی پیش از آن، کودک، نوجوان، طلبه و جوینده دانشی است که آرامآرام جهان پیرامون خود را میشناسد.
فصل دوم، «در محضر اساتید»، به مسیر تحصیل حوزوی و استادانی میپردازد که در شکلگیری شخصیت علمی و فکری «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره)» نقش داشتهاند. در این بخش، «حوزه علمیه» تنها مکانی آموزشی نیست؛ محیطی است که در آن دانش، تربیت، اخلاق و شیوه زندگی در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
یکی از وجوه مهم این فصل، تصویر «پدر» بهعنوان نخستین استاد است. رابطه «علم و تربیت» در این روایت از یکدیگر جدا نیست. دانشآموزی که در محضر استاد مینشیند، همزمان با روش آموختن، شیوه زیستن و نگاه کردن به جهان را نیز فرا میگیرد.
در همین فصل است که کتاب «خون دلی که لعل شد» به علاقهمندیهای «رهبر شهید» نیز نزدیک میشود؛ علاقههایی که بعدها در مسیر فعالیتهای علمی، ادبی و فرهنگی ایشان نمود بیشتری پیدا میکنند. بنابراین تحصیل در این روایت فقط انباشتن معلومات نیست؛ مرحلهای از ساختن شخصیت است.
فصل سوم؛ «ساحل دجله»، یکی از جذابترین بخشهای کتاب «خون دلی که لعل شد» برای شناخت وجه ادبی و زبانی شخصیت «رهبر فرزانه، حکیم و شهید ایران» است. علاقه به زبان عربی، ادبیات عرب، ترجمه، شعر و شناخت شاعران عرب در این فصل اهمیت ویژهای دارد.
این بخش نشان میدهد که رابطه ایشان با زبان عربی تنها و تنها رابطهای آموزشی و حوزوی نبوده است. زبان برای «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره)» ابزار ارتباط با میراث گسترده ادبی و فکری جهان عرب نیز بوده است. آشنایی با بیان فصیح و عامیانه، شعر و ادبیات و تجربه ترجمه، بعدها در توانایی ایشان برای ارتباط با جهان اسلام نیز نقش پیدا میکند.
در این میان، حضور شعر و شاعران، بهویژه اشاره به دیگر عناصر «ادبیات عرب»، فضای کتاب «خون دلی که لعل شد» را از خاطرات سیاسی صرف فراتر میبرد. خواننده در این بخش با طلبهای مواجه است که جهانشان تنها در کتابهای درسی حوزوی خلاصه نمیشود و به شعر، زبان، ادبیات و تجربههای فرهنگی دیگر نیز علاقه دارند.
همین نکته برای فهم میراث مکتوب «رهبر شهید» اهمیت دارد؛ زیرا نشان میدهد که کتابخوانی و انس با ادبیات، جزئی حاشیهای از زندگی ایشان نبوده، بلکه در سالهای شکلگیری شخصیتشان حضور داشته است.
با ورود به فصل «شراره نخستین»، فضای خاطرات تغییر میکند. نوجوان و طلبهای که تا اینجا در مدرسه، حوزه و جهان زبان و ادبیات شناخته شده بود، اکنون با پرسشهای اجتماعی و سیاسی زمانه مواجه میشود.
آشنایی با «شهید نواب صفوی» و تأثیر شخصیت او، یکی از نقاط مهم این مرحله است. در روایت کتاب «خون دلی که لعل شد»، مبارزه پیش از آنکه به «کُنشِ سیاسی» تبدیل شود، از «آگاهی» آغاز میشود. «شناخت وضعیت جامعه»، «حساس شدن نسبت به سرنوشت مسلمانان» و «احساس مسئولیت در برابر آنچه در پیرامون میگذرد»، مقدمات ورود به عرصه مبارزه را فراهم میکند.
از همین جا دو خط در زندگی راوی و قهرمان اثر -رهبر شهید- در کنار یکدیگر قرار میگیرند: «آگاهی» و «مبارزه». مبارزه بدون آگاهی، در منطق این خاطرات، نمیتواند پایدار باشد و آگاهی نیز اگر به مسئولیت اجتماعی منتهی نشود، از میدان واقعیت فاصله میگیرد.
فصل پنجم؛ با عنوان «آتشفشان انقلاب»، به آغاز نهضت امام خمینی(ره) میرسد. در اینجا تاریخ عمومی انقلاب با تاریخ شخصی حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره) پیوند میخورد.
تصویر امام خمینی(ره) در این بخش، تصویر شخصیتی است که به تدریج در افق مبارزه ظاهر میشود و نیروهای مذهبی و اجتماعی را حول یک آرمان مشترک گرد میآورد. خاطرات مربوط به سالهای نخست نهضت، از جمله حوادث محرم و فضای اجتماعی آن دوره، نشان میدهد که مبارزه در بستر مناسک دینی، منبر، مسجد و ارتباط مستقیم با مردم نیز پیش میرفت.
این فصل در واقع نقطهای است که روایت فردی کتاب، به روایت جنبشی اجتماعی نزدیکتر میشود. از اینجا به بعد، هر تجربه شخصی «رهبر شهید»، بخشی از تاریخ عمومی نهضت نیز به شمار میرود و شناخته میشود.
در «سایه خورشید»؛ فعالیتهای تشکیلاتی و نخستین تجربههای جدیتر مبارزه مطرح میشود. مبارزه دیگر تنها در قالب سخنرانی و فعالیت فردی نیست؛ ارتباط با افراد و جریانها، پذیرفتن مسئولیت و مواجهه با دستگاه امنیتی رژیم، ابعاد تازهای به زندگی ایشان میدهد.
در همین مسیر، «زندان» نیز به تجربهای واقعی تبدیل میشود. «روایت زندان» در کتاب «خون دلی که لعل شد»، نه فقط روایت رنج جسمانی، بلکه روایت مواجهه انسان با ساختاری است که قصد دارد «اراده» و «هویت» ایشان را درهم بشکند. در برابر این فشار؛ «ایمان»، «امید» و «پیوندهای انسانی» به ابزارهای مقاومت تبدیل میشوند.
فصل «حماسه اشک» از افشاگری علیه رژیم، بازداشت و زندان میگوید. این بخش، یکی از نخستین مواجهههای جدی حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره) با دستگاه سرکوب است. عنوان فصل، خود واجد بار معنایی است. «اشک» در این روایت فقط نشانه «اندوه» نیست؛ میتواند نشانهای از «عاطفه»، «ایمان» و حتی «اعتراض» باشد. در کنار روایتهای مربوط به بازداشت، خانواده نیز حضور پررنگی پیدا میکند و واکنش اعضای خانواده به مبارزه و زندانی شدن «حضرت آقا»، سویه انسانی دیگری به روایت میدهد.
این بخش نشان میدهد که مبارزه تنها هزینهای شخصی برای مبارز ندارد؛ خانواده نیز بخشی از بار آن را بر دوش میکشد.
بخش «قلعه سرخ» از گستردهترین بخشهای کتاب «خون دلی که لعل شد» است. فعالیتهای تشکیلاتی، سفر، بازداشت، ساواک، زندانهای مختلف و دیدار با زندانیان سیاسی و مذهبی در این فصل به هم پیوند میخورند.
اما اهمیت این فصل فقط در تعداد وقایع آن نیست. زندان در روایت «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره)» به محیطی تبدیل میشود که در آن مناسبات انسانی، ایمان، شوخطبعی، شعر، گفتوگو و همدلی نیز مجال ظهور پیدا میکند. حتی در محیطی که هدف آن سلب آزادی و شکستن روحیه زندانی است، انسانها میکوشند زندگی را به شکل دیگری ادامه دهند. حضور زندانیان عرب، گفتوگو درباره جهان اسلام و ارتباط میان مبارزان، تصویری فراتر از جغرافیای ایران ایجاد میکند. مبارزه در اینجا با مسئلهای بزرگتر، یعنی «سرنوشت مسلمانان و جهان اسلام»، پیوند میخورد.
یکی از نکات مهم کتاب، حضور کتاب «خون دلی که لعل شد» حتی در دل روایتهای زندان و مبارزه است. در فصل «کاخ سفید» با موضوعاتی مانند «کتاب هدفمند» و نوشتههای ناتمام مواجه میشویم. این عناصر نشان میدهند که نوشتن و مطالعه حتی در شرایط محدودکننده زندان نیز از زندگی «رهبر شهید» جدا نمیشود.
این ویژگی، حلقهای مهم میان زندگی مبارزاتی و میراث مکتوب ایشان ایجاد میکند. کتاب در اینجا نه محصول آرامش و فراغت، بلکه بخشی از ابزار آگاهی و مقاومت است. بعدها نیز بسیاری از آثار مکتوب او ریشه در همین علاقه به مطالعه، نوشتن و انتقال اندیشه خواهند داشت.
فصل «فرش پوسیده» از جمله فصلهایی است که زندگی خصوصی و خانوادگی «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره)» را پررنگتر میکند. اشاره به همسر، خانه، امکانات محدود زندگی و خاطرات مربوط به فرش و وسایل منزل، تصویری متفاوت از فضای مبارزه ارائه میدهد.
در اینجا مبارز تنها چهرهای سیاسی نیست؛ همسر است، پدر است و عضوی از خانوادهای که محدودیتها و فشارهای ناشی از مبارزه را تحمل میکند. حضور خانواده در این بخش، مفهوم «هزینه مبارزه» را از یک مفهوم انتزاعی به تجربهای ملموس تبدیل میکند.
از سوی دیگر، اشاره به «کتاب صلح امام حسن(ع)» در همین فصل، بار دیگر پیوند میان مطالعه و کُنشِ فکری را برجسته میکند. کتابی که در شرایط سخت سیاسی و اجتماعی موضوع تأمل قرار میگیرد، نشان میدهد که مبارزه فکری و سیاسی از مسیر مطالعه و بازخوانی تاریخ اسلام نیز تغذیه میشود.
فصل «دادگاه نظامی» تصویری از بازجویی، فشار، تهدید و دفاع را پیش روی خواننده میگذارد. در این مرحله، مبارزه از «منبر» و «مسجد» به فضای رسمی دادگاه کشیده میشود؛ جایی که قدرت سیاسی میکوشد با ابزار حقوقی و امنیتی، صدای مخالفان را خاموش کند.
در برابر این فشار، دفاعیه و مواضع «رهبر شهید» اهمیت پیدا میکند. کتاب نشان میدهد که ایستادگی تنها با شعار تحقق نمییابد؛ گاهی در یک اتاق بازجویی، در برابر یک بازپرس یا در جایگاه دادگاه باید به زبان استدلال و باور سخن گفت.
در این فصل نیز خانواده، بهویژه مادر، از عناصر عاطفی روایت است. پیوند میان «مقاومت اجتماعی» و «پشتیبانی خانوادگی»، یکی از خطوط پنهان اما مستمر کتاب «خون دلی که لعل شد» است.
فصل «سلول شماره ۱۴» شاید از نظر تصویری یکی از ماندگارترین فصلهای کتاب باشد. نام فصل، خود فضای بسته و سنگین زندان را تداعی میکند؛ اما محتوای آن نشان میدهد که حتی سلول نیز نمیتواند همه عرصههای زندگی انسانی را از میان ببرد.
لو رفتن تشکیلات، غارت نوشتهها، شکنجه، محرومیت از امکانات ابتدایی و برخورد با زندانیان سیاسی، فضای سخت این بخش را شکل میدهد. با این حال، قرآن، گفتوگو، حفظ روحیه زندانیان و تلاش برای ادامه ارتباط انسانی، همچنان حضور دارد. یکی از نکات قابل توجه این فصل، روایت دستیابی به «قرآن» در زندان است. در چنین فضایی، «قرآن» تنها کتابی مذهبی نیست؛ برای زندانی مؤمن، مایه پیوند با جهان بیرون، حفظ آرامش و استمرار رابطه با خداوند است.
در کنار این، روایت شکنجه شاگردان و دیگر زندانیان، تصویر روشنی از فضای امنیتی و سرکوبگر آن دوره به دست میدهد. کتاب «خون دلی که لعل شد» از این جهت، علاوه بر خاطره شخصی، سندی روایی از فضای زندانهای سیاسی رژیم پهلوی نیز به شمار میرود.
فصل «کد رمز» روایت را به یکی از پیچیدهترین دورههای مبارزه میرساند. امامت مسجد، تدریس، سخنرانی، سفر به مازندران، انتقال به تهران، زندان کمیته مشترک و تجربه شکنجه، در این بخش به یکدیگر پیوند میخورند.
در دل این فضای سخت، ارتباط میان زندانیان و حتی استفاده از شیوههای رمزگونه برای انتقال پیام، نشاندهنده تلاش انسان برای حفظ ارتباط و امید است. در روایتهای این فصل؛ خواب، امید، ایمان و بشارت نیز حضور دارند و فضای سنگین زندان را با افق دیگری پیوند میزنند.
پایان این بخش نیز حامل معنایی روشن است: آزادی تنها خروج فیزیکی از زندان نیست؛ حفظ عزت، ایمان و اراده در شرایطی که همه ابزارهای ظاهری آزادی از انسان گرفته شدهاند، خود شکلی از آزادی است.
با فصل «سیل در تبعید»، جغرافیای خاطرات تغییر میکند. «تبعید»، مرحلهای دیگر از مبارزه است؛ مجازاتی که رژیم طاغوت و دستگاه سرکوبگر آن میکوشد از طریق آن مبارز را از محیط اجتماعی و مخاطبانش جدا کند. اما روایت «رهبر شهید» در کتاب «خون دلی که لعل شد» نشان میدهد که تبعید به معنای قطع ارتباط با جامعه نیست. آشنایی با مردم، ارتباط با اهل سنت، حضور در مناسبتهای دینی و تلاش برای کمک به مردم، تبعید را به عرصهای دیگر برای ارتباط اجتماعی تبدیل میکند.
در این میان، سیل و فعالیتهای امدادرسانی نیز اهمیت پیدا میکند. «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره)» در موقعیتی قرار میگیرد که باید نسبت خود را با مردم نه فقط از جایگاه یک روحانی یا مبارز سیاسی، بلکه از منظر مسئولیت انسانی و اجتماعی تعریف کند.
همکاری با اهل سنت و توجه به میلاد پیامبر(ص) بهعنوان نماد «وحدت» نیز از وجوه مهم این فصل است. این بخش، افق روایت را از مبارزه داخلی با رژیم پهلوی فراتر میبرد و دغدغه «وحدت اسلامی» را نیز آشکار میکند.
فصل پایانی، «پیروزی بعد از سختی»، معنای عنوان کتاب را کامل میکند. مسیر طیشده از کودکی و طلبگی، مطالعه و آگاهی، مبارزه، بازداشت، زندان و تبعید، سرانجام به خبرهای انقلاب و آزادی از تبعید میرسد.
عنوان «خون دلی که لعل شد» در همین نقطه معنای خود را بازمییابد. سختیها در روایت کتاب تنها و تنها مجموعهای از رنجهای شخصی نیستند؛ هر رنج بخشی از مسیری است که در نهایت به تحقق آرمانی منتهی میشود. این تعبیر، بیش از آنکه آرایهای ادبی باشد، خلاصهای از منطق حاکم بر کل خاطرات است و آن اینکه ارزش یک مسیر را باید در نسبت میان رنجهای آن و مقصدی که برای آن تحمل شده است، سنجید.
کتاب «خون دلی که لعل شد» را اگر فقط کتابی درباره زندان و شکنجه و مبارزه بدانیم، بخش مهمی از ظرفیت آن را نادیده گرفتهایم. این اثر در لایهای عمیقتر، روایت شکلگیری شخصیتی است؛ شخصیتی که از خانواده آغاز میکند، در حوزه علمیه پرورش مییابد، با ادبیات و زبان مأنوس میشود، به مطالعه و کتاب علاقه میورزد، با مسائل اجتماعی و سیاسی زمانه روبهرو میشود و سپس به میدان مبارزه قدم میگذارد.
از این منظر، کتاب «خون دلی که لعل شد» برای علاقهمندان به تاریخ انقلاب اسلامی تنها منبعی برای روایت خاطره نیست؛ برای علاقهمندان به شناخت شخصیت علمی و ادبی «رهبر شهید» نیز اثری قابل توجه است. در آن میتوان ریشههای علاقه به زبان عربی، شعر، ادبیات، کتاب و نوشتن را دید و دریافت که این عناصر چگونه در کنار تجربههای سیاسی و اجتماعی، شخصیت فکری او را شکل دادهاند.
یکی از امتیازهای اثر نیز همین چندلایگی است. «روایت»، در عین آنکه تاریخی است، انسانی باقی میماند؛ در عین آنکه از «مبارزه» سخن میگوید، خانواده را فراموش نمیکند؛ در عین روایت «زندان و شکنجه»، از کتاب و شعر و «قرآن» فاصله نمیگیرد و در عین پرداختن به مبارزه داخلی، پنجرهای به «جهان اسلام» و مسئله «وحدت اسلامی» میگشاید.
کتاب «خون دلی که لعل شد» از این جهت نیز اهمیت دارد که بخش مهمی از آن از زبان خود «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره)» روایت شده است. این ویژگی، فاصله میان مخاطب و شخصیت تاریخی را کاهش میدهد. مخاطب با صدایی مواجه است که درباره کودکی، استادها، کتابها، دوستان، زندان، خانواده و تجربههای مبارزه سخن میگوید. خاطراتی که جزئیات زندگی و مبارزه را از زاویه دید خود «رهبر شهید» بیان میکنند و در کنار ثبت وقایع، تصویری از منش و شیوه زیست او نیز به دست میدهند.
نثر کتاب «خون دلی که لعل شد» نیز در خدمت همین روایت قرار گرفته است. برخلاف آثاری که میکوشند خاطرات تاریخی را با پیرایههای فراوان ادبی بازسازی کنند، این اثر در اصل بر سادگی، جزئیات و انتقال تجربه تکیه دارد. همین سادگی سبب میشود که بسیاری از صحنهها بیواسطهتر به مخاطب منتقل شوند.
نخستین دلیل، فاصله اندک میان شخصیت تاریخی -رهبر فرزانه، حکیم و شهید ایران- و مخاطب است. خواننده در کتاب «خون دلی که لعل شد» با چهرهای مواجه میشود که پیش از آنکه در جایگاه رهبری قرار گیرد، مسیر طولانی زندگی را از کودکی تا طلبگی، مبارزه، زندان و تبعید پیموده است.
دومین دلیل؛ پیوند «زندگی فردی» و «تاریخ عمومی» است. آنچه در خانه، مسجد، مدرسه، حوزه و زندان اتفاق میافتد، همزمان قطعاتی از تاریخ ایران معاصر نیز هستند.
سومین دلیل؛ حضور کتاب و مطالعه در تار و پود روایت است. «خون دلی که لعل شد» در کنار آنکه خاطرات مبارزه است، برای شناخت ذائقه مطالعاتی و ادبی راوی نیز ارزش دارد. علاقه به زبان عربی، شعر، ادبیات و کتاب، بخشی از شخصیت او را آشکار میکند که در روایتهای فقط و فقط سیاسی کمتر دیده میشود.
چهارمین دلیل؛ توجه به «خانواده» و «روابط انسانی» است. کتاب «خون دلی که لعل شد» اجازه نمیدهد مبارز تاریخی به شخصیتی بیچهره و دور از زندگی روزمره تبدیل شود. مادر، پدر، همسر، فرزندان، استادان، دوستان و همرزمان در روایت حضور دارند و نشان میدهند که تاریخ را انسانهایی با عواطف، دلبستگیها و نگرانیهای واقعی ساختهاند.
و سرانجام، کتاب «خون دلی که لعل شد» از این جهت خواندنی است که روایت آن تنها به رنج ختم نمیشود. ساختار اثر از همان عنوان، مخاطب را به سمت معنای دیگری هدایت میکند و آن «رنج، اگر با ایمان»، «صبر، آگاهی و اراده» در مسیر یک آرمان همراه شود، میتواند به سرمایهای برای ساختن آینده بدل شود.
کتاب «خون دلی که لعل شد» به همین اعتبار، یکی از مهمترین مدخلها برای ورود به زندگی و جهان فکری «رهبر شهید» است؛ کتابی که خواننده را از سالهای کودکی و حجرههای طلبگی عبور میدهد، از میان کتابها و شعرها به میدان مبارزه میرساند، از سلولها و تبعیدگاهها عبور میدهد و در نهایت، ایشان را به روزهایی میرساند که افق انقلاب اسلامی در حال طلوع بود.
اگر میراث مکتوب شخصیتی چون «قائد شهید و رهبر حکیم، فرزانه و مجاهاد ایران» را باید در نسبت با زیست فکری و تاریخی ایشان خواند، این کتاب یکی از روشنترین نمونههاست؛ زیرا در آن، «زندگی و اندیشه»، «مطالعه و مبارزه»، «رنج و امید»، «فرد و جامعه» و «خاطره و تاریخ» در مسیری واحد به هم میرسند. کتاب «خون دلی که لعل شد» از همین رو فقط شرح آنچه بر مبارزی گذشته نیست؛ روایتی از چگونگی ساخته شدن انسانی است که بعدها در یکی از مهمترین مقاطع تاریخ معاصر ایران، در جایگاه هدایت انقلاب و جامعه قرار گرفت.
در نهایت، کتاب «خون دلی که لعل شد» را میتوان کتابی درباره «پیش از آنکه رهبر -شهید- باشد» دانست؛ درباره انسانی که پیش از رسیدن به هر جایگاه تاریخی، سالها آموخت، خواند، اندیشید، تجربه کرد، مبارزه کرد، رنج کشید و صبر کرد. شاید راز ماندگاری این خاطرات نیز همین باشد که تاریخ را از نقطهای دور و دستنیافتنی روایت نمیکند؛ تاریخ در این کتاب از خانهای ساده، حجرهای طلبگی، کتابخانهای پر از کتاب، منبری کوچک، سلولی تنگ و تبعیدی دورافتاده آغاز میشود و گامبهگام به نقطهای میرسد که عنوان کتاب وعده داده است: خون دلی که سرانجام لعل شد.
انتهای پیام