به گزارش خبرنگار ایکنا از آذربایجانشرقی، محسن جوادی، معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، امروز، اول آذرماه در دوازدهمین ویژهبرنامه بزرگداشت علامه طباطبایی با عنوان «نماد عقلانیت و معنویت» و موضوع «فلسفه اسلامی؛ از فارابی تا علامه طباطبایی»، در تبریز، با اشاره به مباحثی که در تاریخ فلسفه درباره فیلسوفان مطرح شده است، گفت: برخی منتقدان، فلاسفه را به دلیل دیدگاههایشان در چند مسئله متهم کردهاند؛ با این حال، بخش عمده این انتقادها ناظر به حکمت نظری بوده و کمتر به حکمت عملی و پرسشهای مربوط به زندگی انسان پرداخته است.
وی با مرور سیر حکمت عملی از فلسفه یونان تا آثار علامه طباطبایی، بر ضرورت گسترش پژوهشهای اخلاقی و پاسخگویی اندیشه اسلامی به مسائل معاصر تأکید کرد و گفت: یکی از آثار مهمی که از فلسفه یونان به زبان عربی ترجمه شد، اخلاق نیکوماخوس ارسطو بود.
به گفته جوادی ورود این اثر و دیگر متون فلسفی یونان به جهان اسلام، زمینهای برای طرح و گسترش مباحث فلسفی فراهم کرد؛ اما این فرایند را نمیتوان صرفاً ترجمهای از اندیشه یونانی دانست، زیرا فیلسوفان مسلمان در مواجهه با این آثار، آنها را بررسی و بازپردازی کردند.
معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی برای توضیح پیشینه این بحث، به فلسفه پیشاسقراطی اشاره کرد و گفت: فیلسوفان پیش از سقراط بیشتر به طبیعت و ماده نخستین جهان میپرداختند. با سقراط، توجه فلسفه به انسان و چگونگی زندگی اش پررنگتر شد. از آنجا که نوشته مستقیمی از سقراط در دست نیست، شناخت دیدگاههایش عمدتاً بر پایه گزارشهایی است که دیگران، از جمله افلاطون و گزنفون، ارائه کردهاند؛ گزارشهایی که از نظر شیوه و میزان پرداخت فلسفی با یکدیگر تفاوت دارند.
وی ادامه داد: با طرح پرسشهای سقراط درباره انسان، مسئله انتخاب میان شیوههای گوناگون زندگی در کانون توجه قرار گرفت؛ اینکه انسان چه نوع زندگیای را باید برگزیند و زندگی خوب کدام است. این پرسش در آثار افلاطون و ارسطو نیز ادامه یافت و به یکی از محورهای اصلی حکمت عملی تبدیل شد.
جوادی سعادت و مفهوم زندگی خوب را از موضوعات بنیادین این حوزه دانست و گفت: حکمت عملی، برخلاف بحثهای صرفاً نظری، به چگونگی زیستن و ارزشگذاری درباره انتخابهای انسانی میپردازد.
وی با مرور سیر حکمت عملی در جهان اسلام، به آثار فیلسوفان مسلمان و متفکرانی چون فارابی، خواجه نصیرالدین طوسی و جلالالدین دوانی اشاره کرد.
جوادی اخلاق ناصری را نمونهای از مواجهه خلاقانه با میراث فلسفی پیشین دانست و گفت: این اثر را نمیتوان صرفاً ترجمه به شمار آورد؛ زیرا در آن، تأمل و پردازش مستقل دیده میشود و برخی عبارتها و مباحثش بهتنهایی ظرفیت طرح در قالب رسالهای جداگانه را دارند.
وی همچنین به اخلاق جلالی اشاره کرد و از کمتوجهی به انتشار و معرفی برخی آثار اخلاقی در زبان فارسی سخن گفت و توضیح داد: در جستوجوهای خود با متن انگلیسی این اثر روبهرو شده، در حالی که نسخه فارسی آن بهآسانی در دسترس نبوده است. توجه به این کتاب در شبهقاره هند و انتشار آن به زبان انگلیسی، اهمیت بررسی دوباره آثار اخلاقی فارسی را نشان میدهد.
جوادی در ادامه، به سهروردی پرداخت و گفت: در اندیشه ایشان، حکمت عملی با رویکردی عرفانیتر پیوند میخورد. تعبیر مشق مرگ در این سنت، به معنای تمرین مرگ جسمانی نیست، بلکه ناظر به نوعی آمادگی برای رهایی از تعلقات و تغییر نسبت انسان با زندگی است.
معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ملاصدرا را نیز متفکری برجسته و نکتهسنج خواند که از سهروردی تأثیر پذیرفته بود و در آثارش دیدگاههای قابلتوجهی درباره اخلاق مطرح کرد؛ هرچند به باور ایشان، سنت مستقل حکمت عملی در دورههای بعد مانند گذشته استمرار نیافت.
وی تأکید کرد: بحث اخلاق در جهان اسلام را نباید صرفاً متأثر از فلسفه یونان دانست و گفت: اخلاق ریشههای گستردهای در قرآن و احادیث دارد و آموزههایی چون عدالت، فضیلت و خوشرفتاری بخش مهمی از میراث دینی را تشکیل میدهند. همچنین، روایتهای تاریخی قرآن را میتوان از منظر درسهای اخلاقی و انسانی بررسی کرد؛ بنابراین، موضوع بحث ایشان نه اصل اخلاق، بلکه چگونگی شکلگیری و گسترش بحثهای استدلالی و نظری درباره حکمت عملی است.
جوادی در ارزیابی خود از جایگاه حکمت نظری در تمدن اسلامی گفت: این حوزه در جهان اسلام گسترش چشمگیری یافت و میراثی غنی از استدلالها و آثار بر جای گذاشت.
به گفته وی، این پشتوانه عقلانی در مواجهه با برخی جریانهای فکری، از جمله جریانهای سلفی و افراطی، اهمیت داشته است.
وی در مقابل، کمتوجهی به حکمت عملی را یکی از خلأهای موجود دانست و افزود: بسیاری از پرسشهای امروز درباره دین، دیگر تنها به مباحثی مانند اثبات وجود خدا محدود نیستند و به حوزه عمل، اخلاق و شیوه زندگی مربوط میشوند. برای پاسخگویی به این پرسشها، صرف ارجاع به متون تاریخی کافی نیست و لازم است آن میراث با پژوهشهای جدید، صورتبندی دقیق و مسائل واقعی زمانه پیوند بخورد.
جوادی با اشاره به موضوعاتی که در اخلاق معاصر مطرحاند، از جمله اعتیاد، روابط انسانی، خانواده و فناوریهای نو، پرسید چگونه میتوان درباره این مسائل در چارچوب اخلاق اسلامی بحث کرد، اگر پژوهش و تولید محتوای منسجم در این زمینهها گسترش نیافته باشد.
معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با تأکید بر اینکه این سخنان به معنای کمبود منابع دینی نیست، گفت: پرسش اصلی این است که چگونه میتوان ظرفیتهای موجود را به دانشی زنده و کارآمد تبدیل کرد؛ دانشی که هم پشتوانه متنی و استدلالی داشته باشد و هم بتواند با مسائل تازه روبهرو شود.
وی همچنین به ضرورت بهرهگیری از آثاری چون جامعالسعادات اشاره کرد و در عین حال گفت: بخشی از مباحث اخلاقی، برای پاسخگویی به پرسشهای امروز نیازمند پژوهش و بسط بیشتر است.
جوادی در بخشی دیگر از سخنانش، با اشاره به تجربههای آموزشی و گفتوگوهای حوزوی، از نگرانی برخی افراد درباره ورود به مباحث فلسفی یاد کرد؛ نگرانی از اینکه ورود به پرسشهای دشوار، در نهایت به پرسشهایی برسد که پاسخگویی به آنها آسان نباشد. این نگرانی نباید به کنار گذاشتن کامل بحث بینجامد؛ در مباحث اعتقادی نیز همه مسائل به یک اندازه پاسخ روشن و قطعی ندارند، اما این امر مانع از تلاش برای پژوهش و دفاع عقلانی در حوزههایی که امکان آن وجود دارد، نمیشود.
معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنین به جایگاه علامه طباطبایی و تأثیر آثار او پرداخت و گفت: آثار علامه، از جمله در حوزه تفسیر و مباحث فلسفی و اصولی، ظرفیت گستردهای برای مطالعه دارد.
وی از انتشار تعلیقاتی بر یکی از آثار اصولی علامه با شرح و توضیح استاد عابدی شاهرودی یاد کرد و آن را نمونهای از اهمیت توجه دوباره به وجوه کمتر شناختهشده اندیشه ایشان دانست. آثار علامه طباطبایی میتواند در آینده مسیر حکمت عملی در ایران و حتی در پژوهشهای بینالمللی اثرگذار باشد.
حوادی با اشاره به توجه برخی پژوهشگران و ویراستاران خارجی به آثار و دیدگاههای علامه گفت معرفی دقیق این میراث و نظمبخشیدن به مباحث آن، برای شناخت ظرفیتهای فلسفه اسلامی اهمیت دارد.
در بخش پرسشوپاسخ، یکی از حاضران با اشاره به سخنان جوادی درباره کمرنگبودن آثار مستقل اخلاقی در میان برخی فیلسوفان، درباره ابنسینا و جایگاه مباحث اخلاقی در آثار ایشان پرسید و جوادی در پاسخ گفت: ابنسینا در حوزه جغرافیایی و فکری ماوراءالنهر میزیست؛ منطقهای که در آن، مسئله سعادت مورد توجه شماری از فیلسوفان قرار گرفته بود و آثار متعددی درباره آن نوشته شده بود.
وی با اشاره به بررسیهای خود گفت: تعداد قابلتوجهی از این آثار را شناسایی کرده است. ممکن است ابنسینا به دلیل وجود آن مجموعه از آثار و بحثها، ضرورتی برای تألیف کتاب مستقلی در اخلاق احساس نکرده باشد.
معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنین به حضور مباحث عرفانی در آثار ابنسینا، از جمله در بخشهایی از اشارات و تنبیهات، اشاره کرد و گفت: میتوان احتمال داد که بخشی از مباحث مرتبط با اخلاق در آثار او در پیوند با عرفان و مقامات عارفان مطرح شده باشد.
وی توضیح داد: منظورش از کمرنگبودن آثار اخلاقی ابنسینا، انکار وجود مباحث اخلاقی در آثار ایشان نیست؛ بلکه بحث بر سر شمار و جایگاه کتابهای مستقلی است که بهطور مشخص به اخلاق اختصاص دارند.
جوادی افزود: فلسفه اخلاق در دورههای قدیم و جدید صورتبندیهای متفاوتی داشته است و برای بررسی عمیق آن، باید آثار و مباحث را با توجه به زمینه تاریخی و پرسشهای هر دوره مطالعه کرد.
انتهای پیام