گروه انديشه و علم: مقاله «نقش آموزههای دينی و ارزشهای معنوی در رشد اقتصادی از ديدگاه قرآن و حديث» به تأليف جواد ايروانی، استاديار و عضو هيئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی و دكترای فقه و مبانی حقوق اسلامی در همايش «قرآن؛ سفينةالنجاة عصر» دانشگاه تربيت معلم آذربايجان ارائه شد كه به بخشی از اين مقاله پرداخته میشود.
به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه آذربايجان شرقی، در اين مقاله آمده است: آموزههای دينی به عنوان جزئی از عناصر فرهنگی، میتواند نقش مهمی در رشد و پيشرفت اقتصادی ايفا كند و پيشرفت سريع علمی و اقتصادی برخی كشورها تحتتأثير آموزههای دينی گواه اين مدعا است. اين در حالی است كه عناصر فرهنگی ياد شده به گونهای مترقیتر و متكی بر پايههای جهانبينی و انسانشناسی استوارتر در آموزههای اسلامی وجود دارد كه بررسی و برنمودن عالمانه آنها، نخستين گام برای نهادينه كردن آن عناصر به شمار میرود.
نويسنده در بخش ديگری از اين مقاله آورده است: افزايش هرچه بيشتر توليد و بهرهبرداری از طبيعت، موضوعی است كه هر سه مكتب اقتصادی سرمايهداری، ماركسيسم و اسلام، نسبت به آن اتفاق نظر دارند. با اين حال، هر مكتبی ماهيت و لزوم رشد را تنها با شيوههای مورد نظر خود قبول داشته از نظر هدف و چارچوب با ديگر مكاتب متمايز میگردد. آن چه اكنون مورد بحث ما است، نقش آموزههای دينی و ارزشهای معنوی در رشد اقتصادی است. آموزههای دينی به عنوان جزئی از عناصر فرهنگی، میتواند نقش مهمی در رشد و پيشرفت اقتصادی ايفا كند و پيشرفت سريع علمی و اقتصادی ژاپن تحت تاثير آئين شينتو نمونه بارز آن در عصر حاضر است.
اين در حالی است كه عناصر فرهنگی ياد شده به گونهای مترقیتر و متكی بر پايههای جهانبينی و انسانشناسی استوارتر در آموزههای اسلامی وجود دارد كه بررسی و برنمودن عالمانه آنها، نخستين گام برای نهادينهكردن آن عناصر به شمار میرود.
آن چه در اين نوشتار اختصارگونه مطرح میگردد، ابزارهای رشد توليد در قرآن و روايات است كه در دو دسته جای میگيرند: نخست: ابزار قانونی، دوم: ابزار فكری و فرهنگی.
مورد دوم نيز خود شامل دو بحث است: نقش و جايگاه كار و تلاش، و نقش ارزشهای معنوی در رشد اقتصادی است.
در بخش ديگر اين مقاله با اشاره به چگونگی ارتباط ارزشها با رشد اقتصادی آمده است: پيش از هر چيز، بايد اشاره كرد كه اعتقاد به تأثير معنويات در اقتصاد، هرگز به معنای نفی يا تضعيف نقش اسباب مادی نيست، بلكه مقصود اين است كه در كنار عناصر مادی، همچون سرمايه، تكنولوژی و نيروی كار ماهر، عوامل معنوی مانند اعتقادات دينی صحيح و اخلاق و اعمال نيك نيز، در رشد اقتصادی مؤثر است. چنين باوری، كه عناصر معنوی را مبادی رشد اقتصادی میداند، بیترديد از منظر مكاتب اقتصادی معاصر به ديده شگفتی و انكار نگريسته میشود و اين پرسش را در اذهان برمیانگيزد كه چه ارتباطی بين اين عناصر و رشد اقتصادی هست؟
به طور كلّی، تأثير باورها و رفتارهای ارزشی و ضدارزشی بر رشد و ركود اقتصادی به سه گونه بررسی میشود:
الف) تأثيرات غيبی
در جهانبينی اسلامی، همه پديدهها، به علتالعلل و هستیبخش حقيقی يعنی خداوند متعال، باز میگردد. اوست كه به واسطه اسباب تمام پديدهها را ايجاد، و امور جهان را تدبير میكند. اما اسباب، منحصر به اسباب مادّی و طبيعی نيست، بلكه عواملی معنوی نيز در ايجاد پديدهها تأثير دارد كه از قلمرو مشاهده، انديشه و دانش بشری خارج است و با تحليلها و اسباب و علل مادی صرف، تفسيرشدنی نيست. مفسّر گرانقدر، علامة طباطبايی، میگويد:
«طبق آيات فراوان (برای نمونه نك: روم، 41؛ اعراف،96؛ رعد،11؛ شوری، 30) ميان اعمال انسان و نظام تكوين، رابطه مخصوصی وجود دارد، بهگونهای كه هرگاه جامعه بشری در اعتقاد و عمل، بر اساس مقتضيات فطری خود رفتار نمايد، خيرات به او میرسد درهای بركات به رويش گشوده میگردد؛ و اگر فساد نمايند، آنان را به تباهی خواهد كشاند.». با اينكه بخش عمده اين پيوندها را درمیيابيم، بخشی از آن، از حيطه درك و دانش بشری خارج میباشد.
ب) تأثيرات مستقيم
ارتباط بسياری از باورها، اخلاق و رفتارها بر رشد يا ركود اقتصادی امری نيست كه به دشواری دريافت شود؛ تأثير ارزشهايی همچون احساس مسئوليت و وجدان كاری، نظم، صبر و استقامت، و مانند آن بر رشد اقتصادی و نيز نقش مؤثر آلودگیهای اخلاقی و رفتاری همانند ظلم، هواپرستی و تنپروری، احتكار، دزدی و خيانت در ركود و عقبماندگی، به روشنی قابل درك و اثبات است.
ج) تأثيرات غير مستقيم
پارهای از ارزشها و ضدارزشها، هرچند به ظاهر، تأثير مستقيمی بر فعاليتهای اقتصادی ندارد، در واقع، زمينه رشد يا ركود اقتصادی را فراهم مینمايد و به گونه غير مستقيم، بر آن تأثير مینهد. برای نمونه، احيای فرهنگ ارزشمند انفاق در جامعه، به توزيع عادلانة ثروت در جامعه كمك میكند. بر پايه بررسیهای انجام شده در بسياری از كشورهای رشديافته، تعديل و توزيع ثروت، تأثير مثبتی بر رشد اقتصادی دارد، از اين رو، حتی در جوامع سرمايهداری، با توسعه نظامهای تأمين اجتماعی، به نيازهای محرومان توجه شده است، با اينكه اين مكتب، در آغاز، تأمين اينگونه نيازها را از ضروريات رشد اقتصادی نمیدانست.
به طور كلی، ارتباط با خداوند و گرايش به معنويات، نهادينه شدن فضيلتهای اخلاقی در جامعه و پرهيز از خصلتهای ناشايست، عناصری است كه در كنار تأمين آرامش روحی افراد، موجب تقويت همگرايی اجتماعی، و ايجاد فضای مناسب در تثبيت امنيت و عدالت میشود. اين فضا، بستر مناسبی را برای رشد و شكوفايی اقتصادی فراهم میسازد.
نوسينده اين مقاله در پايان به اين نتيجه میرسد كه آموزههای دينی به عنوان جزئی از عناصر فرهنگی، میتواند نقش مهمی در رشد و پيشرفت اقتصادی ايفا كند. ابزارهای رشد توليد در قرآن و روايات در دو دسته جای میگيرند: ابزار قانونی و ابزار فكری و فرهنگی. مورد دوم نيز خود شامل دو بحث است: نقش و جايگاه كار و تلاش، و نقش ارزشهای معنوی در رشد اقتصادی.
در مورد ابزار قانونی زمينهساز رشد اقتصادی، در اسلام، مقررات هماهنگ و متعددی وضع شده است كه در اين نوشتار، هفده مورد از آنها به اختصار ذكر و بررسی شد.
در عرصه ابزار فكری و فرهنگی، آيات و روايات فراوانی جايگاه فرازمند كار اقتصادی و نقش آن را در رشد و پيشرفت برنمودهاند.
ارزشهای اخلاقی و دينی در كنار تأثيرات مثبت بر روح و روان آدمی و نقش آن در تكامل فرد و جامعه، اثرات مستقيم و غير مستقيمی نيز بر رشد اقتصادی دارند. گونههای اين تأثيرات و نيز تحليل پارهای از آنها در متن نوشتار آمده است.
* منابع
- قرآن كريم
ابن اثير، علی بن محمد: اسد الغابه فی معرفه الصحابه، طهران، مكتبه الاسلاميه، بیتا.
ابن حنبل، احمد: مسند احمد، بيروت، دار صادر، بیتا
ابن عاشور، محمدطاهر، التحرير و التنوير، چاپ اول، بيروت، مؤسسی التاريخ، 1420 ق.
انصاری، مرتضی: المكاسب، چاپ دوم، قم، دهاقانی (اسماعيليان)، 1374 ش.
بخاری جُعفی، محمد بن اسماعيل: الصحيح، بيروت، دارالفكر، 1401 ق.
جعفی، مفضّل بن عمر: توحيد المفضّل، چاپ سوم، قم، مكتبی الداوری، 1969 م.
حرّ عاملی، محمد بن حسن: وسائل الشيعه إلی تحصيل مسائل الشريعه، تصحيح و تحقيق عبدالرحيم ربانی شيرازی، چاپ ششم، تهران، مكتبه الاسلاميه، 1403 ق.
حرّانی، حسن بن علی بن شعبه: تحف العقول عن آل الرسول(ص)، ترجمة كمرهای، تهران، كتابفروشی اسلامیّه، 1398 ق.
حسينی، سيد هادی: فقر و توسعه در منابع دينی، چاپ اول، قم، مؤسسة بوستان كتاب قم (انتشارات دفتر تبليغات اسلامی)، 1381 ش.
حكيمی، محمدرضا و ديگران: الحياه، چاپ اول، تهران، مكتب نشر الثقافه الاسلاميه، 1368 ش.
حلی، ابن ادريس: السرائر، چاپ دوم، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1411 ق.
ديلمی، حسن بن محمد: ارشاد القلوب الی الصواب، چاپ اول، انتشارات شريف رضی، 1412 ق.
راغب اصفهانی، حسين بن محمد: مفردات الفاظ القرآن، تحقيق صفوان عدنان داوودی، چاپ اول، دمشق، دارالقلم و بيروت، الدار الشاميه، 1416 ق.
رجايی، سيدمحمدكاظم: معجم موضوعی آيات اقتصادی قرآن، چاپ اول، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1382 ش.
رشيد رضا، محمد: تفسير القرآن الحكيم الشهير بتفسير المنار، چاپ اول، بيروت، دار المعرفه، 1414 ق.
ریشهری، محمد: التنميه الاقتصاديه فی الكتاب و السنّه، چاپ اول، قم، دارالحديث، 1380 ش.
زبيدی، محمد بن محمد، شرح القاموس المسمی تاج العروس من جواهر القاموس، تحقيق مصطفی حجازی، دارالهدايه، 1409ق
ساعی، احمد: درآمدی بر شناخت مسايل اقتصادی ـ سياسی جهان سوم، چاپ دوم، تهران، نشر قومس، 1375 ش.
سيف، احمد، «جهانی كردن: واپسين مرحلة امپرياليسم»، اطلاعات سياسی ـ اقتصادی، شمارة 194ـ193، سال هجدهم، مهر و آبان 1382 ش.
سيوطی، جلالالدين عبدالرحمن: الجامع الصغير، چاپ اول، بيروت، دارالفكر، 1401 ق.
شريف النسبی، مرتضی: چرخة توسعة راهنمای رشد شتابان، چاپ اول، تهران، مؤسسة خدمات فرهنگی رسا، 1375 ش.
شيرازی حسينی، سيدمحمد: الفقه، چاپ دوم، بيروت، دارالعلوم، 1410 ق.
صدر، محمدباقر: اقتصادنا، چاپ دوم، المجمع العلمی للشهيد الصدر، 1408 ق.
صدوق، محمد بن علی بن بابويه: من لايحضره الفقيه، چاپ سوم، قم، جامعة مدرسين حوزه علميه قم، 1413 ق.
طباطبايی، سيدعلی: رياض المسائل، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1412 ق.
طباطبايی، سيدمحمدحسين: الميزان فی تفسير القرآن، چاپ اول، بيروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 1417 ق.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البيان فی تفسير القرآن، چاپ اول، بيروت، دارالمعرفه، 1406 ق.
طوسی، محمد بن حسن: التبيان فی تفسير القرآن، تحقيق احمد حبيب قصير عاملی، چاپ اول، بيروت، دار احياء التراث العربی، بیتا.
طوسی، محمد بن حسن: النهايی، بيروت، دارالاندلس، بیتا.
عبدالرزاق، ابوبكر: المصنّف، تحقيق حبيبالرحمن اعظمی، ج3، ص49
العسل، ابراهيم: توسعه در اسلام، ترجمة عباس عرب، چاپ اول، مشهد، بهنشر، 1378 ش.
علامه حلی، حسن بن يوسف، تذكره الفقهاء، موسسه آل البيت(ع)، چاپ اول، قم، 1415ق
فخر رازی، محمد بن عمر: التفسير الكبير، چاپ دوم، بيروت، دار احياء التراث العربی، 1417 ق.
قرضاوی، يوسف: دور القيم و الاخلاق فی الاقتصاد الاسلامی، چاپ اول، بيروت، مؤسسه الرساله، 1417 ق.
قطب، سیّد: فی ظلال القرآن، چاپ پنجم، بيروت، دار احياء التراث العربی، 1386 ق.
كلينی، محمد بن يعقوب: الكافی، چاپ چهارم، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1365 ش.
گلمحمدی، احمد: جهانی شدن، فرهنگ، هويت، چاپ اول، تهران، نشر نی، 1381 ش.
متقی هندی، علاءالدين علی: كنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، تحقيق بكری حيانی و صفوه السقا، بيروت، مؤسسه الرسالی، 1409 ق.
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار لدرر اخبار الائمه الاطهار، چاپ سوم، بيروت، مؤسسه الوفاء، 1403 ق.
مطهری، مرتضی: مجموعه آثار، چاپ اول، تهران، صدرا، 1369 ش.
مكارم شيرازی، ناصر، و ديگران: تفسير نمونه، چاپ يازدهم، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1373 ش.
نجفی، محمدحسن: جواهر الكلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقيق عباس قوچانی، چاپ سوم، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1367 ش.
نمازی، حسين: نظام های اقتصادی، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه شهيد بهشتی، 1374 ش.
نوری، حسين: مستدرك الوسائل، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البيت لاحياء التراث، 1408 ق.
يادآور میشود، همايش «قرآن كريم؛ سفينةالنجاة عصر» اواخرآذرماه جاری با موضوع «پيشرفت اقتصادی از منظر قرآن و حديث» به مناسبت سال جهاد اقتصادی در دانشگاه تربيت معلم آذربايجان برگزار شد.