به قلم حجتالاسلام والمسلمین امیرعلی حسنلو، مدیر گروه تاریخ و سیره مرکز پاسخگویی حوزههای علمیه
کتاب، فراتر از مجموعهای از کاغذهای مرقوم، میراث مکتوب فکر انسانی است و در طول تاریخ، تمدنها با کتاب تعریف شدهاند؛ تمدنی که کتاب در آن جایگاه ویژهای ندارد، تمدنی است که در لبه فراموشی ایستاده است و کتاب، حافظه جمعی بشر است که اجازه میدهد تجربه یک نسل، به نسل بعدی منتقل شود بدون آنکه آنها مستقیما آن را تجربه کرده باشند.
در سیر تحول تمدنها، گذار از فرهنگ شفاهی به فرهنگ مکتوب، بزرگترین انقلاب فکری بشر بود و این گذار، امکانِ «انباشت دانش» را فراهم کرد و در فرهنگ شفاهی، دانش با مرگِ صاحبش یا فراموشیِ راویان، از بین میرود؛ اما در فرهنگ کتاب، دانش تداوم مییابد، کتاب به انسان اجازه داد تا بتواند با گذشتگان گفتگو کند و با آینده، پیشبینی و برنامهریزی نماید که از این رو، هر تمدنی که در اوج شکوفایی بود، همواره با گسترش کتابخانهها، مراکز نسخهبرداری و مراکز ترجمه شناخته میشد.
تأثیر وحی بر فرهنگ مکتوب و ارزش نوشتن در اسلام
تمدن اسلامی با واژهای آغاز شد که مستقیما با کتاب و نوشتن گره خورده بود: «اقرأ» (بخوان). این فرمان الهی، بنیبشر را از تاریکی جهل به سوی روشنایی آگاهی هدایت کرد و اولین سنگبنای
تمدن اسلام را بنا نهاد. در اسلام، کتاب تنها ابزاری برای یادگیری نبود، بلکه ابزاری برای شناخت خالق و درک جهان بود.
برخلاف بسیاری از تمدنهای باستان که دانش را در اختیار طبقه خاصی از کاهنان یا اشراف قرار میدادند، اسلام با تأکید بر ضرورت یادگیری برای هر مسلمان، فرهنگ «دانشمحوری» را در سطح جامعه گسترش داد. این رویکرد باعث شد که نوشتن و کتابت، از یک مهارت فنی به یک عبادت و وظیفه دینی تبدیل شود، با ظهور
قرآن کریم، نیاز به ضبط دقیق کلام الهی، زیرساختهای وسیعی از جمله علم خط، علم قرائت و در نهایت، صنعت کتابت را در
جهان اسلام ایجاد کرد. این موتور محرک، تمدن اسلامی را از یک جامعهی عشایری و سنتی، به یک تمدن شهری و علمی تبدیل کرد که قلب تپندهاش، کتابخانه بود.
مراکز علمی، نهضت ترجمه و نقش کتاب در پیشرفت علوم
در دوران طلایی اسلام، کتابخانه (دارالحکمه) تنها یک انبار برای نگهداری نوشتهها نبود، بلکه یک مرکز تحقیق، ترجمه و تبادل فرهنگی بود. تمدن اسلامی با استراتژی جذب و بازتولید دانش پیش رفت. دانشمندان مسلمان، آثار بزرگ یونان، هند و ایران را به زبان عربی ترجمه کردند، آنها را نقد کردند، اصلاح کردند و سپس دانش جدیدی بر پایه آن ساختند.
ایجاد بیتالحکمه در بغداد، نمونهای بارز از قدرت کتاب در تمدن اسلامی است؛ در این دوران، کتاب از مرزهای جغرافیایی فراتر رفت. با اختراع کاغذ (که از چین وارد شد و توسط مسلمانان بهبود یافت)، هزینه تولید کتاب کاهش یافت و دسترسی به دانش همگانی شد؛ این تحول، باعث شد که کتابخانههای عظیمی مانند کتابخانه قرطبه در اندلس و کتابخانههای بزرگ در بخارا و بغداد، مراجع جهانی برای دانشمندان از هر مذهب و نژادی باشند؛ در این دوران، کتاب عامل اصلی پیوند میان علوم دین (مانند فقه و تفسیر) و علوم عقلی (مانند ریاضیات، نجوم و پزشکی) بود که منجر به شکوفایی بیسابقه تمدن شد.
میراث کتاب در تمدن اسلامی و چالشهای معاصر
میراث تمدن اسلامی در زمینه کتاب، تنها در کتابهای قدیمی خلاصه نمیشود؛ بلکه در روحیه جستجوگری و احترام به علم نهفته است. تمدن اسلامی به جهان آموخت که چگونه دانش را از طریق کتاب، نظاممند و دستهبندی کند؛دانشمندانی چون ابنسینا، خوارزمی و جابر بن حیان، با تکیه بر کتابهای پیشین و نوشتن آثار خود، زیربنای علم مدرن را بنا کردند.
اما امروز، تمدن اسلامی با چالش بزرگی روبروست: چگونه میتوان روح کتابمحوری را در عصر دیجیتال بازیافت؟ اگر تمدن اسلامی بر پایه خواندن و دانستن بنا شده بود، امروز نیز باید از ابزارهای نوین برای بازگشت به شکوه علمی خود استفاده کند. کتاب در عصر حاضر، دیگر فقط یک شیء فیزیکی نیست، بلکه محتوا و تفکر عمیق است؛ برای بازسازی شکوه تمدنی، باید دوباره به کتاب به چشم یک ضرورت برای رشد عقل و روح نگاه کنیم، نه تنها یک کالای مصرفی.
انتهای پیام